Sarga 57

Verse 1

कथयित्वा सुदुःखार्तस्सुमन्त्रेण चिरं सह।रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः।।।।

ಸುದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಸುಮಂತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಮಾತಾಡಿ, ಗಾಢ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಗುಹನು—ರಾಮನು ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ನಂತರ—ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದನು.

Verse 2

भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सहाऽसनम्।आगिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरुपलक्षितम्।।।।

ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜ ಋಷಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಅವರ ಆಗಮನ, ಅಲ್ಲಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ವಾಸ, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಂದ ಪರ್ವತದ (ಚಿತ್ರಕೂಟದ) ಕಡೆಗೆ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಯಾಣ—ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದವರು ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಗುರುತಿಸಿದರು.

Verse 3

अनुज्ञातस्सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्।अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः।।।।

ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ಸುಮಂತ್ರನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ಜೂಡಿಸಿ, ಗಾಢ ದುಃಖದಿಂದ ಭಾರಿತ ಹೃದಯನಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯಾ ನಗರಿಯತ್ತ ಹೊರಟನು.

Verse 4

स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च।।।।

ಅವನು ಸುಗಂಧಿತ ವನಗಳು, ನದಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ದಾರಿಯಲ್ಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನೂ ನಗರಗಳನ್ನೂ ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗಿದನು.

Verse 5

तत स्सायाह्न समये तृतीयेऽहनि सारथिः।अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह।।।।

ನಂತರ ಮೂರನೇ ದಿನದ ಸಾಯಂಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಆನಂದವಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯಾ ನಗರವನ್ನು ಕಂಡನು.

Verse 6

स शून्यामिव निश्शब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः।सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः।।।।

ನಗರವನ್ನು ಖಾಲಿಯಂತೆ, ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಂಡು, ಪರಮ ದುಃಖಿತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಶೋಕದ ವೇಗದಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡು ಚಿಂತನೆಗೆ ಒಳಗಾದನು.

Verse 7

कच्चिन्न सगजा साऽश्वा सजना सजनाधिपा।रामसन्तापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी।।।।

“ರಾಮನ ಸಂತಾಪದ ದುಃಖದಿಂದ ಉರಿದ ಶೋಕಾಗ್ನಿಯು—ಗಜಾಶ್ವಗಳೊಡನೆ, ಜನರೊಡನೆ, ಜನಾಧಿಪನೊಡನೆ—ಈ ಪುರಿಯನ್ನು ದಹಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತೇನು?”

Verse 8

इति चिन्तापरस्सूतो वाजिभिश्शीघ्रपातिभिः।नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह।।।।

ಹೀಗೆ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಸಾರಥಿಯು, ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ಕುದುರೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಗರ ದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಒಳನುಗ್ಗಿದನು.

Verse 9

सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः।क्व राम इति पृच्छन्तस्सूतमभ्यद्रवन्नराः।।।।

ಸುಮಂತ್ರನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ರಥಸಾರಥಿಯಾದ ಸೂತನ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿ ಬಂದು— “ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದರು.

Verse 10

तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम्।अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्माना।।।।

ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ನಾನು ರಾಘವನಿಗೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಿದೆ; ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಮಹಾತ್ಮನು ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದುದರಿಂದ ನಾನು ಹಿಂತಿರುಗಿದ್ದೇನೆ—ಎಂದು ಅವನು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು.

Verse 11

ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः।अहो धिगिति निश्श्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः।।।।

‘ಅವರು ದಾಟಿಹೋದರು’ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖಗಳ ಜನರು ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟು ಕೂಗಿದರು— ‘ಅಹೋ, ನಮಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ!’ ಮತ್ತು ‘ಹಾ ರಾಮ!’

Verse 12

शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम्।हतास्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्।।।।

ಅವರು ಗುಂಪು ಗುಂಪಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾಗ ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಕೇಳಿದನು— ‘ನಾವು ನಿಜಕ್ಕೂ ನಾಶವಾದೆವು; ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡಲಾರೆವು.’

Verse 13

दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च।न द्रक्ष्यामः पुन र्जातु धार्मिकं राममन्तरा।।।।

ದಾನ, ಯಜ್ಞ, ವಿವಾಹ ಮತ್ತು ಮಹಾಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ— ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಇನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಅವನನ್ನು ನಮ್ಮ ನಡುವೆ ನೋಡಲಾರೆವು.

Verse 14

किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्।इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम्।।।।

‘ಈ ಜನರಿಗೆ ಏನು ಹಿತಕರ? ಏನು ಪ್ರಿಯ? ಏನು ಸುಖಕರ?’ ಎಂದು ಸದಾ ಚಿಂತಿಸಿ, ರಾಮನು ತಂದೆಯಂತೆ ನಗರವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು.

Verse 15

वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम्।रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्।।।।

ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ದಗ್ಧರಾದ— ಕಿಟಕಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದವರ ಅಳಲನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು.

Verse 16

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः।यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम्।।।।

ಸುಮಂತ್ರನು ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ರಾಜಮಾರ್ಗದ ಮಧ್ಯದಿಂದ ರಥವನ್ನು ಓಡಿಸಿ, ರಾಜ ದಶರಥನಿದ್ದ ಅದೇ ಅರಮನೆಗೆ ನೇರವಾಗಿ ತೆರಳಿದನು.

Verse 17

सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च।कक्ष्या स्सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः।।।।

ಅವನು ರಥದಿಂದ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಇಳಿದು ರಾಜವೇಶ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಜನಸಮೂಹದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಏಳು ಆವರಣಗಳನ್ನು ದಾಟಿದನು.

Verse 18

हर्म्यै र्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम्।हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः।।।।

ನಂತರ ಹರ್ಮ್ಯಗಳು, ವಿಮಾನಸಮಾನ ಎತ್ತರದ ಭವನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಕೆಳಗೆ ನೋಡಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅವನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು; ರಾಮದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ಕಂಗೆಟ್ಟ ಅವರು ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿದರು.

Verse 19

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।।।

ವಿಶಾಲವಾದ ನಿರ್ಮಲ ನೇತ್ರಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನ ವೇಗದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಆರ್ತರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮೌನವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ನೋಡಿಕೊಂಡರು.

Verse 20

ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्य स्तत स्ततः।रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्।।।।

ಆಮೇಲೆ ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ದಗ್ಧರಾದ ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರ ಮಂದವಾದ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಅರಮನೆಯ ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಅವನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೇಳಿದನು.

Verse 21

सह रामेण निर्यातो विना राम मिहागतः।सूतः किन्नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति।।।।

ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟ ಸೂತನು ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಮರಳಿ ಬಂದನು—ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಅವನು ಏನು ಉತ್ತರ ಹೇಳಬಲ್ಲನು?

Verse 22

यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम्।आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति।।।।

ನನಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ—ಮಗನನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡಂತೆ ಹೊರಟ ಬಳಿಕ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಾದರೂ ಬದುಕುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವೇ.

Verse 23

सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञ: स्त्रीणां निशामयन्।प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम्।।।।

ರಾಜನ ಪತ್ನಿಯರ ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶೋಕದಿಂದ ದೀಪ್ತವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ, ಅವನು ತಕ್ಷಣವೇ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.

Verse 24

स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम्।पुत्रशोकपरिम्लानमपश्यत्पाण्डुरे गृहे।।।।

ಎಂಟನೇ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಪಾಂಡುರವಾದ ಗೃಹದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡನು—ದೀನನಾಗಿ, ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಕ್ಷೀಣಗೊಂಡವನಾಗಿ.

Verse 25

अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रे मभिवाद्य च।सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्।।।।

ಆಸನಸ್ಥನಾಗಿದ್ದ ನರೇಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸುಮಂತ್ರನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಮನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ರಾಮವಚನವನ್ನು ಅರಸನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು.

Verse 26

स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः।मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः।।।।

ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಮೌನವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದನು; ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲಗೊಂಡು, ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದನು.

Verse 27

ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ।उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतितेक्षितौ।।।।

ಪೃಥಿವೀಪತಿ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಾಗ ಅಂತಃಪುರವು ಅಶಾಂತವಾಯಿತು; ರಾಜನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕೈಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಜೋರಾಗಿ ಅಳಲಾರಂಭಿಸಿದರು.

Verse 28

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्।उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

ಆಗ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಪತಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.

Verse 29

इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः।वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे।।।।

ಹೇ ಮಹಾಭಾಗ ರಾಜನೇ! ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಆ ರಾಮನಿಂದ ಕಾಡುವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದ ಈ ದೂತನನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ?

Verse 30

अद्यैवमनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव।उत्तिष्ठ सुकृतं तेस्तु शोके नस्या त्सहायता।।।।

ಹೇ ರಾಘವ, ಇಂತಹ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಇಂದು ನೀನು ಲಜ್ಜಿಸುತ್ತೀಯೇ? ಎದ್ದೇಳು; ನಿನ್ನ ವಚನಪಾಲನೆಯ ಪುಣ್ಯ ನಿನಗೆ ದೊರಕಲಿ—ಆದರೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲ.

Verse 31

देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम्।नेह तिष्ठिति कैकेयी विस्रब्धं प्रतिभाष्यताम्।।।।

ಹೇ ದೇವ (ಮಹಾರಾಜ), ಯಾರ ಭಯದಿಂದ ನೀವು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ರಾಮನ ವಿಷಯವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಕೈಕೇಯಿ ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ನಿಸ್ಸಂಕೋಚವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿರಿ.

Verse 32

सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा।धरण्यां निपपाताऽशु बाष्पविप्लुतभाषिणी।।।।

ಹೀಗೆ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಕೌಸಲ್ಯೆ—ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದ ವಾಣಿಯವಳು—ತಕ್ಷಣವೇ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಳು.

Verse 33

एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि।पतिं चावेक्ष्य ता स्सर्वा सुस्वरं रुरुदुः स्त्रियः।।।।

ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿಟ್ಟು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಪತಿ (ರಾಜ)ನ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಕಂಡು, ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಒಂದೇಗೂಡಿ ಉಚ್ಚಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಅತ್ತರು.

Verse 34

तत स्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धा स्तरुणाश्च मानवाः।स्त्रियश्च सर्वा रुरुदु स्समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव सङ्कुलम्।।।।

ಆಂತರಪುರದಿಂದ ಏಳಿದ ಆ ಅಳಲಿನ ನಾದವನ್ನು ಕಂಡು, ವೃದ್ಧರೂ ಯುವಕರೂ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಳಲಾರಂಭಿಸಿದರು; ದುಃಖದಿಂದ ಸೇರಿಕೊಂಡ ಜನರಿಂದ ನಗರವು ಮತ್ತೆ ತುಂಬಿ ತುಳುಕಿತು.