Sarga 101
भरतस्य धर्मनिश्चयः · Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation
अयोध्याकाण्ड
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಮನ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ—ಜ್ಯೇಷ್ಠಭ್ರಾತ ಜೀವಂತನಿರುವಾಗ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು—ತನ್ನನ್ನೇ ತಾನು ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಶಾಶ್ವತ ನಿಯಮವನ್ನು ಅವನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನು ಇರುವ ವೇಳೆ ಕನಿಷ್ಠನು ರಾಜನಾಗುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಂಶಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸಮೃದ್ಧ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಭರತನು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ರಾಜಧರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕೆಲವರು ರಾಜನನ್ನು ಕೇವಲ ಮಾನವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆದು, ನೀತಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ರಾಜನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮೀರಿದವನಾಗಿ ‘ದೈವತಸಮಾನ’ವಾಗಿ ಪೂಜ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಶೋಕಪ್ರಸಂಗ. ಭರತನು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ: ತಾನು ಕೇಕಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ, ರಾಮನು ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ತಕ್ಷಣ, ಯಜ್ಞಶೀಲನೂ ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಪೂಜಿತನೂ ಆದ ದಶರಥನು ರಾಮವಿಯೋಗದ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಶೀಘ್ರವೇ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಿದನು. ರಾಮನು ಎದ್ದು ತಂದೆಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕೆಂದು, ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಿಂಡೋದಕದಾನ ಪಿತೃಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಯಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭರತನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಅಂತಿಮ ಚಿತ್ತ ರಾಮನಲ್ಲೇ ನಿಬದ್ಧವಾಗಿತ್ತು; ವಿರಹ ಮತ್ತು ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯೇ ಅವನ ಮರಣವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह ।किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति ॥१॥
ರಾಮನ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಪ್ರತಿಯುತ್ತರಿಸಿದನು: “ಧರ್ಮದಿಂದ ವಂಚಿತನಾದ ನನಗೆ ರಾಜಧರ್ಮದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?”
Verse 2
शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ ।ज्येष्ठेे पुत्रे स्थिते राजा न कनीयान् भवेन्नृपः ॥२॥
ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಈ ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮವು ನಮ್ಮ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ: ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನು ಇದ್ದಾಗ ಕಿರಿಯನು ರಾಜನಾಗಲಾರನು.
Verse 3
स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव ।अभिषेचयचात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः ॥३॥
ಆದುದರಿಂದ, ಹೇ ರಾಘವ, ನನ್ನೊಡನೆ ಸಮೃದ್ಧ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಾ; ನಿನ್ನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿಕೊ—ಈ ವಂಶಕ್ಕೂ ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಕ್ಷೇಮವಾಗಲೆಂದು.
Verse 4
राजानं मानुषं प्राहु र्देवत्वे सम्मतो मम ।यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुषम् ॥४॥
ಜನರು ರಾಜನನ್ನು ಮಾನವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ನನಗೆ ಅವನು ದೇವಸಮಾನ, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತವಾದ ಅವನ ನಡೆ ಮಾನವಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿದುದೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
Verse 5
केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्य माश्रिते ।दिवमार्यो गतो राजा यायजूकः सतां मतः ॥५॥
ನಾನು ಕೇಕಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ನೀನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಾಗ, ಯಜ್ಞಪರಾಯಣನೂ ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಮಾನ್ಯನೂ ಆದ ಆ ಆರ್ಯ ರಾಜನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು.
Verse 6
निष्क्रान्तमात्रे भवति ससीते सहलक्ष्मणे ।दुःखशोकाभिभूतस्तु राजा त्रिदिवमभ्यगात् ॥६॥
ನೀನು ಸೀತೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಸಹಿತವಾಗಿ ಹೊರಟ ತಕ್ಷಣವೇ, ದುಃಖಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದ ರಾಜನು ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು.
Verse 7
उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः ।अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ ॥७॥
ಎದ್ದೇಳು, ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ! ತಂದೆಗೆ ಉದಕ-ತರ್ಪಣವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು; ನಾನು ಮತ್ತು ಈ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಈಗಾಗಲೇ ಉದಕಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ.
Verse 8
प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव ।अक्षय्यं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रियः ॥८॥
ಹೇ ರಾಘವ! ಪಿತೃಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯನಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಅಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ನೀನು ನಿಜಕ್ಕೂ ತಂದೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೆ.
Verse 9
त्वामेव शोचंस्तव दर्शनेप्सुस्त्वय्येव सक्तामनिवर्त्य बुद्धिम् ।त्वया विहीन स्तव शोकमग्नस्त्वां संस्मरन्नस्तमितः पिता ते ॥९॥
ನಿನ್ನನ್ನೇ ಶೋಕಿಸುತ್ತ, ನಿನ್ನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ, ನಿನ್ನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಿರುಗಿಸಲಾರದೆ—ನಿನ್ನ ವಿರಹದಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಲೇ ಅಸ್ತಂಗತನಾದನು.
Frequently Asked Questions
The dilemma is succession versus righteousness: Bharata argues that accepting the throne while the eldest (Rāma) lives violates the dynasty’s enduring rule and renders royal duty meaningless for one ‘devoid of dharma.’ His action is a principled refusal of power coupled with an insistence on lawful coronation.
Legitimate governance is measured by conformity to dharma, not by opportunity or coercion. Bharata’s view that the king is ‘divine’ only insofar as conduct and statecraft align with righteousness frames political authority as an ethical vocation accountable to tradition, ritual duty, and public trust.
Ayodhyā is presented as the rightful seat of consecrated rule; Kekaya marks Bharata’s absence during the crisis; the forest signifies exile as a legal-moral condition. Culturally, the sarga highlights udaka offerings and the concept of pitṛloka, stressing that rites performed by a beloved son are considered imperishable.
Ask anything about Sarga 101 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
