
अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः — Rama’s Departure and Sita’s Questions; Disclosure of Exile and Counsel on Courtly Conduct
अयोध्याकाण्ड
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂಗಳನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಅಚಾನಕ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಮತ್ತು ಶೋಕದ ಕಡೆಗೆ ಕಥೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಕೌಸಲ್ಯಾ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾದಿ ಮಂಗಳಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ರಾಮನಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ತಾಯಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ‘ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ಮಾರ್ಗ’ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕದಲಿದ ಜನಸಮೂಹದ ನಡುವೆ ರಾಜಮಾರ್ಗವಾಗಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಇತ್ತ ಸೀತೆ ಗೃಹದೇವತಾ ಪೂಜೆ, ವ್ರತ-ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅಭಿಷೇಕದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಳು. ರಾಮನ ವರ್ಣವಿಕಾರ ಮತ್ತು ವಿಷಾದವನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಛತ್ರ-ಚಾಮರ, ಸ್ತುತಿಗಾನ, ಜಯಘೋಷ, ದಧಿ-ಮಧು ಮಂಗಳಾಭಿಷೇಕ, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಶ್ರೇಣಿಪ್ರಮುಖರು, ಸಮಾರಂಭದ ರಥ, ಮುನ್ನಡೆಯುವ ಗಜ, ಸ್ವರ್ಣಸಿಂಹಾಸನ—ಇವೆಲ್ಲ ಏಕೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ? ಅಂದರೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಏಕೆ ಕುಸಿದವು? ಆಗ ರಾಮನು ವನವಾಸದ ಕಾರಣವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—ದಶರಥನು ಹಿಂದೆ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ನೀಡಿದ ಎರಡು ವರಗಳು; ಅಭಿಷೇಕ ಸಿದ್ಧತೆಯ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಆ ವಾಗ್ದಾನವನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಳು; ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸಾದೇಶ ಮತ್ತು ಭರತನ ಯುವರಾಜ ನೇಮಕ. ನಂತರ ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ನೀತಿಬೋಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಭರತನ ಮುಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಬೇಡ, ವಿಶೇಷ ಅನುಗ್ರಹ ಬೇಡಬೇಡ, ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆ; ದಶರಥನನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರನ್ನೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು, ಗೌರವಿಸು; ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರನ್ನು ಬಂಧುಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಕಾಪಾಡು; ರಾಜನನ್ನು ಅಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಬೇಡ—ರಾಜರು ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಸೇವೆಗೆ ಪ್ರತಿಫಲ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಹಾನಿಕಾರಕನಾದರೆ ಸ್ವಜನನನ್ನೂ ತಳ್ಳಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ವಾಣಿ-ಕಾಯಗಳಿಂದ ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೆ ಇರಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿ ತಾನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 1
अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्संप्रस्थितो वनम्।कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः।।।।विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम्।हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया।।।।
ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಅಭಿವಾದಿಸಿ, ತಾಯಿಯು ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ ವಿಧಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ರಾಮನು ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೃಢನಾಗಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗಿದನು; ತನ್ನ ಗುಣಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಜನರ ಹೃದಯಗಳನ್ನು যেন ಮಥಿಸಿದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 2
अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्संप्रस्थितो वनम्।कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः।।2.26.1।।विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम्।हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया।।2.26.2।।
ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಅಭಿವಾದನೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ತಾಯಿಯು ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ ವಿಧಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದ ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ರಾಜಪುತ್ರನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಂಗೊಳುತ್ತ, ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಶೋಭಾಯಮಾನಗೊಳಿಸಿ ಸಾಗಿದನು; ತನ್ನ ಗುಣವತ್ತೆಯಿಂದ ಜನರ ಹೃದಯಗಳನ್ನು যেন ಮಥಿಸಿದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 3
वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी।तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम्।।।।
ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿ (ಸೀತೆ) ಆ ಎಲ್ಲ ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜನ ಅಭಿಷೇಕದ ಚಿಂತನೆಯೇ ಮಾತ್ರ ನೆಲೆಸಿತ್ತು.
Verse 4
देवकार्यं स्वयं कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना।अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते।।।।
ದೇವಕಾರ್ಯವಾದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ತಾನೇ ನೆರವೇರಿಸಿ, ಕೃತಜ್ಞಳಾಗಿ ಹರ್ಷಚಿತ್ತಳಾಗಿ, ರಾಜಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತಳಾದ ಸೀತೆ ರಾಜಪುತ್ರನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಳು.
Verse 5
प्रविवेशाथ रामस्तु स्वं वेश्म सुविभूषितम्।प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः।।।।
ನಂತರ ರಾಮನು ಸುಶೋಭಿತವಾದ ತನ್ನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದರೂ, ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಖ ತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಡೆದನು.
Verse 6
अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम्।अपश्यच्छोकसन्तप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम्।।।।
ಆಮೇಲೆ ಸೀತೆಯು ಏಳಿಬಿದ್ದು ನಡುಗುತ್ತಾ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡಳು—ಶೋಕದಿಂದ ದಗ್ಧನಾಗಿ, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳವನಾಗಿ.
Verse 7
तां दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम्।तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः।।।।
ಅವಳನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಘವನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಶೋಕವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ, ಆ ಶೋಕವು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.
Verse 8
विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम्।आह दुःखाभिसन्तप्ता किमिदानीमिदं प्रभो।।।।
ಅವನ ಬಣ್ಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಮುಖವನ್ನೂ, ಬೆವರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದ ದೇಹವನ್ನೂ, ಅಮರ್ಷದಿಂದ ದಹಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡು, ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾದ ಸೀತೆಯು ಹೇಳಿದಳು: “ಪ್ರಭೋ, ಈಗ ಇದು ಏನು?”
Verse 9
अद्य बार्हस्पत श्श्रीमान्युक्तः पुष्योऽनु राघव।प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः।।।।
ಹೇ ರಾಘವ! ಇಂದು ಶ್ರೀಮಾನ್ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಅಧಿಪತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶುಭ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಪ್ರಾಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಇದನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ದಿನವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದ್ದಾರೆ—ಹಾಗಿರಲು ನೀನು ಏಕೆ ದುರ್ಮನಸ್ಸಾಗಿದ್ದೀಯ?
Verse 10
न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च।आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणापि विराजते।।।।
ನೀರಿನ ನುರಿಯಂತೆ ಧವಳವಾದ, ನೂರು ಶಲಾಕೆಗಳಿರುವ ಛತ್ರವು ಮುಚ್ಚಿದ್ದರೂ, ಇಂದು ನಿನ್ನ ಮನೋಹರ ಮುಖ ಏಕೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ?
Verse 11
व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम्।चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम्।।।।
ಶತಪತ್ರದಂತೆ ಕಮಲಸಮಾನ ನೇತ್ರಗಳಿರುವ ನಿನ್ನ ಮುಖವು ಇಂದು ಚಂದ್ರಹಂಸಪ್ರಕಾಶದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವ್ಯಜನಗಳಿಂದ ಏಕೆ ವೀಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ?
Verse 12
वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ।स्तुवन्तो नात्र दृश्यन्ते मङ्गलैः स्सूतमागधाः।।।।
ಹೇ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ! ಹರ್ಷಿತ ವಾಗ್ಮಿಗಳಾದ ವಂದಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಮಂಗಳವಚನಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವ ಸೂತರೂ ಮಾಘಧಗಾಯಕರೂ ದರ್ಶನಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 13
न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः।मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः।।।।
ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ವಿಧಾನದಂತೆ ಮೂರ್ಧಾಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ನಿನ್ನ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಕ್ಷೌದ್ರ-ದಧಿಯ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಏಕೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ?
Verse 14
न त्वां प्रकृतय स्सर्वा श्श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः।अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा।।।।
ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶ್ರೇಣಿಮುಖ್ಯರೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿಗಳೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಪೌರ-ಜಾನಪದ ಜನರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಬರಲು ಏಕೆ ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ?
Verse 15
चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषितैः।मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः।।।।
ನಾಲ್ಕು ವೇಗವಂತ, ಕಾಞ್ಚನಭೂಷಿತ ಅಶ್ವಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಮುಖ್ಯ ಪುಷ್ಯರಥವು ನಿನ್ನ ಮುಂದಾಗಿ ಏಕೆ ಸಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ?
Verse 16
हस्ती चाग्रत श्श्रीमां स्तव लक्षणपूजितः।प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः।।।।
ಹೇ ವೀರನೇ! ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಆ ಮಂಗಳ ಹಸ್ತಿ—ಕೃಷ್ಣಮೇಘದಂತೆ ಅಥವಾ ಪರ್ವತದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನು—ನಿನ್ನ ಪ್ರಯಾಣದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ?
Verse 17
न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन।भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीर पुरस्कृतम्।।।।
ಹೇ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನೇ, ಹೇ ವೀರನೇ! ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂಗಳ ಭದ್ರಾಸನವನ್ನು ಮುಂಚೆ ಇಟ್ಟು, ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುವ ನಿನ್ನ ಪರಿಚಾರಕರನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.
Verse 18
अभिषेको यथा सज्जः किमिदानीमिदं तव।अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते।।।।
ಅಭಿಷೇಕವು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದಂತೆ, ಈಗ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇದು ಏನು? ನಿನ್ನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ವವಾದ ವಾಡಿಕೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಹರ್ಷವೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.
Verse 19
इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः।सीते तत्र भवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम्।।।।
ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳಿಗೆ ರಘುನಂದನ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು: “ಸೀತೇ, ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.”
Verse 20
कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि।शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम।।।।
ಹೇ ಜಾನಕಿ, ಮಹಾನ್ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವಳೇ, ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವಳೂ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡುವವಳೂ ಆಗಿರುವ ನೀನು ಕೇಳು; ಇದು ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಬಂದಿತೆಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
Verse 21
राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन च।कैकेय्यै मम मात्रे तु पुरा दत्तौ महावरौ।।।।
ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ನನ್ನ ತಂದೆ ರಾಜ ದಶರಥನು ಹಿಂದೆ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಎರಡು ಮಹಾವರಗಳನ್ನು ದತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 22
तयाऽद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते।प्रचोदित स्स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः।।।।
ಇಂದು ರಾಜನು ನನ್ನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವಳು ಆ ವಾಗ್ದತ್ತ ವರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಳು; ‘ಧರ್ಮ’ವೆಂದು ನೆಪವಿಟ್ಟು ಅವನು ಅವಳ ವಶನಾದನು.
Verse 23
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया।पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः।।।।
ನಾನು ದಂಡಕ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವಾಸಿಸಬೇಕು; ಮತ್ತು ನನ್ನ ತಂದೆ ಭರತನನ್ನು ಯುವರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದಾನೆ.
Verse 24
सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम्।भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन।।।।बुद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम्।तस्मान्नते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम।।।।
ನಾನು ನಿರ್ಜನ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಭರತನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ನೀನು ಎಂದಿಗೂ ನನ್ನ ವಿಷಯ ಹೇಳಬೇಡ—ಬುದ್ಧಿವಂತರು ತಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನ ಮುಂದೆ ನನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ನೀನು ವರ್ಣಿಸಬೇಡ.
Verse 25
सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम्।भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन।।2.26.24।।बुद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम्।तस्मान्नते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम।।2.26.25।।
ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ಈಗ ನಾನು ನಿರ್ಜನ ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಭರತನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ವಿಷಯವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳಬೇಡ—ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಪರರ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಭರತನ ಮುಂದೆ ಹೇಳಬೇಡ.
Verse 26
नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन।अनुकूलतया शक्यं समीपे त्वस्य वर्तितुम्।।।।
ಮತ್ತೂ ನೀನು ಅವನಿಂದ ವಿಶೇಷ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬೇಡ; ಅವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇರಲು ಅನೂಕೂಲವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯ.
Verse 27
तस्मै दत्तं नृपतिना यौवराज्यं सनातनम्।स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः।।।।
ರಾಜನು ಅವನಿಗೆ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾದ ಯುವರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ಸೀತೆ, ನೀನು ಅವನ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸು—ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾಜನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯು.
Verse 28
अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोस्समनुपालयन्।वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनी।।।।
ನಾನೂ ಸಹ ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಇಂದೇ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು; ಹೇ ದೃಢಮನಸ್ಸಿನವಳೇ, ಸ್ಥಿರವಾಗಿರು.
Verse 29
याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम्।व्रतोपवासपरया भवितव्यं त्वयाऽनघे।।।।
ಹೇ ಕಲ್ಯಾಣಿಯೇ, ನಾನು ಮುನಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದ ಬಳಿಕ, ಹೇ ನಿರ್ದೋಷೆಯೇ, ನೀನು ವ್ರತೋಪವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣಳಾಗಿರಬೇಕು.
Verse 30
काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि।वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः।।।।
ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬೇಗ ಎದ್ದು, ವಿಧಿಯಂತೆ ಗೃಹದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ನನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ನರೇಶ್ವರ ದಶರಥನಿಗೆ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು.
Verse 31
माता च मम कौशल्या वृद्धा सन्तापकर्शिता।धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्त स्सम्मानमर्हति।।।।
ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಶಲ್ಯಾ ವೃದ್ಧಳಾಗಿದ್ದು ಶೋಕದಿಂದ ಕ್ಷೀಣಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂಚಿಟ್ಟು, ನೀನು ಅವಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಗೌರವ-ಸತ್ಕಾರ ನೀಡಬೇಕು.
Verse 32
वन्दितव्याश्च ते नित्यं या श्शेषा मम मातरः।स्नेह प्रणयसम्भोगै स्समा हि मम मातरः।।।।
ನನ್ನ ಉಳಿದ ತಾಯಂದಿರನ್ನೂ ನೀನು ನಿತ್ಯವೂ ವಂದನೀಯರೆಂದು ಗೌರವಿಸು; ಸ್ನೇಹ, ಪ್ರಣಯ ಮತ್ತು ಸೇವಾಭಾವದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರು ಸಮಾನರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.
Verse 33
भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः।त्वया भरतशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम।।।।
ಮತ್ತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನರನ್ನು ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳು—ಅವರನ್ನು ಸಹೋದರನೂ ಪುತ್ರನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯರು.
Verse 34
विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन।स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च।।।।
ಭರತನಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಅಪ್ರಿಯವಾಗುವ ಯಾವುದನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಈಗ ರಾಜನು, ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ರಾಜವಂಶಕ್ಕೂ ಯಥಾರ್ಥ ಪ್ರಭುವಾಗಿದ್ದಾನೆ.
Verse 35
आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः।राजान स्सम्प्रसीदन्ति कुप्यन्तिच विपर्यये।।।।
ಶೀಲದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸೇವಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ರಾಜರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅದರ ವಿರುದ್ಧವಾದರೆ ಅವರು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 36
औरसानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः।समर्थान्सम्प्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः।।।।
ಏಕೆಂದರೆ ನರಾಧಿಪರು ಹಿತಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ತಮ್ಮದೇ ಔರಸ ಪುತ್ರರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬಹುದು; ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥರಾದವರನ್ನು ಕುಲದವರಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 37
सा त्वं वसेह कल्याणि राज्ञस्समनुवर्तिनी।भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा।।।।
ಹೇ ಕಲ್ಯಾಣಿ, ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವಾಸಿಸು; ಭರತನ ಧರ್ಮಮಯ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ರತಳಾಗಿ, ಸತ್ಯವೂ ಪವಿತ್ರ ವ್ರತಗಳಲ್ಲೂ ಅಚಲವಾಗಿ ಪರಾಯಣಳಾಗಿರು.
Verse 38
अहं गमिष्यामि महावनं प्रियेत्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि।यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्य चित्तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम।।।।
ಪ್ರಿಯೆ, ನಾನು ಮಹಾವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ; ಆದರೆ ಹೇ ಭಾಮಿನಿ, ನೀನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇರಬೇಕು—ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಯಾರಿಗೂ ಅಪರಾಧವಾಗದಂತೆ. ಇದು ನನ್ನ ವಚನ; ನೀನು ಇದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು.
The dilemma is the collision between a planned coronation and the binding force of a royal promise: Daśaratha is compelled (in the name of dharma) to honor boons granted to Kaikeyī, resulting in Rāma’s acceptance of exile as the ethically coherent response.
The sarga teaches that dharma includes disciplined speech and social navigation: Rāma advises Sītā to avoid comparative praise before the new sovereign, to seek concord through favorable conduct, and to honor elders and co-wives—showing how virtue operates within real power structures.
Culturally, the chapter highlights coronation semiotics and rites (svastyayana, umbrella, fans, bards, honey-curd sprinkling, chariot, elephant, throne) as public markers of legitimacy; geographically, it points to Ayodhyā’s rājamārga and the destination of exile, the Daṇḍaka forest.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.