Sarga 35
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
अयोध्याकाण्ड
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೩೫ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಶೋಕ-ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಆವೇಶಗೊಂಡು ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನ ಅಂತರಾಶಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ, ರಾಮನ ವನವಾಸದ ಕುರಿತು ಕೈಕೇಯಿಯ ಹಠವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಲೆ ಅಲುಗಿಸುವುದು, ಮರುಮರು ನಿಟ್ಟುಸಿರು, ಮುಷ್ಟಿ ಬಿಗಿಸುವುದು, ಹಲ್ಲು ಕಟಕಟಿಸುವುದು—ಇಂತಹ ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಳಿಕ, “ವಾಕ್ಯಬಾಣಗಳು” ಮತ್ತು “ವಜ್ರವಾಣಿ”ಯಂತೆ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೀನು ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಕೊಡಲು ಹಠಿಸಿದರೂ ಪ್ರಜೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಸಾಧುಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವರು; ರಾಮನನ್ನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪರಿವಾದ ಹರಡುವುದೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಾಣ್ಣುಡಿ-ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಾವಿನ ಮರವನ್ನು ಕಡಿದು ಬೇವು ನೆಟ್ಟರೆ ಸಿಹಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಲು ಹಾಕಿದರೂ ಬೇವು ಸಿಹಿಯಾಗದು; ಬೇವು ಮರದಿಂದ ಜೇನು ಹರಿಯದು. ಸ್ವಭಾವದೋಷ ಮತ್ತು ಅಮರ್ಯಾದೆ ಮೀರುವುದರ ಭಯಾನಕ ಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅರಿಯುವ ವರ ದೊರೆತ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿ, ಅವಳ ಹಠದ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಉಪದೇಶವಾಗಿ—ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸು, ಪತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು, ಮತ್ತು ಜ್ಯೇಷ್ಠ, ದಾನಶೀಲ, ಕುಶಲ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ, ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಕನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸು; ಆಗ ದಶರಥನು ಪ್ರಾಚೀನಾಚಾರದಂತೆ ನಂತರ ನಿವೃತ್ತನಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ಹೊರಗೆ ಅಚಲವಾಗಿಯೇ ಇರುವುದರಿಂದ, ಧರ್ಮಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಮನವೊಲಿಕೆಯ ಮಿತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ಆಗ ಸುಮಂತ್ರನು ಅಚಾನಕವಾಗಿ ತಲೆಯನ್ನು ಮರುಮರು ಅಲುಗಿಸಿ, ಪುನಃಪುನಃ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟನು; ಕೈಗೆ ಕೈ ಒತ್ತಿ, ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಟಕಟಿಸಿದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದವು; ಕ್ರೋಧಾವೇಶದಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಅಶುಭ ಸಂತಾಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ದಶರಥನ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವವನ್ನು ಅರಿತು, ಸಾರಥಿಯಾದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಾಕ್ಯ-ಶರಗಳಿಂದ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಪ್ರತಿವಚನ ನೀಡಿದನು; ವಜ್ರಸಮಾನ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಅವಳ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವಂತೆ ಮಾತನಾಡಿದನು.
Verse 2
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ಆಗ ಸುಮಂತ್ರನು ಅಚಾನಕವಾಗಿ ತಲೆಯನ್ನು ಮರುಮರು ಅಲುಗಿಸಿ, ಪುನಃಪುನಃ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟನು; ಕೈಗೆ ಕೈ ಒತ್ತಿ, ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಟಕಟಿಸಿದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದವು; ಕ್ರೋಧಾವೇಶದಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಅಶುಭ ಸಂತಾಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ದಶರಥನ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವವನ್ನು ಅರಿತು, ಸಾರಥಿಯಾದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಾಕ್ಯ-ಶರಗಳಿಂದ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಪ್ರತಿವಚನ ನೀಡಿದನು; ವಜ್ರಸಮಾನ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಅವಳ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವಂತೆ ಮಾತನಾಡಿದನು.
Verse 3
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ಆಗ ಸುಮಂತ್ರನು ಅಚಾನಕವಾಗಿ ತಲೆಯನ್ನು ಮರುಮರು ಅಲುಗಿಸಿ, ಪುನಃಪುನಃ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟನು; ಕೈಗೆ ಕೈ ಒತ್ತಿ, ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಟಕಟಿಸಿದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದವು; ಕ್ರೋಧಾವೇಶದಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಅಶುಭ ಸಂತಾಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ದಶರಥನ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವವನ್ನು ಅರಿತು, ಸಾರಥಿಯಾದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಾಕ್ಯ-ಶರಗಳಿಂದ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಪ್ರತಿವಚನ ನೀಡಿದನು; ವಜ್ರಸಮಾನ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಅವಳ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವಂತೆ ಮಾತನಾಡಿದನು.
Verse 4
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ಆಗ ಸುಮಂತ್ರನು ಅಚಾನಕವಾಗಿ ತಲೆಯನ್ನು ಮರುಮರು ಅಲುಗಿಸಿ, ಪುನಃಪುನಃ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟನು; ಕೈಗೆ ಕೈ ಒತ್ತಿ, ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಟಕಟಿಸಿದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದವು; ಕ್ರೋಧಾವೇಶದಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಅಶುಭ ಸಂತಾಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ದಶರಥನ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವವನ್ನು ಅರಿತು, ಸಾರಥಿಯಾದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಾಕ್ಯ-ಶರಗಳಿಂದ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಪ್ರತಿವಚನ ನೀಡಿದನು; ವಜ್ರಸಮಾನ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಅವಳ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವಂತೆ ಮಾತನಾಡಿದನು.
Verse 5
यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्। भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च।।2.35.5।।न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते।
ಹೇ ದೇವಿ! ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನೇ ನೀನು ಸ್ವಯಂ ಪತಿಯಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ಆದಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ಕೈಹಾಕದಂತಹ ಅತೀ ಅಕಾರ್ಯವೆಂದೂ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.
Verse 6
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಪತಿಹಂತಕಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ—ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕುಲವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವವಳಾಗಿ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ನೀನು ದಶರಥನನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತೀಯೆ—ಅವನು ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಅಜೇಯ, ಪರ್ವತದಂತೆ ದುಷ್ಪ್ರಕಂಪ್ಯ, ಮಹಾಸಾಗರದಂತೆ ಅಕ್ಷೋಭ್ಯನು.
Verse 7
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಪತಿಹಂತಕಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ—ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕುಲವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವವಳಾಗಿ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ನೀನು ದಶರಥನನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತೀಯೆ—ಅವನು ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಅಜೇಯ, ಪರ್ವತದಂತೆ ದುಷ್ಪ್ರಕಂಪ್ಯ, ಮಹಾಸಾಗರದಂತೆ ಅಕ್ಷೋಭ್ಯನು.
Verse 8
मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्। भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते।।2.35.8।।
ದಶರಥನನ್ನು—ನಿನ್ನ ಭರ್ತಾ, ಪಾಲಕ, ವರದಾತ ಪತಿಯನ್ನು—ಅವಮಾನಿಸಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಭರ್ತೃಇಚ್ಛೆಯೇ ಕೋಟಿ ಪುತ್ರರಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 9
यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये। इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमिच्छसि।।2.35.9।।
ರಾಜನ ಮರಣಾನಂತರ ರಾಜ್ಯವು ವಯೋಕ್ರಮದಂತೆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ನಾಥನಾದ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ಥಾಪಿತ ಮર્યಾದೆಯನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ಉಲ್ಟಾಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ?
Verse 10
राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम्।वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति।।2.35.10।।
ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಭರತನು ರಾಜನಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಶಾಸಿಸಲಿ; ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವನೋ, ನಾವು ಎಲ್ಲರೂ ಅತ್ತಲೇ ಹೋಗುವೆವು.
Verse 11
न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति। तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि।।2.35.11।।
ಇಂದು ನೀನು ಮર્યಾದೆ ಮೀರುವಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ವಾಸಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 12
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾವು ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನು ಅನುಸರಿಸುವ ಅದೇ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವೆವು. ಎಲ್ಲ ಬಂಧುಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಸದ್ಗುಣಿಗಳು ಸದಾಕಾಲ ತ್ಯಜಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಹೇ ದೇವಿ, ರಾಜ್ಯಲಾಭದಿಂದ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಸಂತೋಷ ದೊರೆಯುವುದು? ಮર્યಾದೆ ಮೀರುವಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ನೀನು ಏಕೆ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೀ?
Verse 13
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾವು ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನು ಅನುಸರಿಸುವ ಅದೇ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವೆವು. ಎಲ್ಲ ಬಂಧುಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಸದ್ಗುಣಿಗಳು ಸದಾಕಾಲ ತ್ಯಜಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಹೇ ದೇವಿ, ರಾಜ್ಯಲಾಭದಿಂದ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಸಂತೋಷ ದೊರೆಯುವುದು? ಮર્યಾದೆ ಮೀರುವಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ನೀನು ಏಕೆ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೀ?
Verse 14
आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्।आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी।।2.35.14।।
ನಿನ್ನಂತಹ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ನೀನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಭೂಮಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಚೀರಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ನನಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 15
महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः।धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्।।2.35.15।।
ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಂದರೆ, ರಾಮನ ಪ್ರವ್ರಾಜನದಲ್ಲಿ ನೀನು ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರೂ, ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದಂತೆ ಜ್ವಲಿಸುವ, ಭೀಮದರ್ಶನವಾದ ‘ಧಿಕ್!’ ಎಂಬ ವಾಗ್ದಂಡಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ದಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ?
Verse 16
आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः। यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्।।2.35.16।।
ಯಾರಾದರೂ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಮಾವಿನ ಮರವನ್ನು ಕಡಿದು, ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ಬೇವುಮರವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದರೆ—ಅದಕ್ಕೆ ಹಾಲು ಸುರಿದರೂ ಸಹ—ಅದು ಎಂದಿಗೂ ಸಿಹಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 17
अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च।न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगदितं वचः।।2.35.17।।
ನಿನ್ನ ಕುಲಗುಣವು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯಂತೆಯೇ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ಮಾತು—‘ಬೇವುಮರದಿಂದ ಜೇನು ಹರಿಯದು.’
Verse 18
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯ ಅಸದ್ಗ್ರಾಹ (ದುರಹಂಕಾರಮಯ ಹಠ)ವನ್ನು ನಾವು ಪೂರ್ವದಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಒಮ್ಮೆ ಯಾವುದೋ ಮಹಾನ್ ವರದಾತನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಅನುತ್ತಮ ವರವನ್ನು ನೀಡಿದನು; ಆ ವರದಿಂದ ಭೂಪತಿಯಾದ ಅವನು ಸರ್ವಭೂತಗಳ ರೋದನವನ್ನು ಅರಿತು, ತಿರ್ಯಗ್ಗತಿಯಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಾತನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವವನಾದನು.
Verse 19
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯ ಅಸದ್ಗ್ರಾಹ (ದುರಹಂಕಾರಮಯ ಹಠ)ವನ್ನು ನಾವು ಪೂರ್ವದಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಒಮ್ಮೆ ಯಾವುದೋ ಮಹಾನ್ ವರದಾತನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಅನುತ್ತಮ ವರವನ್ನು ನೀಡಿದನು; ಆ ವರದಿಂದ ಭೂಪತಿಯಾದ ಅವನು ಸರ್ವಭೂತಗಳ ರೋದನವನ್ನು ಅರಿತು, ತಿರ್ಯಗ್ಗತಿಯಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಾತನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವವನಾದನು.
Verse 20
ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः।पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत्।।2.35.20।।
ನಂತರ ಜೃಂಭನ ಶಯನದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ನಗಿದನು.
Verse 21
तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती।हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत्।।2.35.21।।
ಅಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಕ್ರುದ್ಧಳಾಗಿ, ಮರಣಪಾಶವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುವಂತೆಯೇ, ಹೇಳಿದಳು: “ಸೌಮ್ಯ ನೃಪತೇ, ನಿನ್ನ ನಗುವಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.”
Verse 22
नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि। ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः।।2.35.22।।
ರಾಜನು ದೇವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: “ದೇವಿ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದರೆ, ತಕ್ಷಣವೇ ನನ್ನ ಮರಣ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ.”
Verse 23
माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत्। शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि।।2.35.23।।
ಆಗ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಕೆಕಯರಾಜನಾದ ತಂದೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು: “ನನಗೆ ಹೇಳು—ನೀನು ಬದುಕು ಅಥವಾ ಸಾಯು; ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.”
Verse 24
प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः।तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः।।2.35.24।।
ಪ್ರಿಯ ರಾಣಿಯ ಇಂತಹ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿತನಾದ ಭೂಪತಿ ಕೆಕಯರಾಜನು, ವರದಾತನ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ತತ್ತ್ವವಾಗಿ, ಸತ್ಯವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದನು.
Verse 25
ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत।म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते।।2.35.25।।
ಆಮೇಲೆ ಆ ಸಜ್ಜನ ವರದಾತನು ರಾಜನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: “ಈ ಸ್ತ್ರೀ ಸಾಯಲಿ ಅಥವಾ ತಾನೇ ನಾಶವಾಗಲಿ; ಆದರೆ ಹೇ ಮಹೀಪತೇ, ನೀನು ಇದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬೇಡ.”
Verse 26
स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः। मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्।।2.35.26।।
ಅವನ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾದನು; ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ದೂರಮಾಡಿ, ಕುಬೇರನಂತೆ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸುಖದಿಂದ ವಿಹರಿಸಿದನು.
Verse 27
तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि। असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि।।2.35.27।।
ಹೀಗೆಯೇ ನೀನೂ, ಹೇ ಪಾಪದೃಷ್ಟಿಯ ದುರ್ಜನಸ್ತ್ರೀಯೇ, ಮೋಹದಿಂದ ಈ ಅನ್ಯಾಯವಾದ ಹಠವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ರಾಜನನ್ನು ದುಷ್ಟರು ನಡೆದ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತೀಯೆ.
Verse 28
सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा। पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः।।2.35.28।।
ಇಂದು ನನಗೆ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಈ ಮಾತು ಸತ್ಯವೆನಿಸುತ್ತದೆ: ಪುತ್ರರು ತಂದೆಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕನ್ಯೆಯರು ತಾಯಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 29
नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः।भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव।।2.35.29।।
ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಡ; ವಸುಧಾಧಿಪನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಇಲ್ಲಿ ಪತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಈ ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗು.
Verse 30
मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्। भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः।।2.35.30।।
ಪಾಪಿಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿ, ದೇವರಾಜನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನೂ ಲೋಕಪಾಲകനೂ ಆದ ನಿನ್ನ ಭರ್ತೃನ ಮೇಲೆ ಅಧರ್ಮದ ಆರೋಪವನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ.
Verse 31
न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः। श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः।।2.35.31।।
ದೇವಿ, ರಾಜೀವಲೋಚನೆ, ಶ್ರೀಮಂತನೂ ನಿರ್ದೋಷನೂ ಆದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಸುಳ್ಳಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 32
ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता। रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्।।2.35.32।।
ಜ್ಯೇಷ್ಠನೂ ದಾನಶೀಲನೂ ಕಾರ್ಯನಿಪುಣನೂ ಸ್ವಧರ್ಮರಕ್ಷಕನೂ ಸಕಲ ಜೀವಲೋಕದ ಪಾಲಕನೂ ಬಲವಂತನೂ ಆದ ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕವಾಗಲಿ.
Verse 33
परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति। यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्।।2.35.33।।
ದೇವಿ, ರಾಮನು ತನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ನೃಪನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಮಹಾ ಅಪವಾದ ಹರಡುತ್ತದೆ.
Verse 34
स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा।न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत्।।2.35.34।।
ಆ ರಾಘವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ; ನೀನು ಜ್ವರದಂತೆ ಕಾಡುವ ಅಶಾಂತಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ನಿರ್ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗು. ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಹೊರತು ಆಳುವವನಾಗಿ ವಾಸಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಲ್ಲ.
Verse 35
रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्। प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।2.35.35।।
ರಾಮನು ಯುವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತನಾದಾಗ, ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ರಾಜ ದಶರಥನು ಪೂರ್ವವೃತ್ತವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ—ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಿ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವ ಪುರಾತನ ಆಚರಣೆಯಂತೆ—ವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವನು.
Verse 36
ಹೀಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ಬಳಸಿ ಕದಲಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದನು; ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ನಿಂತನು.
Verse 37
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ಆದರೆ ದೇವಿಯಾದ ರಾಣಿ ಕದಲಲಿಲ್ಲ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವೂ ಪಡಲಿಲ್ಲ; ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮುಖವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬದಲಾವಣೆಯೂ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Kaikeyī’s demand to exile Rāma and elevate Bharata can be justified against dynastic custom, ministerial counsel, and public dharma; Sumantra frames it as amaryādā that will damage both the king and the moral fabric of the realm.
The sarga teaches that political outcomes cannot be separated from moral legitimacy: vows, succession norms, and public trust constrain power, and persuasive speech (nīti) must aim at restoring dharma even when the listener remains unresponsive.
The chapter foregrounds the royal assembly of Ayodhyā as a cultural institution of deliberation, invokes the forest (vana) as the counter-space of renunciation/exile, and references Kekaya in an ancestry anecdote to contextualize courtly relationships and inherited conduct.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.