Sarga 103

Verse 1

वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च।अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः।।2.103.1।।

ವಸಿಷ್ಠರು ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ರಾಮದರ್ಶನದ ತವಕದಿಂದ ತವಕಿತರಾಗಿ, ಆ ಸ್ಥಳದತ್ತ ಹೊರಟರು.

Verse 2

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति।ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्।।2.103.2।।

ರಾಜಪತ್ನಿಯರು ಮಂದಗತಿಯಲ್ಲಿ ಮಂದಾಕಿನಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೇವಿಸಿದ ಆ ತೀರ್ಥಸ್ಥಳವನ್ನು ಕಂಡರು.

Verse 3

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता।सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः।।2.103.3।।

ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಶೋಕದಿಂದ ಕ್ಷೀಣಗೊಂಡ ಮುಖದೊಂದಿಗೆ, ದೀನಳಾಗಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ಇತರ ರಾಜಮಹಿಷಿಯರನ್ನೂ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದಳು.

Verse 4

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम्।वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः।।2.103.4।।

ಇದು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಪೂರ್ವದ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥ—ಅನಾಥರಾದ, ಕ್ಲಿಷ್ಟರಾದರೂ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದದು—ಯಾರನ್ನು ತಮ್ಮ ವಿಷಯ-ರಾಜ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.

Verse 5

इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः।स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात्।।2.103.5।।

ಹೇ ಸುಮಿತ್ರೆ, ಇಲ್ಲಿಂದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಸದಾ ಅತಂದ್ರಿತನಾಗಿ ಸ್ವತಃ ನೀರನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ—ನನ್ನ ಪುತ್ರನ ಹಿತಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ.

Verse 6

जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः।भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः।।2.103.6।।

ದೇವಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ತೀರ ಹೀನವೆನಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನಾದರೂ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನು ನಿಂದನೀಯನಲ್ಲ; ಸಹೋದರನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಶ್ಲಾಘ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 7

अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः।नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु।।2.103.7।।

ಇಂದೂ ಸಹ ನಿನ್ನ ಈ ಪುತ್ರನು—ಕ್ಲೇಶಗಳಿಗೆ ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದವನು, ಅವಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ—ಅವನ ಮೇಲೆ ಹೇರಲ್ಪಟ್ಟ ಕಠೋರವೂ ಅವಮಾನಕರವೂ ಆದ ಈ ಹೀನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಿ.

Verse 8

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले।पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना।।2.103.8।।

ಆಯತಲೋಚನೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ದಕ್ಷಿಣಮುಖ ಅಗ್ರಗಳಿರುವ ದರ್ಭೆಗಳ ಮೇಲೆ ತಂದೆಗೆ ಅರ್ಪಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂಗುದೀ ಪಿಣ್ಯಾಕದ ಪಿಂಡಗಳನ್ನು ಕಂಡಳು.

Verse 9

तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा।उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः।।2.103.9।।

ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ನಿಮಿತ್ತ ಶೋಕಾಕುಲ ರಾಮನು ಇಟ್ಟಿದ್ದ ಆ ಅರ್ಪಣವನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ದಶರಥನ ಎಲ್ಲಾ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತಾಡಿದಳು.

Verse 10

इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः।राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि।।2.103.10।।

ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ದಶರಥನಿಗೆ ರಾಘವನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಪಿತೃತರ್ಪಣವನ್ನು ನೋಡಿ.

Verse 11

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः।नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्।।2.103.11।।

ದೇವಸಮಾನನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜನು ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದನು; ಅವನಿಗೆ ಈ ಆಹಾರ ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ನಾನು ಮನಸಾರೆ ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 12

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः।कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः।।2.103.12।।

ಚತುಃಸೀಮೆಯ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ, ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆ ಭೂಪತಿ—ಒಮ್ಮೆ ಸಮಸ್ತ ದೇಶದ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದವನು—ಈಗ ಇಂಗುದೀ ಹಣ್ಣಿನ ಗುದಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಿಣ್ಯಾಕವನ್ನು ಹೇಗೆ ಭುಂಜಿಸುವನು?

Verse 13

अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा।यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्धिमान्।।2.103.13।।

ಆದುದರಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕಿಂತ ದುಃಖಕರವಾದುದು ನನಗೆ ಏನೂ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ—ಒಮ್ಮೆ ಸಮೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಇಂಗುದಿಯನ್ನು ಕುಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದ ಪಿಣ್ಯಾಕವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ.

Verse 14

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे।कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा।।2.103.14।।

ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಇಂಗುದೀ ಗುದಿಯಿಂದ 만든 ಪಿಣ್ಯಾಕವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ದುಃಖದಿಂದ ನನ್ನ ಹೃದಯವು ಸಾವಿರ ತುಂಡಾಗಿಯಾಗಿ ಏಕೆ ಸ್ಫೋಟಿಸದು?

Verse 15

श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः।।2.103.15।।

ಈಗ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಈ ಮಾತು ನನಗೆ ಸತ್ಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ—ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಅನ್ನದಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದೇವತೆಗಳೂ ಅದೇ ಅನ್ನವನ್ನು ಭುಂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 16

एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा।ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम्।।2.103.16।।

ಹೀಗೆ ಶೋಕಾಕುಲಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಸಹಪತ್ನಿಯರು ನಂತರ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದರು; ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಚ್ಯುತವಾದ ದೇವನಂತೆ ಕಂಡರು.

Verse 17

सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः।आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः।।2.103.17।।

ಸಕಲ ರಾಜಭೋಗಗಳಿಂದ ವಂಚಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತೃಗಳು ಶೋಕದಿಂದ ಕ್ಷೀಣರಾಗಿ, ಆಕ್ರಂದನಸ್ವರದಿಂದ ಅತ್ತು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು.

Verse 18

तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान्।मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ्गरः।।2.103.18।।

ಆಗ ರಾಮನು ಎದ್ದು, ಮನುಜವ್ಯಾಘ್ರನಾಗಿ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಚಲ, ಎಲ್ಲ ಮಾತೃಗಳ ಶುಭ ಪಾದಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ವಂದಿಸಿದನು.

Verse 19

ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः।प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः।।2.103.19।।

ಆಯತಲೋಚನ ರಾಣಿಯರು ಸುಖಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದ, ಮೃದು ಅಂಗುಲಿಗಳಿರುವ ಶುಭ ಹಸ್ತಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಬೆನ್ನಿನ ಧೂಳನ್ನು ಮೃದುವಾಗಿ ತೊಳೆದುಹಾಕಿದರು.

Verse 20

सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृ़स्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः।अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम्।।2.103.20।।

ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಾತೃಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ರಾಮನ ಹಿಂದೆ ನಡೆದು, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು.

Verse 21

यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः।वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे।।2.103.21।।

ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ದಶರಥನಂದನ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಎಲ್ಲಾ ರಾಣಿಯರೂ ಸಮಾನ ಸ्नेಹ-ಗೌರವದಿಂದ ವರ್ತಿಸಿದರು.

Verse 22

सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता।श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता।।2.103.22।।

ಸೀತೆಯೂ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಶ್ವಶ್ರೂಗಳ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಂದಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರ ಮುಂದೆ ನಿಂತಳು.

Verse 23

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा।वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।2.103.23।।

ವನವಾಸದಿಂದ ಕೃಶಳಾಗಿ ದೀನಳಾದ, ದುಃಖಾರ್ತ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಾಯಿ ಮಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಾತಾಡಿದಳು.

Verse 24

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च।रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने।।2.103.24।।

ವಿದೇಹರಾಜನ ಪುತ್ರಿ, ದಶರಥನ ಸೊಸೆ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿ—ಅವಳು ಹೇಗೆ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ದುಃಖವನ್ನು ಹೊಂದಿದಳು?

Verse 25

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।

ನಿನ್ನ ಮುಖವು ಸೂರ್ಯತಾಪದಿಂದ ದಗ್ಧವಾದ ಪದ್ಮದಂತೆ, ಕೃಶಗೊಂಡ ಉತ്പಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಲಿನವಾದ ಕಾಞ್ಚನದಂತೆ, ಮೇಘಗಳಿಂದ ಮಂಕಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕ್ಲಾಂತವಾಗಿದೆ.

Verse 26

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।

ಹೇ ವೈದೇಹಿ, ನಿನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಶೋಕವು ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಾರಿಯಾಗಿ ದಹಿಸುತ್ತದೆ—ವಿಪತ್ತಿಯ ಅರಣಿಕಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತನ್ನ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ಸುಟ್ಟುಹಾಕುವಂತೆ.

Verse 27

ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः।पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः।।2.103.27।।

ಈ ರೀತಿ ವ್ಯಾಕುಳಳಾದ ತಾಯಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಭರತನ ಅಗ್ರಜ ರಾಘವನು ವಸಿಷ್ಠರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು.

Verse 28

पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः।प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसस्सहैव तेनोपविवेश राघवः।।2.103.28।।

ಆಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಕುಲಪುರೋಹಿತನ ಪಾದಗಳನ್ನು—ದೇವಾಧಿಪ ಇಂದ್ರನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ—ರಾಘವನು ಹಿಡಿದು, ಅವರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಕುಳಿತನು.

Verse 29

ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः।जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरत स्तदाऽग्रजम्।।2.103.29।।

ಆಮೇಲೆ ಧರ್ಮವಂತನಾದ ಭರತನು ತನ್ನ ಅಗ್ರಜನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು; ಅವನ ಹಿಂದೆ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪ್ರಮುಖ ನಾಗರಿಕರು, ಸೈನಿಕರು ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿಪುಣರಾದ ಪುರುಷರು ಕುಳಿತಿದ್ದರು.

Verse 30

उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम्।श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्।।2.103.30।।

ಆಗ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ಭರತನು, ತಪಸ್ವಿವೇಷಧಾರಿಯಾದರೂ ಶ್ರೀಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡಿ, ಕೃತಾಂಜಲಿಯಾಗಿ ಅವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಉಪವಿಷ್ಟನಾದನು—ಯಥಾ ಶುದ್ಧನಾದ ಮಹೇಂದ್ರನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಂತೆ.

Verse 31

किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति।इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा।।2.103.31।।

ಆಗ ಆರ್ಯಜನರಲ್ಲಿ ಪರಮ ಕೌತುಕ ಉಂಟಾಯಿತು: “ಇಂದು ಭರತನು ರಾಘವನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಯಾವ ಸಾಧುವಚನವನ್ನು ಹೇಳುವನು?”

Verse 32

स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः।वृताः सुहृद्भि श्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै स्सहितास्त्रयोऽग्नयः।।2.103.32।।

ಸತ್ಯಧೃತಿಯುಳ್ಳ ರಾಘವ, ಮಹಾನುಭಾವ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಭರತ—ಸುಹೃದರಿಂದ ವೃತರಾಗಿದ್ದು—ಆ ಅಧ್ವರದಲ್ಲಿ ಯಥಾ ಋತ್ವಿಜರಿಂದ ಸೇವಿತ ಮೂರು ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದರು.