Sarga 62
अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः · Kausalyā consoles Daśaratha; grief, remorse, and nightfall
अयोध्याकाण्ड
ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕ್ರೋಧ‑ಶೋಕದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಕಠೋರ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು. ಅವನು ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದು, ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ಬಳಿಕ ಬಿಸಿಬಿಸಿ ದೀರ್ಘ ನಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ ಚೇತನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ರಾಮವಿಯೋಗದ ದುಃಖದ ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಪಾಪಸ್ಮೃತಿ ಉಕ್ಕಿತು—ಶಬ್ದವೇಧಿ ಬಾಣದಿಂದ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಒಬ್ಬ ತಪಸ್ವಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದ ಘಟನೆ. ಹೀಗೆ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಅಪರಾಧಭಾವನೆಯ ದ್ವಿಗುಣ ಭಾರ ಅವನನ್ನು ನಲುಗಿಸಿತು. ನಡುಗುತ್ತಾ, ದೀನಮುಖದಿಂದ, ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು—ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೇವತೆಯಂತೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗಾಗಲೇ ಶೋಕದಿಂದ ಮಡುಗಟ್ಟಿರುವ ನನಗೆ ಕಟುವಾಗಿ ಮಾತಾಡಬೇಡ ಎಂದು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ರೋಷ ಕರుణೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅವಳು ಬಹಳವಾಗಿ ಅತ್ತಳು, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಂಜಲಿ ಇಟ್ಟು ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಿದಳು; ಪುತ್ರಶೋಕವೇ ನನ್ನಿಂದ ಅಯೋಗ್ಯ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿತು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ನಂತರ ಶೋಕದ ಕುರಿತು ಉಪದೇಶಿಸಿದಳು—ಶೋಕ ಧೈರ್ಯ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಮಹಾಶತ್ರು, ಶತ್ರುವಿನ ಹೊಡೆತಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಸಹ್ಯ. ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಪಸ್ವಿಗಳೂ ಪಂಡಿತರೂ ಮೋಹಗ್ರಸ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ವನವಾಸದ ಐದು ರಾತ್ರಿಗಳು ಐದು ವರ್ಷಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ನದಿಗಳ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಸಮುದ್ರ ಏರಿದಂತೆ ನನ್ನ ದುಃಖವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅವಳು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು. ಈ ಮಾತುಗಳ ನಡುವೆ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ಮಂಕಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯು ಬಂದಿತು. ದಶರಥನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಸಾಂತ್ವನ ಪಡೆದರೂ ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಆವರಿತನಾಗಿ ನಿದ್ರಾವಶನಾದನು.
Shlokas
Verse 1
एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया ।श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः ॥१॥
ರಾಮಮಾತೆಯು ಕ್ರೋಧ-ಶೋಕದಿಂದ ಹೇಳಿದ ಕಠೋರ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಬೇಕಾಗಿ ಬಂದು, ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಜನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕುಲ ಚಿಂತನೆಗೆ ಮುಳುಗಿದನು.
Verse 2
चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः ।अथ दीर्घीण कालेन संज्ञामाप परन्तपः ॥२॥
ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡ ಆ ನೃಪನು ಮೂರ್ಚ್ಛೆಗೆ ಒಳಗಾದನು; ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ನಂತರ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನು ಪುನಃ ಸಂಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 3
स संज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निश्श्वसन् ।कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा पुन श्चिन्तामुपागमत् ॥३॥
ಸಂಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ತಕ್ಷಣವೇ ಅವನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ, ಉಷ್ಣವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟನು; ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು.
Verse 4
तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्याभात्कर्म दुष्कृतम् ।यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना ॥४॥
ಅವನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ತನ್ನ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವೊಂದು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮಿಂಚಿತು—ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಶಬ್ದವನ್ನೇ ಗುರಿಮಾಡಿ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಕೃತ್ಯ.
Verse 5
अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः ।द्वाभ्यामपि महाराज श्शोकाभ्यामन्वतप्यत ॥५॥
ಮಹಾರಾಜನೇ, ಆ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ರಾಮವಿಯೋಗದ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗಿದ ಪ್ರಭು ರಾಜನು, ಆ ಎರಡೂ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ವೇಳೆ ತಪ್ತನಾದನು.
Verse 6
दह्यामान स्सशोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः ।वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मुखः ॥६॥
ಶೋಕದ ದ್ವಿಗುಣ ದಾಹದಿಂದ ದಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭೂಪತಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತಾಡಿದನು; ಕಂಪಿಸುತ್ತಾ, ತಲೆ ಬಾಗಿಸಿ, ಅಂಜಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಪ್ರಸಾದ ಹಾಗೂ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದನು.
Verse 7
प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाऽञ्जलिः ।वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि ॥७॥
ಹೇ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ನಾನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ—ನಿನ್ನ ಕೃಪಾರ್ಥವಾಗಿ ಈ ಅಂಜಲಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಸದಾ ವಾತ್ಸಲ್ಯಮಯಳೂ ಅನೃಶಂಸಳೂ; ವಿರೋಧಿಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ಕಠೋರಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 8
भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा ।धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम् ॥८॥
ದೇವಿಯೇ, ಧರ್ಮವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುವ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪತಿ—ಗುಣವಂತನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಗುಣಹೀನನಾಗಿರಲಿ—ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೈವವಾಗಿ ಪೂಜ್ಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
Verse 9
सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोक परावरा ।नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुखिःताऽपि सुदुःखितम् ॥९॥
ನೀನು ನಿತ್ಯ ಧರ್ಮಪರಾಯಣಳಾಗಿ ಲೋಕದ ಉನ್ನತ-ಅವನತಿಗಳನ್ನು ಕಂಡವಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ದುಃಖಿತಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಶೋಕದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದವನಿಗೆ ಕಠೋರ ವಚನ ಹೇಳುವುದು ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ.
Verse 10
तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम् ॥१०॥
ದೀನಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಹೇಳಿದ ಕರುಣ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೊಸ ಮಳೆನೀರನ್ನು ಹೊರಸೂಸುವ ನೀರಿನ ನಾಳಿಯಂತೆ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು.
Verse 11
सा मूर्ध्निबध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम् ।सम्भ्रमादब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः ॥११॥
ಅಳುತಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ರಾಜನ ಕಮಲದಂತೆ ಮಡಚಿದ ಅಂಜಲಿಯನ್ನು ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಳು; ಭೀತಳಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ, ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಅಡ್ಡಾಡುವ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡಿದಳು.
Verse 12
प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते ।याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याऽहं न हि त्वया ॥१२॥
ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರಿ, ಪ್ರಭು! ಶಿರಸಾ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ದೇವರಾಜನೇ, ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಗಾಯಗೊಂಡೆ; ನನಗೆ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಕ್ಷಮೆ ಬೇಡಬೇಕಾದವಳಲ್ಲ ನಾನು.
Verse 13
नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता ।उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या सम्साद्यते ॥१३॥
ಹೇ ವೀರನೇ! ಶ್ಲಾಘನೀಯನೂ ಧೀಮಾನನೂ ಆದ ಪತಿಯೇ ಅವಳನ್ನು ಮರುಮರು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಬೇಕಾದರೆ, ಆ ಸ್ತ್ರೀ ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 14
जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम् ।पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम् ॥१४॥
ಹೇ ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ! ನಾನು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ; ನಿನ್ನನ್ನು ಸತ್ಯವಚನನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ನಾನು ಏನೋ ಅಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದೆನು.
Verse 15
शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम् ।शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः ॥१५॥
ಶೋಕವು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಶೋಕವು ಶ್ರುತಿ-ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಶೋಕವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ—ಶೋಕದಂತೆ ಶತ್ರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.
Verse 16
शक्य आपतित स्सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः ।सोढुंमापतितश्शोकस्सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते ॥१६॥
ಶತ್ರುವಿನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿದ್ದ ಅಚಾನಕ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಸಹಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಅಚಾನಕ ಬಂದ ಶೋಕವು—ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದರೂ—ಸಹಿಸಲಾಗದು.
Verse 17
धर्मज्ञा श्श्रुतिमन्तोऽपि छिन्नधर्मार्थसंशयाः ।यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः ॥१७॥
ಹೇ ವೀರನೇ, ಧರ್ಮಜ್ಞರೂ ಶ್ರುತಿಶಾಸ್ತ್ರಪಾರಂಗತರೂ, ಧರ್ಮಾರ್ಥವಿಷಯಕ ಸಂಶಯಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಯತಿಗಳೂ ಸಹ—ಶೋಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮರುಳಾದಾಗ—ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.
Verse 18
वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते ।य श्शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम ॥१८॥
ಇಂದು ರಾಮನ ವನವಾಸದ ಐದನೇ ರಾತ್ರಿಯೆಂದು ಎಣೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಶೋಕದಿಂದ ಹರ್ಷ ನಾಶವಾದ ನನಗೆ ಈ ಅವಧಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
Verse 19
तं हि चिन्तयमानाया श्शोकोऽयं हृदि वर्धते ।नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत् ॥१९॥
ನಾನು ಅವನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಈ ಶೋಕವು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ—ನದಿಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಮಹಾಸಾಗರದ ಮಹತ್ತಾದ ಜಲವು ಉಕ್ಕುವಂತೆ.
Verse 20
एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाश्शुभं वचः ।मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥२०॥
ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೀಗೆ ಶುಭವಾದ ಮೃದು ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ಮಂದವಾದವು; ರಾತ್ರಿಯೂ ಸಮೀಪಿಸಿತು.
Verse 21
तथा प्रसादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः ।शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशन्तोमेयिवान् ॥२१॥
ಹೀಗೆ ದೇವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಚನಗಳಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡ ನೃಪನು—ಶೋಕದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಆಕ್ರಮಿತನಾಗಿ—ನಿದ್ರೆಯ ವಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವನಂತೆ ಕಂಡನು.
Inside Sarga 62
Voices in this sarga
- Daśaratha
- Kausalyā
Frequently Asked Questions
The chapter presents a dual ethical crisis: Daśaratha’s immediate suffering from Rāma’s exile and his resurfacing guilt over a prior inadvertent killing committed through śabdavedhin archery. The dilemma is how a ruler and household must face consequences generated by earlier actions and vow-bound decisions while attempting moral repair through humility and reconciliation.
Kausalyā’s upadeśa frames śoka as the most formidable internal enemy: it erodes patience (dhairya), scriptural discernment (śruta), and overall stability, deluding even the learned and ascetic. The implied counsel is to recognize grief’s distortive power and to restore ethical speech, forgiveness, and composure as prerequisites for right judgment.
The sarga is primarily domestic and courtly rather than itinerant; the implied landmark is the royal interior of Ayodhyā. Cultural markers include anjali as a gesture of supplication, the dharma discourse on spousal divinity in normative ethics, and natural analogies (ocean/rivers; sunset/nightfall) used as literary landmarks to map interior emotion onto cosmic rhythms.
Ask anything about Sarga 62 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
