Sarga 89
गङ्गातरणम् — Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
अयोध्याकाण्ड
ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ತಂಗಿದ್ದ ಅದೇ ಗಂಗಾತೀರದ ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು, ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಎದ್ದು, ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಸೇನೆಯನ್ನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಲು ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ದೋಣಿಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಶತ್ರುಘ್ನನು—ಗುಹನು ರಾಮಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂದನು; ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಗುಹನು ಅಂಜಲಿ ಬದ್ಧನಾಗಿ ಬಂದು ಸೇನೆಯ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದನು. ರಾಮಾಜ್ಞೆಗೆ ವಿಧೇಯನಾದ ಭರತನು, ಗುಹನ ಮೀನುಗಾರರು ದೋಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ಗುಹನು ತಕ್ಷಣವೇ ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ದೋಣಿಗಳನ್ನು ಇಳಿಸಿ ತರಲಾಯಿತು; ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಐನೂರು ನೌಕೆಗಳು ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು—ಘಂಟೆಗಳು, ತೆರೆಗಳು, ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೃಢವಾದ ‘ಸ್ವಸ್ತಿಕ’ ದೋಣಿಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಗುಹನು ಸ್ವತಃ ಶುಭ್ರ ಛತ್ರದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮಂಗಳ ನೌಕೆಯನ್ನು ತಂದನು. ಏರುವ ಕ್ರಮ ಮર્યಾದೆಯಂತೆ ನಡೆಯಿತು—ಮೊದಲು ಪುರೋಹಿತರು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ನಂತರ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರು, ಆಮೇಲೆ ಕೌಸಲ್ಯಾ, ಸುಮಿತ್ರಾ ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಥ-ಗಾಡಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಮಾನು. ಶಿಬಿರ ಮುರಿಯುವ ಮತ್ತು ಸರಕು ತುಂಬುವ ಗದ್ದಲದ ನಡುವೆ ನೌಕಾಪಡೆ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗಿತು—ಕೆಲವು ದೋಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಕೆಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳು, ಭಾರವಹಿಸುವ ಪಶುಗಳು ಮತ್ತು ಧನ-ರತ್ನಗಳು. ದೋಣಿ ಸಿಗದವರು ತೆಪ್ಪಗಳು, ಕುಂಭಗಳ ಆಧಾರದಿಂದ ಅಥವಾ ಈಜುತ್ತಾ ದಾಟಿದರು. ಧ್ವಜಧಾರಿಗಳಾದ ಆನೆಗಳು ಮಹಾವತಗಳ ಅಂಕುಶಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಧ್ವಜಶಿಖರ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ನೀರನ್ನು ಚೀರಿ ದಾಟಿದವು. ಶುಭ ಮೈತ್ರ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ದಾಟಿ ಸೇನೆ ಪ್ರಯಾಗವನವನ್ನು ತಲುಪಿತು; ಭರತನು ಅಲ್ಲಿ ಶಿಬಿರ ಹೂಡಿ, ನಂತರ ಪುರೋಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಮಹರ್ಷಿ ಭಾರದ್ವಾಜರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆಶ್ರಮದ ಮನೋಹರ ಕುಟೀರಗಳು ಮತ್ತು ತೋಟಗಳನ್ನು ಕಂಡನು.
Shlokas
Verse 1
उष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः।भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।।।
ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲೇ—ರಾಘವನು ತಂಗಿದ್ದ ಅದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ—ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿ, ಭರತನು ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಎದ್ದು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 2
शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम्।शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम्।।।।
“ಶತ್ರುಘ್ನನೇ, ಏಳು—ಇನ್ನೇಕೆ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನನ್ನು ಶೀಘ್ರ ಕರೆತಂದು. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಅವನು ಸೇನೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಿಕೊಡುವನು.”
Verse 3
जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवाऽर्यं विचिन्तयन्।इत्येवमब्रवीद्भ्रात्ता शत्रुघ्नोऽपि प्रचोदितः।।।।
ಭರತನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹೇಳಿದನು: “ನಾನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಜಾಗೃತನಾಗಿದ್ದೇನೆ—ಆ ಆರ್ಯ ಜ್ಯೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.”
Verse 4
इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः।आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत्।।।।
ಹೀಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರಸಿಂಹರ ಬಳಿಗೆ, ಯೋಗ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗುಹನು ಬಂದು ಅಂಜಲಿ ಬಿಗಿದು ಭರತನಿಗೆ ಮಾತಾಡಿದನು.
Verse 5
कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम्।कच्चित्ते सह सैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम्।।।।
ಗುಹನು ಕೇಳಿದನು: “ಹೇ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥವಂಶಜನೇ, ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತೇ? ಮತ್ತು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇರುವ ಸೇನೆಯೆಲ್ಲವೂ ನಿರಾಮಯವಾಗಿದೆಯೇ?”
Verse 6
गुहस्य वचनं श्रुत्वा तत्तु स्नेहादुदीरितम्।रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत्।।।।
ಗುಹನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಉಚ್ಚರಿಸಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಸದಾ ವಿಧೇಯನಾದ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
Verse 7
सुखा न श्शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम्।गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशास्सन्तारयन्तु नः।।।।
ಭರತನು ಹೇಳಿದನು: “ರಾಜನೇ, ನಮ್ಮಿಗೆ ಈ ರಾತ್ರಿ ಸುಖಕರವಾಗಿತ್ತು; ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದ್ದೀ. ಈಗ ದಾಶರು ಅನೇಕ ದೋಣಿಗಳಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಲಿ.”
Verse 8
ततो गुह स्सन्त्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम्।प्रति प्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत्।।।।
ನಂತರ ಭರತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಗುಹನು ತಕ್ಷಣವೇ ಆತುರದಿಂದ ತನ್ನ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತನ್ನ ಬಂಧುಜನರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು.
Verse 9
उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च वस्सदा।नाव स्समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम्।।।।
ಎದ್ದೇಳಿರಿ, ಜಾಗ್ರತರಾಗಿರಿ; ಸದಾ ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ದೋಣಿಗಳನ್ನು ನೀರಿನ ಕಡೆಗೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಬನ್ನಿರಿ; ನಾವು ಸೇನೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸೋಣ.
Verse 10
ते तथोक्ता स्समुत्थाय त्वरिता राजशासनात्।पञ्चनावां शतान्याशु समानिन्युस्समन्ततः।।।।
ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು ತಕ್ಷಣ ಎದ್ದು ನಿಂತರು; ರಾಜಶಾಸನದಂತೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಐನೂರು ದೋಣಿಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟರು.
Verse 11
अन्या स्स्वस्तिकविज्ञेया महाघंटाधरा वराः।शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवातास्सुसंहताः।।।।
“ಇನ್ನೂ ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೋಣಿಗಳನ್ನೂ ತಂದರು—‘ಸ್ವಸ್ತಿಕ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದವು—ದೃಢವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತ, ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತ, ಹಡಗುಪಟಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತ, ಮಹಾಘಂಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವು.”
Verse 12
तत स्स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम्।सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत्।।।।
ನಂತರ ಗುಹನು ‘ಸ್ವಸ್ತಿಕ’ವೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವ, ಪಾಂಡು (ಶ್ವೇತ) ಹೊದಿಕೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಆನಂದಕರ ಘೋಷದಿಂದ ಗೂಂಜುವ ಮಂಗಳಕರ ದೋಣಿಯನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ತಂದನು.
Verse 13
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।।।
ಮೊದಲು ಪುರೋಹಿತನೂ ಪೂರ್ವಜ್ಯೇಷ್ಠರೂ—ಗುರುಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು—ನೌಕೆಗೆ ಏರಿದರು. ಅನಂತರ ಭರತನು ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು, ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಏರಿದರು; ಬಳಿಕ ರಾಜಮಹಿಷಿಯರೂ, ಸಾಮಗ್ರಿ ತುಂಬಿದ ಶಕಟಗಳೂ ತಕ್ಷಣವೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು.
Verse 14
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।2.89.13।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।2.89.14।।
ಮೊದಲು ಪುರೋಹಿತನೂ ಪೂರ್ವಜ್ಯೇಷ್ಠರೂ—ಗುರುಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು—ನೌಕೆಗೆ ಏರಿದರು. ಅನಂತರ ಭರತನು ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು, ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಏರಿದರು; ಬಳಿಕ ರಾಜಮಹಿಷಿಯರೂ, ಸಾಮಗ್ರಿ ತುಂಬಿದ ಶಕಟಗಳೂ ತಕ್ಷಣವೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು.
Verse 15
आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम्।भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत्।।।।
ಕೆಲವರು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ದೀಪ ಹಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ತೀರ್ಥಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇಳಿದು ಅವಗಾಹನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು; ಆ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಘೋಷವು ತ್ರಿದಿವವನ್ನೇ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದಂತೆ ಏರಿತು.
Verse 16
पताकिन्यस्तु ता नावस्स्वयं दाशैरधिष्ठिताः।वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः।।।।
ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ನೌಕೆಗಳನ್ನು ದಾಶರು (ಮೀನುಗಾರರು) ತಾವೇ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಏರಿದ ಜನರನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಅವುಗಳು ಆಗ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೊರಟು ಹೋದವು.
Verse 17
नारीणामभिपूर्णा स्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम्।काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम्।।।।
ಕೆಲವು ನೌಕೆಗಳು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು, ಕೆಲವು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಇಲ್ಲಿ ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವ ಯುಗ್ಯಪಶುಗಳನ್ನೂ ಮಹಾಧನವನ್ನೂ ಹೊತ್ತು ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
Verse 18
ता स्स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम्।निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः।।।।
ಆ ನೌಕೆಗಳು ಪರದಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜನರನ್ನು ಇಳಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದವು; ಮತ್ತು ದಾಶಬಂಧುಗಳು ನೌಕೆಗಳಿಂದ ಕೌಶಲ್ಯಪೂರ್ಣ ತಿರುವುಗಳು, ವಿಭಿನ್ನ ಆಕಾರಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು.
Verse 19
सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिताः।तरन्त स्स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः।।।।
ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿ ಗಜಾರೋಹಿಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ವಿಜಯಶಾಲಿ ಆನೆಗಳು ನೀರನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾ, ಧ್ವಜಶಿಖರಿತ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
Verse 20
नावस्त्वारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरु स्तथापरे।अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्येतेरुश्च बाहुभिः।।।।
ಕೆಲವರು ದೋಣಿಯನ್ನು ಏರಿದರು; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ತೆಪ್ಪಗಳ ಮೇಲೆ ಹೋದರು; ಕೆಲವರು ದೊಡ್ಡ ಕುಂಭ-ಘಟಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ದಾಟಿದರು; ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಈಜಿ ಪಾರಾದರು.
Verse 21
सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैस्सन्तारिता स्वयम्।मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम्।।।।
ದಾಶರು ದೋಣಿಗಳಿಂದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಿದ ಆ ಪುಣ್ಯಮಯ ಧ್ವಜಿನಿ, ಮೈತ್ರ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಆರಂಭಿಸಿ ಪ್ರಯಾಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವನಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿತು.
Verse 22
आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम्।द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य मृत्विग्वृतस्सन्भरतः प्रतस्थे।।।।
ಮಹಾತ್ಮ ಭರತನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಋತ್ವಿಜರೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿಕೊಂಡು ಋಷಿಪ್ರವರ ಭರದ್ವಾಜರನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಲು ಹೊರಟನು.
Verse 23
स ब्राह्मणस्याऽश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य।ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम्।।।।
ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ದೇವಪುರೋಹಿತ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ವಿಪ್ರವರರ ಆ रम್ಯ ಮಹಾವನವನ್ನು ಕಂಡನು—ಸುಂದರ ಕುಟೀರಗಳು ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿತ್ತು.
Frequently Asked Questions
The chapter presents an action-centered dharma of governance: Bharata must move a large, multi-class retinue across the Gaṅgā without disorder. He relies on legitimate local authority (Guha) and implements structured boarding (priests first, then royals, then supplies), balancing urgency with ritual-social propriety.
The dialogue models responsible leadership as service and coordination rather than display: Bharata’s obedience to Rāma’s moral axis, Guha’s affectionate hospitality, and the fisherfolk’s skilled cooperation together illustrate that collective dharma is enacted through disciplined roles, timely action, and mutual trust.
Key landmarks include the Gaṅgā riverbank campsite associated with Rāma, the crossing of the Gaṅgā by boats and fords, arrival in the Prayāga forest at Maitra muhūrta, and the culturally significant āśrama of Bharadvāja—an institutional center of Vedic hospitality, counsel, and pilgrimage geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.