Sarga 99
चित्रकूटप्राप्तिः — Bharata Reaches Chitrakuta and Beholds Rama
अयोध्याकाण्ड
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೯೯ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನ ವನವಾಸಾಶ್ರಮದತ್ತ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಮೀಪಿಸುವುದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಸೇನೆಯನ್ನು ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ತಾನೇ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ, ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ರಾಣಿಯರನ್ನು ಕರೆತರುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಅನೇಕ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ಒಡೆದ ಇಂಧನಕಟ್ಟೆಗಳು, ಗುಡಿಸಲಿನ ಬಳಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಹೂಗಳು, ಚಳಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಗೋಮಯದ ಉಂಡೆಗಳ ರಾಶಿ, ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಶ ಮತ್ತು ವಲ್ಕಲದ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಗುರುತುಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಸಮಯ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದ ವಲ್ಕಲವಸ್ತ್ರಗಳು. ಮಂದಾಕಿನಿಯ ಸಮೀಪತೆ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಗಳ ನಿತ್ಯಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಏರುವ ದಟ್ಟ ಹೊಗೆಯೂ ಅವನಿಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ಭರತನು ‘ಮಹರ್ಷಿಸದೃಶ’ ರಾಮನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಯ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ಅಳುತ್ತಾನೆ—ಏಕಾಂತ ವನದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ವೀರಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ರಾಮ. ನಂತರ ಅವನು ಪರಣಶಾಲೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ—ಯಜ್ಞವೇದಿಯಂತೆ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಧನುಸ್ಸುಗಳು, ತೂಣೀರಗಳು, ಸೂರ್ಯಪ್ರಭ ಬಾಣಗಳು, ಬೆಳ್ಳಿ ಮ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿನ ಖಡ್ಗಗಳು, ಗುರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಧಾಚರ್ಮದ ಅಂಗುಳಿತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ; ಸಿಂಹಗುಹೆಯಂತೆ ದುರ್ಗಮ. ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಇಳಿಜಾರಾದ ವೇದಿಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತಿ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ—ಅಜಿನ ಮತ್ತು ವಲ್ಕಲ ಧರಿಸಿ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದೀಪ್ತಿಮಾನನಾಗಿ, ದರ್ಭ ಹಾಸಿದ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತಿರುವನು; ಶಾಶ್ವತ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಉಪಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಭರತನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಓಡಿ ಬಂದು, ಮರುಮರು “ಆರ್ಯ” ಎಂದು ಅಳುತ್ತಾ, ಪಾದಗಳ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪುವ ಮುನ್ನವೇ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಗುಹ ಕೂಡ ಸೇರುತ್ತಾರೆ; ವನವಾಸಿಗಳು ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ, ಹರ್ಷದಿಂದಲ್ಲ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾರೆ।
Shlokas
Verse 1
निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा।जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन्।।2.99.1।।
ಸೇನೆ ಶಿಬಿರವಿಟ್ಟು ನೆಲೆಸಿದ ಬಳಿಕ, ಉತ್ಸುಕನಾದ ಭರತನು ಆಗ ತನ್ನ ಭ್ರಾತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಹೊರಟು, ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಹೋದನು.
Verse 2
ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृ़र्मे शीघ्रमानय।इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः।।2.99.2।।
ಶಾಲ, ತಾಳ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಕರ್ಣ ವೃಕ್ಷಗಳ ಅನೇಕ ಎಲೆಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಆವೃತವಾದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ಮೃದು ಕುಶಗಾಸಿನಿಂದ ಹಾಸಿದ—ಯಜ್ಞವೇದಿಯಂತೆಯೇ—ಆ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಇತ್ತು.
Verse 3
सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत।रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च।।2.99.3।।
ಸುಮಂತ್ರನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಅಲ್ಪ ದೂರದಿಂದ ಅನುಸರಿಸಿದನು; ರಾಮದರ್ಶನದ ಆಸೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ತವಕ ಭರತನಿಗಿದ್ದಂತೆಯೇ ಅವನಲ್ಲಿಯೂ ಉಂಟಾಯಿತು.
Verse 4
गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालय संस्थिताम्।भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह।। 2.99.4।।
ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಮದಂತೆ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ತನ್ನ ಸಹೋದರನ ಪರ್ಣಕುಟಿಯನ್ನೂ, ಆ ಛಾವಣಿಯುಳ್ಳ ಉಟಜವನ್ನೂ ಕಂಡನು.
Verse 5
शालायास्त्वग्रत स्तस्या ददर्श भरत स्तदा।काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च।।2.99.5।।
ಆಗ ಆ ಕುಟಿಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಮುರಿದ ಮರದ ತುಂಡುಗಳನ್ನೂ, ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನೂ ಕಂಡನು.
Verse 6
स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाऽश्रममीयुषः।कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित्।।2.99.6।।
ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಹೋದ ದಾರಿಯ ಗುರುತಾಗಿ, ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಕುಶಗಾಸು ಮತ್ತು ತೊಗಟೆಯ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಭರತನು ಕಂಡನು.
Verse 7
ददर्श वने तस्मिन्महत स्सञ्चयान्कृतान्।मृगाणां महिषाणां च करीषै शशीतकारणात्।।2.99.7।।
ಆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಜಿಂಕೆಗಳೂ ಮಹಿಷಗಳೂ ಒಣಗಿದ ಗೊಬ್ಬರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ಕಂಡನು; ಶೀತದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದರು.
Verse 8
गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरत स्तदा।शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः।।2.99.8।।
ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಮಹಾಬಾಹು, ತೇಜಸ್ವಿ ಭರತನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೂ ಸುತ್ತಲೂ ಸೇರಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಅಮಾತ್ಯರಿಗೂ ಮಾತಾಡಿದನು.
Verse 9
मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्।नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः।।2.99.9।।
ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಯವರು ಹೇಳಿದ ಆ ದೇಶಕ್ಕೆ ನಾವು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಮಂದಾಕಿನಿ ನದಿ ಬಹಳ ದೂರವಿಲ್ಲವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 10
उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम्।अभिज्ञानकृतः पन्था अकाले गन्तुमिच्छता।।2.99.10।।
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಈ ವಲ್ಕಲವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೋಗಬೇಕೆಂದಾಗ ದಾರಿ ಗುರುತಿಸಲು, ಗುರುತುಮಾಡಿದ ಈ ಪಥವೇ ಇದಾಗಿರಬೇಕು.
Verse 11
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्।शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम्।।2.99.11।।
ಇದು ಪರ್ವತದ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಆ ಪ್ರದೇಶ; ಮಹಾದಂತಗಳಿರುವ ವೇಗಶಾಲಿ ಕುಂಜರಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಎದುರಾಗಿ ಧಾವಿಸುತ್ತಾ ಗರ್ಜನೆಮಯವಾಗಿ ತೂತ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 12
यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा स्सततं वने।तस्यासौ दृश्यते धूम स्सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः।।2.99.12।।
ಅರಣ್ಯದ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಸದಾ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಉಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವ ಆ ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ, ಕಪ್ಪು ದಾರಿಯಂತೆ ಹಾದುಹೋಗುವ ದಟ್ಟ ಧೂಮವು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.
Verse 13
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम्।आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम्।।2.99.13।।
ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಹರ್ಷಿತ ಹೃದಯದಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡುವೆನು—ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ಆರ್ಯ, ಗುರುಜನರಿಗೆ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುವವನು; ತನ್ನ ಧಾರಣೆಯಲ್ಲೇ ಮಹರ್ಷಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನು.
Verse 14
अथ गत्वा मुहूर्तन्तु चित्रकूटं स राघवः।मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत्।।2.99.14।।
ನಂತರ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಚಲಿಸಿ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದುವರಿದ ಆ ರಾಘವನು ಮಂದಾಕಿನಿ ನದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ತನ್ನ ಜನರಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 15
जगत्यां पुरषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः।जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम्।।2.99.15।।
ಜಗತ್ತಿನ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾದ ಆ ಮಹಾರಾಜನು, ನಿರ್ಜನ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿ, ನಿರ್ವಸ್ತ್ರ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ವೀರಾಸನದಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ಧಿಕ್ಕಾರ ನನ್ನ ಜನ್ಮಕ್ಕೂ, ನನ್ನ ಜೀವಿತಕ್ಕೂ!
Verse 16
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः।सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः।।2.99.16।।
ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಹಾದ್ಯುತಿಯುಳ್ಳ ಲೋಕನಾಥನು ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಒಳಗಾದನು; ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ರಾಘವನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 17
इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन्।रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च।।2.99.17।।
ಜನರ ನಿಂದೆಯಿಂದ ದಗ್ಧನಾಗಿ, ಇಂದು ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಬೇಡಿ ನಾನು ರಾಮನ—ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ—ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುವೆನು.
Verse 18
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
ಹೀಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಶರಥನಂದನ ಭರತನು, ಒಂದು ಮಹತ್ತಾದ ಪುಣ್ಯಮಯವಾದ ಮನೋಹರ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 19
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
ಹೀಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಶರಥನಂದನ ಭರತನು, ಒಂದು ಮಹತ್ತಾದ ಪುಣ್ಯಮಯವಾದ ಮನೋಹರ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 20
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
ಹೀಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಶರಥನಂದನ ಭರತನು, ಒಂದು ಮಹತ್ತಾದ ಪುಣ್ಯಮಯವಾದ ಮನೋಹರ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 21
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
ಹೀಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಶರಥನಂದನ ಭರತನು, ಒಂದು ಮಹತ್ತಾದ ಪುಣ್ಯಮಯವಾದ ಮನೋಹರ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 22
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
ಹೀಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಶರಥನಂದನ ಭರತನು, ಒಂದು ಮಹತ್ತಾದ ಪುಣ್ಯಮಯವಾದ ಮನೋಹರ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 23
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
ಹೀಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಶರಥನಂದನ ಭರತನು, ಒಂದು ಮಹತ್ತಾದ ಪುಣ್ಯಮಯವಾದ ಮನೋಹರ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 24
प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्।ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने।।2.99.24।।
ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಪುಣ್ಯವಾದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ಪ್ರಾಗುದಕದಿಕ್ಕಿಗೆ ಇಳಿಜಾರಿರುವ ವೇದಿಯನ್ನು ಕಂಡನು; ಅದರಲ್ಲಿ ಪಾವಕನು ದೀಪ್ತಿಯಾಗಿ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 25
निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम्।उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम्।।2.99.25।।
ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಭರತನು ತನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಗುರುಸಮಾನ ಅಗ್ರಜ ರಾಮನನ್ನು ಕುಟೀರದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿ ಕಂಡನು; ಜಟಾಮಂಡಲವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು.
Verse 26
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಚೀರ-ವಲ್ಕಲ ವಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಲಂಕರಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಭರತನು ಅಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿ ಕಂಡನು; ಸುತ್ತಲೂ ಪಾವಕದಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದನು.
Verse 27
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
ಸಿಂಹಸ್ಕಂಧನಾದ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಕಮಲಸಮಾನ ನೇತ್ರಗಳವನಾದ—ಸಾಗರಾಂತ ಭೂಮಿಯ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವಾಮಿ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ರಾಮನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು.
Verse 28
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
ದರ್ಭವನ್ನು ಹಾಸಿದ ಸ್ಥಂಡಿಲೆಯ ಮೇಲೆ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಉಪವಿಷ್ಟನಾಗಿದ್ದನು; ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ—ಶಾಶ್ವತ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಶಾಂತ ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯನಾಗಿ.
Verse 29
तं दृष्ट्वा भरत श्श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः।अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकेयी सुतः।।2.99.29।।
ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಕ್ಷಣವೇ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ದುಃಖ–ಶೋಕದಿಂದ ಮುಳುಗಿದವನಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದನು; ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಕೈಕೇಯೀಪುತ್ರ ಭರತನು ರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿಬಂದನು.
Verse 30
दृष्ट्वैव विललापाऽर्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा।अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत्।।2.99.30।।
ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡ ತಕ್ಷಣವೇ ಆર્તನಾದ ಭರತನು ವಿಲಪಿಸಿದನು; ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ, ಧೈರ್ಯದಿಂದಲೂ ತಡೆಯಲಾಗದೆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು.
Verse 31
य स्संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्।वन्यैर्मृगैरुपासीन स्सोऽयमास्ते ममाग्रजः।।2.99.31।।
ಯಾವನು ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಸೇವಿಸಬೇಕಾದ ಯೋಗ್ಯನೋ—ನನ್ನ ಅಗ್ರಜ—ಅವನೇ ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ, ಅರಣ್ಯದ ವನ್ಯಮೃಗಗಳೇ ಸೇವಿಸುವವರಂತೆ, ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ.
Verse 32
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः।मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन्।।2.99.32।।
ಯಾವ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಅಭ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದನೋ, ಅವನೇ ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಮೃಗಚರ್ಮ ಧರಿಸಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
Verse 33
अधारयद्यो विविधाश्चित्रास्सुमनसस्तदा।सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम्।।2.99.33।।
ಒಮ್ಮೆ ನಾನಾವಿಧ ಚಿತ್ರವರ್ಣದ ಸುಮನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಘವನು, ಈಗ ಈ ಜಟೆಗಳ ಭಾರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೊರುತ್ತಾನೆ?
Verse 34
यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः।शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते।।2.99.34।।
ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಧರ್ಮಪುನ್ಯದ ಸಂಚಯ ಅವನಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿದ್ದರೂ, ಈಗ ಅವನು ದೇಹಕ್ಲೇಶದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ.
Verse 35
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्।मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते।।2.99.35।।
ಮಹಾಮೌಲ್ಯದ ಚಂದನದಿಂದ ಅವನ ಅಂಗಗಳು ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದವು; ಆ ಆರ್ಯನ ಈ ದೇಹವನ್ನು ಈಗ ಧೂಳು-ಮಲ ಹೇಗೆ ಸೇವಿಸುತ್ತದೆ?
Verse 36
मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः।धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम्।।2.99.36।।
ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ರಾಮನು ಈ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಧಿಕ್ಕಾರ ನನ್ನ ಜೀವನಕ್ಕೆ—ನೃಶಂಸವಾದುದು, ಲೋಕದಿಂದ ನಿಂದಿತವಾದುದು!
Verse 37
इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः।पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन्।।2.99.37।।
ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ದೀನನಾಗಿ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತನಾಗಿ—ಬೆವರಿನಿಂದ ತೇವಗೊಂಡ ಕಮಲಮುಖನೊಂದಿಗೆ—ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ತಲುಪುವ ಮುನ್ನವೇ ಭರತನು ಅತ್ತು ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು.
Verse 38
दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः।उक्त्वाऽर्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन।।2.99.38।।
ದುಃಖದಿಂದ ದಹಿಸಿದ ಮಹಾಬಲ ರಾಜಪುತ್ರ ಭರತನು ಕರುಣವಾಗಿ ಒಂದೇ ಬಾರಿ “ಆರ್ಯ!” ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಾರದೆ ನಿಂತನು.
Verse 39
बाष्पाभिहतकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्।आर्येत्येवाभिसङ्क्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्तदा।।2.99.39।।
ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಭರತನು “ಆರ್ಯ!” ಎಂದೇ ಕೂಗಿ, ಆಗ ಮುಂದೆ ಮಾತಾಡಲಾರದೆ ಹೋಯಿತು.
Verse 40
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्।तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्तयत्।।2.99.40।।
ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಅಳುತ್ತಾ ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು; ರಾಮನು ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಾನೂ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು.
Verse 41
ततस्सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतु राजसुतावरण्ये।दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाऽम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम्।।2.99.41।।
ನಂತರ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರು ಸುಮಂತ್ರನೂ ಗುಹನೂ ಜೊತೆ ಸೇರಿದರು—ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನೂ ಚಂದ್ರನೂ ಶುಕ್ರ-ಬೃಹಸ್ಪತಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಸಮೀಪಿಸುವಂತೆ.
Verse 42
तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतां स्तत्र महत्यरण्ये।वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम्।।2.99.42।।
ಮಹಾ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು—ಆನೆಗುಂಪಿನ ನಾಯಕರೆಂತೆ ದೀಪ್ತಿಮಂತರಾಗಿ—ನೋಡಿ, ವನವಾಸಿಗಳೂ ಹರ್ಷವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಣ್ಣೀರು ಮಾತ್ರ ಸುರಿಸಿದರು.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s self-indictment and renunciatory approach to authority: he frames Rāma’s forest hardship as ‘on my account’ and seeks grace at the feet of Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa. The sarga stages legitimacy as moral responsibility, not possession—Bharata’s grief and humility function as a public correction to the succession rupture.
The chapter teaches that dharma is legible through conduct and environment: exile does not erase kingship’s ethical radiance, and remorse is a disciplined recognition of harm rather than a mere emotion. Rāma’s ascetic posture and Bharata’s collapse together dramatize that rightful order is sustained by restraint, reverence, and truth-aligned action.
Key landmarks include Citrakūṭa and the Mandākinī River, with forest wayfinding encoded through kusa-and-bark markers placed on trees by Lakṣmaṇa. Cultural-ritual markers include the northeast-sloping vedi with a burning fire, and the parṇaśālā described in sacrificial and martial terms, linking ascetic residence to both yajña-space and protective readiness.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.