
सुन्दरकाण्ड
ಸುಂದರಕಾಂಡವು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥಾ-ಭಾವಗಳ ಮಧ್ಯಕೇಂದ್ರ—ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಹೊರಗಿನ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಒಂದೇ ದೂತ-ನಾಯಕನಾದ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿ, ಭಕ್ತಿ, ವೀರ್ಯಗಳೇ ಲಂಕೆಯೊಳಗೆ ರಾಮಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತವೆ. ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದಿಂದ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಮಾಡಿ ಲಂಕೆಗೆ ತೆರಳುವುದು, ಒಳಗಿನ ದೃಢಸಂಕಲ್ಪವು ಹೇಗೆ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮಹಾಕಾವ್ಯಘಟ್ಟ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಹನುಮಂತನು ನಗರದ ವೈಭವ—ಉದ್ಯಾನಗಳು, ಪ್ರಾಸಾದಗಳು, ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನ—ಇವುಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ರಾಕ್ಷಸ ಭೋಗವಿಲಾಸದ ಎದುರು ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಸಂಯಮ, ತಪಸ್ಸಿನಂತೆ ತಾಳಿದ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಹೊರಗಿನ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ಧರ್ಮಬಲ—ಈ ವಿರೋಧದಲ್ಲೇ ಕಾಂಡದ ನೈತಿಕ ತೇಜಸ್ಸು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಕಾಂಡದ ಕೇಂದ್ರಗತಿ ಸೀತಾದರ್ಶನ. ರಾವಣನ ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳು ಮತ್ತು ಭೀತಿಪಡಿಸುವ ಮಾತುಗಳ ಮಧ್ಯೆಯೂ ವೈದೇಹಿ ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತು ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಂತನು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೌತ್ಯನೀತಿಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವ ಮೈತ್ರಿ ಮತ್ತು ವಾನರಸೇನೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಗಳಿಸಿ, ಅಭಿಜ್ಞಾನರೂಪ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ‘ಒಂದು ತಿಂಗಳು’ ಎಂಬ ಕಾಲಮಿತಿ ಕಥೆಗೆ ತುರ್ತುತನ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಯ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪರಾಕ್ರಮದ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ—ಅಶೋಕವನದ ಧ್ವಂಸ, ಲಂಕೆಯ ಯೋಧರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಗಳು, ಅಕ್ಷವಧ, ಇಂದ್ರಜಿತನ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಂಧನ, ಮತ್ತು ರಾವಣಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದೂತಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ದೂತ-ಅಭಯ ಕುರಿತು ವಾದ. ಬಾಲದ ದಹನ ಮತ್ತು ಲಂಕಾದಹನ ಕೇವಲ ತಂತ್ರಾತ್ಮಕ ಭೀತಿಸೃಷ್ಟಿ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ಶುದ್ಧೀಕರಣವೂ ಹೌದು. ಸೀತೆಯ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಬಳಿಕ ಹನುಮಂತನ ಖೇದ ಶಮನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದಿಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಂದರಕಾಂಡವು ರಸಸಂಯೋಜನೆ (ವೀರ, ಕರುಣ, ಅದ್ಭುತ), ನಗರ-ಪ್ರಕೃತಿ ವರ್ಣನೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಮತ್ತು ಶೀಲ, ರಾಜಧರ್ಮ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ದೂತಧರ್ಮಗಳ ಕುರಿತು ನಿರಂತರ ನೈತಿಕ ಚರ್ಚೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೂಜ್ಯ. ದಕ್ಷಿಣ ಪಾಠಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ (IIT ಕಾನ್ಪುರ ದಕ್ಷಿಣ ಪಾಠ) ಕೆಲವು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪಾಠಭೇದಗಳು ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರಗಳೂ ದೊರಕುತ್ತವೆ; ಅವು ವರ್ಣನಾವೈಭವ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಪರ ಸ್ವೀಕಾರ-ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಜ್ವಲಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.
समुद्रलङ्घनारम्भः — Commencement of the Ocean-Crossing
ಈ ಪ್ರಥಮ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನವು ದೃಢಸಂಕಲ್ಪ, ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯಿರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹುಡುಕುವ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ, ರಾಮಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಮಹದಾಕಾರವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಾನರರು ಅದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ನೋಡುವರು. ನಂತರ ದೇವಗತಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸಮುದ್ರದತ್ತ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಸಮುದ್ರದೇವನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತವು ಅತಿಥಿಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಸ್ಥಳವಾಗಿ ಮೇಲೇಳುತ್ತದೆ. ಮೈನಾಕನು ರೆಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದ ಪರ್ವತಗಳ ಪುರಾತನ ಕಥೆಯನ್ನು, ಇಂದ್ರನು ಅವುಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳಿ ಪರಸ್ಪರಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಆತಿಥ್ಯದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನು ಕಾಲಬದ್ಧ ವ್ರತ-ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ವಿನಯದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದ ಗೌರವಿಸಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದೇವತೆಗಳು ನಾಗಮಾತೆ ಸುರಸೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನ ಬಲ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹನುಮಂತನು ಆಕಾರ ಬದಲಿಸಿ ಅವಳ ಬಾಯಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಹೊರಬಂದು ಅವಳ ವರವನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ; ಸುರಸೆಯ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಿಣಿ ಸಿಂಹಿಕಾ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದಾಗ, ಹನುಮಂತನು ಅಪಾಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅವಳ ಬಾಯಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಹಾರುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಎದುರಿನ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಲಂಕೆಗೆ ಗುಪ್ತಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸಣ್ಣ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯಪಥವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ.
लङ्कादर्शनं तथा रात्रौ सूक्ष्मरूपेण प्रवेशोपायचिन्तनम् (Vision of Lanka and Strategy for Nocturnal Entry)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ ಲಂಕೆಯ ಮೊದಲ ದೀರ್ಘ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶೋಪಾಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಗರದ ಹೊರಭಾಗದ ಸಮೃದ್ಧ ಉಪವನಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ವಿಹಾರವನಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ನಂತರ ಪದ್ಮಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಂದಕಗಳು, ಸ್ವರ್ಣಪ್ರಾಕಾರಗಳು, ಎತ್ತರದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು, ಧ್ವಜಗಳು, ತೋರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ ಲಂಕೆಯನ್ನು ದೇವಪುರಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭದ್ರತೆಯ ಭೀಕರ ಚಿತ್ರವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ—ತೀಕ್ಷ್ಣಾಯುಧಧಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಕಾವಲು ನಿಂತಿರುವ ಈ ನಗರ ಭೋಗವತಿಯೋ ಅಥವಾ ಸರ್ಪರಕ್ಷಿತ ಗುಹೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದೂತಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಹನುಮಾನ್ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಬಹಿರಂಗ ಯುದ್ಧ ಇಲ್ಲಿ ಅಸಾಧ್ಯ; ಗಾಳಿಯೂ ಗಮನಿಸದೆ ದಾಟಲಾರದಷ್ಟು ಕಾವಲು; ಅಲ್ಪ ವಾನರರೇ ಇಲ್ಲಿ ತಲುಪಬಲ್ಲರು. ಹೀಗಾಗಿ ದೇಶ-ಕಾಲ ಸಮನ್ವಯವೇ ಯಶಸ್ಸಿನ ಮೂಲವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಂಧ್ಯೆ ಅಥವಾ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ರಾವಣನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸದೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅನ್ವೇಷಿಸಲು ಸಂಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರೋದಯದ ಚಿತ್ರಣ ರಾತ್ರಿಕಾಲದ ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ವೀಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಗುಪ್ತ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ಸಂಕ್ರಮಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
लङ्काप्रवेशः — Hanuman Enters Lanka and Encounters Laṅkā-devatā
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಲಂಬಶಿಖರದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಲಂಕೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಗರದ ಅದ್ಭುತ ವೈಭವವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸುವರ್ಣದ್ವಾರಗಳು, ರತ್ನಖಚಿತ ನೆಲಗಳು, ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಯ ವೇದಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು, ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವ ಗಾನ-ವಾದ್ಯ, ಹಾಗೂ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪ್ರಾಂಗಣಗಳು. ಉನ್ನತ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಅಮರಾವತಿ ಮತ್ತು ವಾಸವ-ನಗರದಂತೆ ದಿವ್ಯನಗರಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗಮತೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಲುಪಲು ಬೇಕಾದ ಬಲವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದ ಹನುಮಾನ್, ನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ತನ್ನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಲಂಕೆಯ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತೆ (ರಾಕ್ಷಸೀ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅವನ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮೊದಲು ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಹನುಮಾನ್ ಅವಳು ಸ್ತ್ರೀಯೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಅತಿಕ್ರೋಧವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಮಿತಬಲದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೋತ ಲಂಕಾ-ದೇವತೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ—ಯಾವಾಗ ವಾನರನು ನನ್ನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನೋ, ಆಗ ಸೀತಾಹರಣದ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾವಣನ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆ. ನಂತರ ಅವಳು ಹನುಮಾನನಿಗೆ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ ಜನಕನಂದಿನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಅನುಮತಿಸುತ್ತಾಳೆ.
लङ्काप्रवेशः — Hanuman’s Stealth Entry and Survey of Lanka
ಲಂಕೆಯ ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರಿ ಕಾಮರೂಪಿಣೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಹನುಮಾನ್ ಹಿಂಬದಿ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ದಾಟಿ ಶತ್ರುನಗರಿಗೆ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ (5.4.1). ರಾತ್ರಿಪ್ರವೇಶದಲ್ಲಿ ಅವನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಎಡಪಾದವನ್ನು ಮೊದಲು ಇಡುತ್ತಾನೆ—ಇದು ವೈರಿ ಶಕುನವೂ, ಶತ್ರುಭೂಮಿಯನ್ನು ಜಯಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪದ ಸೂಚಕವೂ ಆಗಿದೆ (5.4.2–5.4.4). ನಂತರ ಲಂಕೆಯ ಧ್ವನಿ-ನಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತು-ವೈಭವವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುತ್ತಿನಂತೆ ಪುಷ್ಪಾಲಂಕಾರ, ವಜ್ರಜಾಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ ಮಂಟಪ-ಮಹಲುಗಳು, ಪದ್ಮ-ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ಚಿತ್ರಿತ ಮುಖಭಾಗಗಳು, ಮತ್ತು ದೀಪ್ತಿಮಯ ರಾತ್ರಿಶೋಭೆ (5.4.3–5.4.7). ಹನುಮಾನದ ಗುಪ್ತಚರ್ಯೆ ಬಹುಇಂದ್ರಿಯ—ತ್ರಿಸ್ಥಾನ-ತ್ರಿಸ್ವರಗಳ ಮಧುರ ಗಾನ, ಆಭರಣ-ನೂಪುರಗಳ ಝಂಝನ, ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ಮೇಲೆ ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಶಬ್ದ, ಚಪ್ಪಾಳೆ, ನಗು-ಪರಿಹಾಸಗಳ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಅವನು ಉನ್ನತ ಗೃಹಗಳಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ (5.4.10–5.4.11). ರಾಕ್ಷಸಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಜಪ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಘೋಷಸ್ತುತಿ ಕೂಡ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ—ಇದು ಕೇವಲ ಯುದ್ಧಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲ, ಸಂಕೀರ್ಣ ಧಾರ್ಮಿಕ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ (5.4.12–5.4.13). ಮುಂದೆ ಭದ್ರತಾ ಮಾಹಿತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ—ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯಸೈನ್ಯದ ಸಾಲುಗಳು, ನಗರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತಚರರ ನಿಯೋಜನೆ, ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪ-ವರ್ಣ, ಧ್ವಜ ಹಾಗೂ ಆಯುಧಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿವಿಧ ದಳಗಳು (5.4.14–5.4.22). ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಹನುಮಾನ್ ರಾಜದುರ್ಗ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ—ಅಂತಃಪುರದ ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಾವಲು, ಸ್ವರ್ಣತೋರಣ, ಪದ್ಮಪೂರ್ಣ ಪರಿಖೆಗಳು, ಪ್ರಾಕಾರಗಳು, ಮತ್ತು ಒಳಗೆ ಸ್ವರ್ಗಸಮಾನ ವೈಭವ—ವಾಹನಗಳು, ಅಶ್ವಗಳು, ಗಜಗಳು, ಆಭರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ದ್ವಾರಗಳು; ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ (5.4.23–5.4.29).
चन्द्रप्रकाशे लङ्कानिरीक्षणम् — Moonlit Survey of Lanka and the Unfound Sita
ಈ ಐದನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಪ್ರಕಾಶದ ನಿರಂತರ ಚಿತ್ರಪಟದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಲಂಕಾ-ಗುಪ್ತಪರಿಶೀಲನೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಚಂದ್ರನು ಶೀತಲ ಕಿರಣಗಳ ಛತ್ರದಂತೆ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಉಬ್ಬಿಸಿ, ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಣೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಮತ್ತು ಗೃಹಾಂತರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮದೋನ್ಮತ್ತ ರಾಕ್ಷಸರು ಕಲಹಿಸಿ, ಗರ್ವದಿಂದ ಡಂಗುರ ಹೊಡೆದು, ದೇಹಬಲ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮನೆಗಳು ರಥ, ಅಶ್ವ, ಆಯುಧ, ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿವಿಧ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ—ಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿದ್ರಿಸುವುದು, ನಗುವುದು, ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುವುದು, ಪ್ರಿಯರನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುವುದು—ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಹೂವಿನ ನಡುವೆ ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಎಂಬ ಕಾವ್ಯೋಪಮೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಗರವು ಸೈನಿಕವಾಗಿ ಸಹ ಚೇತನ—ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಸಜ್ಜು, ವೀರರ ಭಾರೀ ಉಸಿರು, ಆನೆಗಳ ಘೋಷ. ಆದರೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಿದರೂ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಜನಕನಂದಿನಿ ಸೀತೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಕುಲೀನ ಜನ್ಮ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ, ಶ್ರೀರಾಮಭಕ್ತಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಮನಸಿನಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ಅವಳು ದೊರಕದ ಕಾರಣ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಶೋಕ-ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ।
राक्षसेन्द्रनिवेशनविचारः (Survey of Ravana’s Residence and Lanka’s Inner Quarters)
ಆರವ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಮುಂಚೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಆದರೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮರೂಪವನ್ನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಧರಿಸಿ, ಲಾಘವ (ಚುರುಕು)ದ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ನಿವಾಸವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಜ್ವಲಂತ ಕೆಂಪು ಪ್ರಾಕಾರಗಳು, ಬೆಳ್ಳಿ-ಬಂಗಾರದ ತೋರಣಗಳು, ಅಂತಃಪುರಗಳ ಪದರಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಆಭರಣಗಳ ಝಂಕಾರ, ದುಂದುಭಿ-ಶಂಖಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳ ಕೋಲಾಹಲ—ಸಮುದ್ರಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮೊಳಗುವ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲಂಕೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಸೈನಿಕ ಪರಿಸರವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ವಿಭೀಷಣ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಗ್ರಂಥವು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅರಮನೆಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿ ಕಾವಲುಗಾರರು, ಸೇನೆಗಳು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಶ್ವಗಳು ಮತ್ತು ಮೇಘ-ಪರ್ವತಸಮಾನ ಯುದ್ಧಗಜಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಜೊತೆಗೆ ಬಂಗಾರ-ರತ್ನಗಳ ಭಂಡಾರಗಳು, ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳು, ಕ್ರೀಡಾಮಂಟಪಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾತ್ಮಕವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ ಉದ್ಯಾನ-ಪ್ರಾಂಗಣಗಳ ಅಪಾರ ವೈಭವವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಬೋಧನೆ—ಸಂಯಮಿತ ಗುಪ್ತಚರ್ಯೆಯಿಂದ ಶತ್ರುವಿನ ಸಂಪತ್ತು, ನಿತ್ಯ ಆಚರಣೆ-ಯಜ್ಞಕ್ರಮ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಳೆಯಬೇಕು; ಆದರೆ ಗುರಿಯಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯಬಾರದು. ಹನುಮಾನದ ಧರ್ಮೋದ್ದೇಶ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯೇ ಆದ್ದರಿಂದ, ಅಜಾಗರೂಕವಾಗಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗದೆ, ಅನಾವಶ್ಯಕ ಅಪಾಯವಿಲ್ಲದೆ ವಿವೇಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸಬೇಕು.
पुष्पकविमानदर्शनम् — The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಲಂಕೆಯ ರಾಜಸಿಕ ವಾಸ್ತು ವೈಭವವನ್ನೂ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನೂ ಸಮೀಪದಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಂಗಾರದ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿರುವ, ವೈಡೂರ್ಯ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ದಟ್ಟ ‘ಜಾಲ’ ಅವನಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ಮಿಂಚಿನಿಂದ ನೆಯ್ದ ಮೇಘಗುಚ್ಛಗಳಂತೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಂತೆ. ಶಂಖಗಳು, ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ಧನುಸ್ಸು-ಬಾಣಗಳಿಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಸಭಾಮಂಟಪಗಳು ಮತ್ತು ಆಯುಧಾಗಾರಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಟ್ಟಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಚಂದ್ರಕಾಂತಿಯಲ್ಲೇ ಹೊಳೆಯುವ ಮಂಟಪ-ಮೇಲುತಳಗಳು ಅವನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮನೆಗಳು ನಿಧಿ-ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು, ದೋಷರಹಿತವು, ದೈವಶಿಲ್ಪಿ ಮಾಯನ ನಿರ್ಮಾಣದಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ—ರಾವಣನ ಸಂಚಿತ ಶಕ್ತಿ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಸೂಚನೆ. ನಂತರ ಹನುಮಾನ್ ಅಪೂರ್ವ ಸ್ವರ್ಣಪ್ರಾಸಾದವನ್ನೂ, ಆಕಾಶಚಾರಿ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನೂ ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಣಿಖಚಿತ, ಮೇಘ-ಆಕಾಶದಂತೆ ವರ್ಣಮಯ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ಸ್ವರ್ಗದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದು. ಒಳಗಿನ ಅಲಂಕಾರ ಚಿತ್ರಿತ ಲೋಕಸೃಷ್ಟಿಯಂತೆ: ಪರ್ವತಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳು, ಪುಷ್ಪಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ಕಮಲಗಳು, ಉದ್ಯಾನಗಳು; ಮಣಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಸರ್ಪಗಳು, ಅಶ್ವಗಳು, ಗಜಗಳು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ಚಿಹ್ನವೂ. ಆ ಪರ್ವತಸಮಾನ, ಸುಗಂಧಭರಿತ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಬಳಿಕ ಹನುಮಾನ್ ಮತ್ತೆ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಗಾಢವಾಗಿ ವಿಷಾದಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ—ಇಂದ್ರಿಯಮೋಹಕ ವೈಭವದ ಮಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರ್ಯದ ಕರುಣ ತುರ್ತುತನ ಅವನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತದೆ.
पुष्पकविमानदर्शनम् (Vision of the Pushpaka Aerial Chariot)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಲಂಕೆಯ ಅಂತಃಪುರ-ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಒಳಾಂಗಣ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರಾಸಾದದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಸ್ತು-ವರ್ಣನಪ್ರಧಾನ—ವಿಮಾನವು ರತ್ನಖಚಿತ, ವಜ್ರಾಲಂಕೃತ, ಮತ್ತು ತಪ್ತಸ್ವರ್ಣದ ಜಾಲಿಕ ಕಿಟಕಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಕೃತವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಗೆ ಅತೀತವಾಗಿ ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೀಪದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರೊಳಗೆ ಏನೂ ಅಕೃತವಾಗಿಯೂ ತুচ್ಛವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ—ಎಲ್ಲವೂ ಅಮೂಲ್ಯ, ಅನನ್ಯ; ದೇವಮಾನವನ್ನೂ ಮೀರಿಸುವ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಹೊಂದಿದುದೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಲಂಕೆಯ ರಾಜೈಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಅತಿಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಸೂಚ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ. ವಿಮಾನವು ಸ್ವಾಮಿಯ ಸಂಕಲ್ಪಾನುಸಾರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಇಚ್ಛಿತ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದು, ಅನೇಕ ವಿಶೇಷ ವಿಶ್ರಾಂತಿ-ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ, ಮತ್ತು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಅನೇಕ ಅದ್ಭುತ ಗೋಪುರ-ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವೇಗವಂತ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರ ರಾತ್ರಿಚರ ಭೂತಗಣಗಳು ಅದನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖ ಬರುತ್ತದೆ. ಹನುಮಾನ್ ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಅದು ವಸಂತದ ಮನೋಹಾರತೆಯನ್ನೂ ಮೀರಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಲಂಕೆಯ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಹನುಮಾನದ ಸಂಯಮಿತ ಅವಲೋಕನ-ಧರ್ಮಕಾರ್ಯ—ಇವೆರಡೂ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತವೆ.
पुष्पकविमानवर्णनम् — Description of the Pushpaka Vimana and Ravana’s Inner Palace
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಪ್ರಧಾನ ನಿವಾಸವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ವರ್ಣನೆ ನಂತರ ಶಿಲ್ಪ-ವಾಸ್ತು ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯದ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿವರಗಳತ್ತ ತಿರುಗಿ, ವಿಶಾಲ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಾಸಾದಸಮೂಹವನ್ನೂ, ಆಮೇಲೆ ರತ್ನಭೂಷಿತ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ವಿಮಾನವನ್ನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು; ಕುಬೇರನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದನು; ರಾವಣನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಂಡನು—ಇದರಿಂದ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಪಡೆದಿಕೆ ಮತ್ತು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಸ್ವಾಧೀನದ ನೈತಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಚಿನ್ನ, ಸ್ಫಟಿಕ, ನೀಲಮಣಿ, ಪ್ರವಾಳ, ಮುತ್ತುಗಳು ಮುಂತಾದ ವಸ್ತುಗಳು; ಕಂಬಗಳು, ಜಾಲಿಕ ಕಿಟಕಿಗಳು, ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು, ವೇದಿಕೆಗಳು ಮುಂತಾದ ಅಂಗಗಳು; ಧೂಪ, ಹೂ, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಮದ್ಯದ ಸುಗಂಧದಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣ—ಕಾವ್ಯೋಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಲಂಕೆಯ ವೈಭವ ಮೋಹಕವಾಗಿಯೂ, ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಸಂಗತವಾಗಿಯೂ ತೋರುತ್ತದೆ. ಸುಗಂಧವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹನುಮಾನ್ ರಾವಣನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸಭಾಮಂಟಪಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಿನೋದಾನಂತರ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಅವರ ಆಭರಣಗಳು ಮತ್ತು ಭಂಗಿಗಳು ಕಮಲ, ನಕ್ಷತ್ರ, ನದಿ, ಲತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಹನುಮಾನ್ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ—ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಬ್ಬಳೇ ರಾವಣನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಪಹರಣವು ಅನಾರ್ಯಕರ್ಮವೆಂಬ ಖಂಡನೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.
रावणान्तःपुरे शयनदर्शनम् (Hanumān Observes Rāvaṇa’s Inner Apartments and Sleeping Court)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಗುಪ್ತ ವೀಕ್ಷಕನಂತೆ ಸಂಚರಿಸಿ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದ ವೈಭವಶಾಲಿ ಶಯನಗೃಹವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಫಟಿಕ–ಮಣಿಖಚಿತ ಶಯ್ಯೆಗಳು, ಸ್ವರ್ಣೋಪಕರಣಗಳು, ಮಾಲೆಗಳು, ದೀಪಗಳು, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಚಂದನಲೇಪನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭೋಗವಿಲಾಸ—ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಉಪಚಾರದಂತೆ—ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನನ್ನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ಮೇಘಸಮಾನ, ಸಂಧ್ಯಾರಕ್ತ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿನಂತೆ, ಮಂದರಪರ್ವತದಂತೆ, ಗಂಗಾತೀರದ ಆನೆಯಂತೆ—ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನ ಬಲ, ಇಂದ್ರಿಯಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದೇಹದ ಮೇಲಿನ ಯುದ್ಧಚಿಹ್ನೆಗಳು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಅವನ ಸರ್ಪಸಮಾನ ಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸವನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಾನ್ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಭಯಪಟ್ಟು, ತಕ್ಷಣವೇ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು—ನರ್ತಕಿಯರು, ಗಾಯನಿಯರು, ಪರಿಚಾರಿಕೆಯರು—ವಾದ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಉತ್ಸವದ ಕ್ಲಾಂತಿಯಿಂದ ನಿದ್ರಿಸಿರುವ ದೃಶ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮಂದೋದರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳ ರೂಪಶೋಭೆ-ಶೃಂಗಾರದಿಂದ ಸೀತೆಯೆಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ ಕ್ಷಣಿಕ ಹರ್ಷಪಡುವನು; ಆದರೆ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಅವಳು ಸೀತೆಯಲ್ಲವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಜಭೋಗದ ಅತಿಶಯದ ನಡುವೆ ಅನ್ವೇಷಕನ ನೈತಿಕ ವಿವೇಕ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿ, ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಗುಪ್ತಾನುಸಂಧಾನ ಧಾರೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.
रावणान्तःपुर-पानभूमि-विचयः (Hanumān’s Survey of Rāvaṇa’s Inner Palace and Banquet Hall)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಹಿಂದಿನ ಒಂದು ಊಹೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನಿಂದ ವಿರಹದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ತ್ರೀ ನಿದ್ರೆ, ಅಲಂಕಾರ, ಭೋಜನ‑ಪಾನಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮನಿಗೆ ಸಮನಾದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ದೇವಾಧಿಪತಿಯಾದರೂ ಬೇರೆ ಪುರುಷನನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಪಾನಭೂಮಿ (ಭೋಜನ‑ಪಾನಮಂದಿರ)ಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ನಾನಾವಿಧವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಮಾಂಸಗಳು, ಲೇಹ್ಯ‑ಪೇಯ‑ಭೋಜ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ರಾಗ‑ಷಾಡವದಂತಹ ಮಧುರ ರಸಗಳು, ಚಿನ್ನ‑ಬೆಳ್ಳಿ‑ಸ್ಫಟಿಕ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಚದುರಿದ ಮಾಲೆ‑ಹಣ್ಣುಗಳು, ಸುರಿದ ಪಾನೀಯಗಳು, ಹಾಸಿಗೆ‑ಆಸನಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ—ಇವೆಲ್ಲದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಿಲ್ಲದೇ ಕೂಡ ಮಂದಿರವು ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕ್ರೀಡಾ‑ವಿಲಾಸದ ನಂತರ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಧ್ಯೆ ರಾವಣನೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಃಕೋಣೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹುಡುಕಿದರೂ ಜನಕೀ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಪರರ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡುವುದು ಧರ್ಮದೋಷವೇ ಎಂಬ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಾನ್—ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಧ್ಯೆ ನೋಡದೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ—ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಪಾನಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತಡೆ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ.
द्वादशः सर्गः — हनूमतः अन्तःपुरविचयः (Hanuman’s Search Through Ravana’s Inner Apartments)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಲಂಕೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಮಹಾಪ್ರಾಸಾದ-ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಶೋಧನೆ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತಾದರ್ಶನದ ತವಕದಿಂದ ಲತಾಗೃಹಗಳು, ಚಿತ್ರಶಾಲೆಗಳು, ಶಯನಕೋಣೆಗಳು, ಭೋಜನಮಂಡಪಗಳು, ಕ್ರೀಡಾಗೃಹಗಳು, ಉದ್ಯಾನಮಾರ್ಗಗಳು, ಭೂಗರ್ಭಕೋಣೆಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಪುರದ ಒಳಗೊಳಗಿನ ಅನೇಕ ನಿವಾಸಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಶೋಧಿಸಬಹುದಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪ್ರಾಯಃ ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹನುಮಾನದ ಆಂತರಿಕ ಚಿಂತನೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ—ಕಾರ್ಯ ವಿಫಲವಾಗುವ ಭಯ, ಸೀತೆಯು ಭೀತಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಮೃತಳಾಗಿರಬಹುದೆಂಬ ಆತಂಕ, ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಪಾರ ಕಾಯುತ್ತಿರುವ ವಾನರರ (ಜಾಂಬವಂತ, ಅಂಗದ ಮೊದಲಾದವರ) ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯದ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಕುರಿತು ಮನನ. ನೈತಿಕ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿ, “ಅನಿರ್ವೇದ” (ಅವಸಾದರಹಿತ ಧೈರ್ಯ)ವೇ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿಯ ಮೂಲವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ನಿಬದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಧರ-ನಾಗಕನ್ಯೆಯರಂತಹ ಅನೇಕ ಅದ್ಭುತ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ, ವಿಭಿನ್ನ ಭಯಾನಕ ರೂಪಗಳ ರಾಕ್ಷಸೀ ಪರಿಚಾರಿಕೆಯರೂ ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ಜನಕಸುತೆ ರಾಘವಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆ ದೊರಕುವುದಿಲ್ಲ; ಶೋಕ ಹೆಚ್ಚಾದರೂ, ಸ್ಥೈರ್ಯಪೂರ್ಣ ಪರಿಶ್ರಮವೇ ಮಾರ್ಗವೆಂಬ ಸಂಕಲ್ಪ ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ।
रावणभवनपरिक्रमणं हनूमतः शोकविचारश्च (Hanuman’s Circuit of Ravana’s Palace and the Crisis of Deliberation)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಮೇಘಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಾಕಾರಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಇಳಿದು, ರಾವಣನ ನಿವಾಸವನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಶೋಧಿಸಿದರೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಲಾರನು. ಆಗ ಅವಳ ಅಲಭ್ಯತೆಗೆ ಹಲವು ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಪಹರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರಬಹುದು, ರಾಕ್ಷಸರು ಕೊಂದಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಿಸಿದ್ದಿರಬಹುದು, ರಾಮಸ್ಮರಣದ ಶೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಪಂಜರಬಂಧ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಗುಪ್ತ ಕಾರಾಗೃಹದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿದ್ದಿರಬಹುದು ಎಂದು। ನಂತರ ಊಹೆಯಿಂದ ಫಲವಿಚಾರಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ, ಸುದ್ದಿ ಇಲ್ಲದೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದರೆ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಭರತ, ಶತ್ರುಘ್ನ, ಅಂತಃಪುರದ ರಾಣಿಯರು, ಸುಗ್ರೀವ, ರೂಮಾ, ತಾರಾ, ಅಂಗದ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ವಾನರಸಮುದಾಯದ ಮೇಲೆ ಶೋಕ-ಮರಣಗಳ ಸರಣಿ ಬೀಳುವುದೆಂದು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ, ಜಲಪ್ರವೇಶ, ಉಪವಾಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ವವಿನಾಶ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸಿದರೂ, ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಅಧರ್ಮ; ಅನೇಕ ದೋಷಗಳನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಮಂಗಳಸಿದ್ಧಿ ಜೀವಂತರಿಗೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ। ಆಮೇಲೆ ಹುಡುಕಾಟ ಮುಂದುವರಿಸಲು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿ, ಇನ್ನೂ ಶೋಧಿಸದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮಿತ್ರರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿರ್ಧಾರದಿಂದ ಆ ತೋಟದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ವನಿಕೆಯ ರಕ್ಷಿತ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ಯಶಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ।
अशोकवनिकाविचारः (Survey of the Aśoka Grove and its Enchanted Landscape)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ನಿಯಂತ್ರಿತ ವೇಗದಿಂದ ಅರಮನೆಯ ಗಡಿಯ ಬಳಿ ಇಳಿದು, ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು ಅಶೋಕವನಿಕೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತ್ವರಿತ ಚಲನೆಯಿಂದ ಪುಷ್ಪಿತ ವೃಕ್ಷಗಳು ಕಂಪಿಸಿ ನಾನಾವರ್ಣ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ; ಪಕ್ಷಿಗಳು ಚದುರಿ ಹಾರುತ್ತವೆ; ತೋಟವು ವಸಂತದ ಮೂರ್ತರೂಪದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಗ್ರಂಥವು ಸುಂದರ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ—ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸೋತ ಜೂಜುಗಾರರಂತೆ, ವನಿಕೆಯನ್ನು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ ಯುವತಿಯಂತೆ—ಈ ಭೌತಿಕ ಅಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕಾವ್ಯಾರ್ಥವಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಾನ್ ಅಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತ ವೈಭವವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಣಿ, ಸ್ವರ್ಣ, ರಜತಗಳಿಂದ ಹಾಸಿದ ನೆಲಮಾರ್ಗಗಳು; ರತ್ನಸೋಪಾನಗಳಿರುವ ಕೆರೆಗಳು, ಸ್ಫಟಿಕ ತಳಗಳು, ಪದ್ಮವನಗಳು, ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜಲಾಶಯಗಳು; ಕೃತಕ ಸರೋವರಗಳು ಮತ್ತು ಮಂದಿರಗಳು—ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಕೃತಿಗಳಂತೆ. ಅವನು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ವರ್ಣ ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಂಡು, ಅದರ ಸುತ್ತ ಸ್ವರ್ಣವೇದಿಕೆಗಳು ಇರುವುದನ್ನೂ, ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ನೂಪುರಧ್ವನಿಯಂತೆ ಮೊಳಗುವುದನ್ನೂ ನೋಡಿ ಅದಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಾನೆ. ಅರಣ್ಯವಾಸಕ್ಕೆ ಅಭ್ಯಾಸವಿರುವ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಸೀತೆಯು ಸಮೀಪದ ಶುಭ ಜಲಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರಬಹುದೆಂದು ಅವನು ಯುಕ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದಟ್ಟ ಎಲೆ-ಹೂಗಳ ನಡುವೆ ತನ್ನನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹನುಮಾನ್ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನಿಂತು, ರಾಣಿಯ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ.
अशोकवनिकायां सीतादर्शनम् (Sita Seen in the Ashoka Grove)
ಈ ಹದಿನೈದನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷದ ಮೇಲಿಂದ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉದ್ಯಾನದ ಅಲಂಕಾರ-ಸಮೃದ್ಧಿ, ಪುಷ್ಪಪ್ರಭೆಯ ವೈಚಿತ್ರ್ಯ, ನಂದನ–ಚೈತ್ರರಥೋಪಮವಾದ ಶೋಭೆ ಹಾಗೂ ಸಹಸ್ರಶಃ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದಸದೃಶವಾಗಿ ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಂತ ಭವನವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ಸಹಸ್ರಸ್ತಂಭಗಳಿಂದ ಆಧಾರಿತ, ಕೈಲಾಸದಂತೆ ಪಾಂಡುರಪ್ರಭ, ಪ್ರವಾಳಸೋಪಾನಗಳು ಮತ್ತು ತಪ್ತಕಾಂಚನ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮಲಿನವಸ್ತ್ರಧಾರಿಣಿ, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ, ಮರುಮರು ನಿಶ್ವಾಸ ಬಿಡುವ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಉಪಮೆಗಳ ಸರಣಿಯಿಂದ ಆಕೆಯ ಶೋಕಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಧೂಮಾವೃತ ಶಿಖೆಯಂತೆ, ಮೇಘಾವೃತ ಚಂದ್ರಪ್ರಭೆಯಂತೆ, ರೋಹಿಣೀಪೀಡನ ಉಪಮೆಯಂತೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ‘ಇವಳೇ ಸೀತೆ’ ಎಂಬ ಹನುಮಾನದ ನಿಶ್ಚಯ ಕಾರಣ-ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಆಭರಣ-ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಅವನು ಪ್ರಮಾಣ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತ್ರ-ಭೂಷಣಗಳ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಕಥಾ-ಪ್ರಮಾಣಶೃಂಖಲೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತಾದರ್ಶನದಿಂದ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ—ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೂತನ ‘ಪ್ರಮಾಣ-ಸಂಗ್ರಹ’ (ಪರಿಶೀಲನೆ) ಹಾಗೂ ಕರುಣೆ-ವಿವೇಕಗಳ ಸಹವಾಸವೇ ಮುಖ್ಯ ಬೋಧನೆ.
षोडशः सर्गः (Sarga 16): Hanumān’s Recognition of Sītā and Renewed Lament
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಅಶೋಕವಾಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ‘ಇವಳೇ ಸೀತೆ’ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸಿದಾಗ ಅವನ ಶೋಕ ಮತ್ತೆ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದು ನೀತಿಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ—ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಸೀತೆ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಹನುಮಾನ್ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ‘ಸೀತೆಯ ನಿಮಿತ್ತ’ ನಡೆದ ಮಹಾಸಮರಗಳ ಕಾರಣಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅವನು ಪುನಃಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ—ವಾಲಿವಧ, ಕಬಂಧ-ವಿರಾಧ ಸಂಹಾರ, ಜನಸ್ಥಾನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಖರ, ತ್ರಿಶಿರ, ದೂಷಣ ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶ; ಜೊತೆಗೆ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಅದೇ ಕ್ರಮದ ಫಲವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಮತ್ತು ಲಂಕಾ ಪರಿಶೀಲನೆ ಸೀತಾಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಸೇವೆಯೇ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಸೀತೆಯಿಗಾಗಿ ಲೋಕವನ್ನೇ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿಸುವ ಯುದ್ಧವೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜನಕನ ಮಗಳು, ನಾಂಗರರೇಖೆಯಿಂದ ಜನಿಸಿದವಳು, ಪತಿವ್ರತೆ, ದಶರಥನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಸೊಸೆ. ಹಿಂದೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದವಳು ಈಗ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿ ಬಂಧಿನಿಯಾಗಿರುವ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕರುಣೆ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಮದಿಂದ ಬಾಡಿದ ಕಮಲ, ವಿರಹಿಣಿ ಚಕ್ರವಾಕಿ, ಅಶೋಕಪುಷ್ಪ-ಚಂದ್ರಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಶೋಕವರ್ಧನೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬಂಧನದ ಮಾನಸಿಕ-ಸೌಂದರ್ಯಾತ್ಮಕ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿ, ಹನುಮಾನ್ ಶಿಂಶುಪಾ ಮರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ.
सप्तदशः सर्गः — Hanuman Beholds Sita in the Ashoka Grove
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೀತಳ, ನಿರ್ಮಲ, ಕಲಂಕರಹಿತ ಚಂದ್ರನು ಉದಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೀಲಜಲದಲ್ಲಿ ಹಂಸದಂತೆ ಚಂದ್ರನು ಎಂಬಂತಹ ಪದರಪದರ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವನ ಕಾಂತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನೆ ಹನುಮಂತನ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇವಕನಂತೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಹನುಮಾನ್ ಮೊದಲು ರಕ್ಷಣಾ ಪರಿಸರವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ—ವಿಕೃತ ದೇಹಾಕೃತಿಯ, ಪಶುಮುಖ ಸಂಕರರೂಪದ, ಕಬ್ಬಿಣದ ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರ ಮೊದಲಾದ ಆಯುಧಧಾರಿಣಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಒಂದು ಮಹಾವೃಕ್ಷದ ದಪ್ಪ ಕಾಂಡದ ಸುತ್ತ ಕುಳಿತಿದ್ದಾರೆ; ಇಲ್ಲಿ ಭಯ ಒಬ್ಬ ಶತ್ರುವಿನಲ್ಲ, ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಭೀತಿಯ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಅವನು ಕೊನೆಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕಾಂತಿಯಿಲ್ಲದ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಲಿನವಾದ, ಶೋಕದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದವಳಾದರೂ, ಪತಿವ್ರತಧರ್ಮ ಮತ್ತು ರಾಮಪ್ರೇಮದಿಂದ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವಳಾಗಿ. ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಉಲ್ಕೆ, ಶರದ್ಚಂದ್ರಕಲೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಮೇಘಗಳು, ಬಳಸದ ವೀಣೆ—ಇಂತಹ ಉಪಮೆಗಳು ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಬಾಹ್ಯ ಕಷ್ಟಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಅವಳ ಧರ್ಮ ಅಕ್ಷುಣ್ಣವೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಆನಂದ ಸಂಯಮಿತ—ವಿಮೋಚನೆಯ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಸುರಕ್ಷತೆ ಕದಡದಂತೆ ಎಲೆಗಳ ನೆರಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ.
अष्टादशः सर्गः (Sarga 18): रावणस्य प्रमदावनप्रवेशः — Ravana’s entry into the women’s grove
ಹನುಮಾನ್ ಪುಷ್ಪಿತ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ; ರಾತ್ರಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ ಪ್ರಭಾತ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳ ನಾದದಿಂದ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ—ಮಾಲೆ-ವಸ್ತ್ರಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ, ಮನಸ್ಸು ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ, ಕಾಮಭಾವ ಮುಚ್ಚಿಡದೆ; ಎದ್ದು ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮರಗಳು, ಕೆರೆಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮೃಗಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮಣಿ-ಸ್ವರ್ಣ ತೋರಣಗಳ ನಡುವೆ ನಡೆದು ಅಶೋಕವನಿಕೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಹಿಂದೆ ದೀಪಗಳು, ಚಾಮರಗಳು, ಜಲಕಲಶಗಳು, ಆಸನಗಳು, ಮದ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಪ್ರಭೆಯಂತ ಛತ್ರವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬರುತ್ತಾರೆ; ಮುಖ್ಯ ರಾಣಿಯರು ನಿದ್ರೆ-ಮದದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿ, ಮೋಡದ ಸುತ್ತ ಮಿಂಚಿನಂತೆ, ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ ಆಭರಣ-ಪ್ರಸಾಧನಗಳೊಂದಿಗೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹನುಮಾನ್ ನೂಪುರ-ಮೇಖಲೆಯ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅನೇಕ ಎಣ್ಣೆದೀಪಗಳ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಎಲೆಗಳ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡೇ ಅವನ ಕಾಮಾತುರ, ದರ್ಪಿತ, ಮದೋನ್ಮತ್ತ, ಮನೋಭವಸಮಾನ ರೂಪವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ಮತ್ತೆ ವನದ ಒಳಗೆ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ; ಲೋಭಿ ಬಲ ಮತ್ತು ಅಚಲ ಧರ್ಮಗುಣಗಳ ನಡುವಿನ ಸಮೀಪದ ಮುಖಾಮುಖಿಯನ್ನು ಸರ್ಗಾಂತ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
सीताव्यथा-वर्णनम् / Sītā’s Distress and Rāvaṇa’s Attempt at Coercive Allurement
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿನಿಯಾಗಿರುವ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡ ಕ್ಷಣವೇ ಸೀತೆ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾಳೆ—ಗಾಳಿಗೆ ಅಲುಗಾಡುವ ಬಾಳೆಗಿಡದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳ ದೇಹ-ಮನಸ್ಸಿನ ಕಂಪನ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಅನೇಕ ಉಪಮಾನಗಳ ಸರಣಿಯಿಂದ ಅವಳ ಮಂಗಳಲಕ್ಷಣಗಳ ಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥೈರ್ಯಭಂಗ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ—ಮಂದವಾದ ಕೀರ್ತಿಯಂತೆ, ತಿರಸ್ಕೃತ ಶ್ರದ್ಧೆಯಂತೆ, ವಿಘ್ನಿತ ಪೂಜೆಯಂತೆ, ವಿಫಲ ಆಶೆಯಂತೆ, ಒಣಗಿದ ಪದ್ಮಲತೆಯಂತೆ, ವೀರರಹಿತ ಸೇನೆಯಂತೆ, ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಕాంతಿಯಂತೆ, ಒಣ ನದಿಯಂತೆ, ರಾಹುಗ್ರಸ್ತ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಅವಳು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಅಪಹರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಧರ್ಮವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ಲೋಕ-ಯಾಗ-ದೈವ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಿದರೂ, ಸೀತೆಯ ಅಂತರ್ದರ್ಮ ಅಕ್ಷುಣ್ಣವಾಗಿಯೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಉಪವಾಸ, ಶೋಕ, ಚಿಂತನೆ, ಭಯಗಳಿಂದ ಅವಳು ಕೃಶಳಾದರೂ, ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ‘ಧನವಂತಿ’ಯೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಪ್ರಲೋಭನಗಳಿಂದ ಆಕೆಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿ, ಅವಳು ರಾಮನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿರುವಾಗ ಪ್ರಾಣಹಾನಿಯ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಬಲಾತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅಚಲ ಪತಿವ್ರತಾ-ನಿಷ್ಠೆಯ ನಡುವಿನ ನೈತಿಕ ಧ್ರುವತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
रावणस्य सीताप्रलोभनम् (Ravana’s Persuasion and Coercive Courtship of Sita)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿರುವ, ಶೋಕದಿಂದ ಕಲುಷಿತಳಾದ ತಪಸ್ವಿನೀಸಮಾನ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ‘ಮಧುರ, ಚೈತನ್ಯಮಯ ವಚನಗಳಿಂದ’ ಸಂಬೋಧಿಸಿ, ಪ್ರಲೋಭನ ಮತ್ತು ಭಯಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮಾಲೆ, ಚಂದನ, ಧೂಪ, ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣಗಳಂತಹ ಭೋಗವೈಭವ, ಗೀತ-ನೃತ್ಯ-ವಾದ್ಯಗಳ ಮನೋರಂಜನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜಕೀಯಾಧಿಕಾರ—ಅಂತಃಪುರಾಧಿಪತ್ಯ, ಅಪಾರ ಧನ-ಭೂಮಿ—ಇವೆಲ್ಲ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಆಮಿಷವಿಡುತ್ತಾನೆ; ಜನಕನಿಗೂ ಜಯೋಪಹಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸುವೆನೆಂದು ಹೇಳಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಅನನ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಹೊಗಳಿ, ಅಲಂಕಾರ ಧರಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ, ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಯೌವನದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಒತ್ತಡ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ವೇಳೆ ತನ್ನ ಅಜೇಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಾ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ—ಅರಣ್ಯವಾಸಿ, ದರಿದ್ರ, ಬಹುಶಃ ಮೃತನಾಗಿರಬಹುದೆಂದೂ ಸೂಚಿಸಿ—ಲಂಕೆಯಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನು ಮರಳಿ ತರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ, ಸೀತೆಯ ತಪೋನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ನಿರಾಕರಣೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಮೇಲೆ, ವೈಭವದ ವಾಗ್ದಾನಗಳು, ಸೌಂದರ್ಯಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪತಿಯ ನಿಂದೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾವಣನ ಬಲಾತ್ಕಾರ ಪ್ರಲೋಭನ-ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯವನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ।
सीताया रावणं प्रति धर्मोपदेशः (Sita’s Dharmic Admonition to Ravana)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರಭರಿತ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಸೀತೆ, ಸಂಯತವಾದರೂ ಅಚಲವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಇಬ್ಬರ ಮಧ್ಯೆ ತೃಣಶಕಲವನ್ನು ಇಟ್ಟು ಮર્યಾದೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ—ರಾಜನು ಕಾಮವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯರಂತೆ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಅಧರ್ಮಿ ಆಡಳಿತಗಾರನಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಾಶ ಅನಿವಾರ್ಯ; ರಾವಣನೇ ತನ್ನ ಕುಲವಿನಾಶದ ಕಾರಣನೆಂದು ಅವಳು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ರಾಘವನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅವಿಭಾಜ್ಯತೆಯನ್ನು ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಸೂರ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶದಂತೆ, ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ವಿದ್ಯೆಯಂತೆ। ಮುಂದೆ ಅವಳು ನೀತಿಯ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ರಾವಣನು ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹ ಮಾಡಲಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲಿ; ಇದೇ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಏಕೈಕ ಮಾರ್ಗ. ಬಳಿಕ ರಾಮನ ಯುದ್ಧಾಗಮನದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ಧನುಸ್ಸಿನ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಸಮಾನ ಟಂಕಾರ, ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಶರವೃಷ್ಟಿ, ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಅನಿವಾರ್ಯ ಉದ್ಧಾರ; ವಿಷ್ಣು ವಾಮನರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಸುರರಿಂದ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದಂತೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಭಯಪೂರಿತ ಅಪಹರಣವನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ, ರಾಮನ ಪ್ರತೀಕಾರದಿಂದ ಯಾವ ಆಶ್ರಯವೂ ರಕ್ಷಿಸಲಾರದೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ।
रावणस्य तर्जनं सीताया धर्मोक्तिः (Ravana’s Threats and Sita’s Dharma-Centered Reply)
ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಗರ್ಹಣೆಯಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ರಾವಣನು ಭೀಕರ ಬೆದರಿಕೆಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ತರ್ಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು ವಿಧಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ—ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ; ಪ್ರಲೋಭನ, ಮಾಯೆ, ಶಿಕ್ಷೆ—ಎಂದು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಿರಿ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಅಪಾಯವನ್ನು ಕಂಡ ದಿವ್ಯಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯರೂ ಶೋಕಾಕುಲರಾಗಿ ಮೌನಸಂಕೇತಗಳಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ; ಬಂಧಿನಿಯಾದ ಸೀತೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಏಕಾಂತತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಧರ್ಮಾಧಾರಿತ ಉತ್ತರ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು—ಅವನನ್ನು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ತಡೆಯಲಿಲ್ಲವೆಂದು—ನಿಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕಪತ್ನೀವ್ರತ ಬಂಧವನ್ನು ಅಚಲವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅಪಹರಣ ಎಂಬ ಅಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನಿವಾರ್ಯ ಪ್ರತಿಫಲ—ದಂಡನೆ ಮತ್ತು ವಿನಾಶ—ಬರುವುದು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ರಾವಣನ ಭಯಾನಕ ವೈಭವದ ಮಹಾವರ್ಣನೆ—ಮೇಘಶ್ಯಾಮ ದೇಹ, ಸಿಂಹಗತಿ, ರತ್ನಾಭರಣಗಳಿಂದ ದೀಪ್ತ—ಬಾಹ್ಯ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ನೈತಿಕ ಕುಸಿತದ ತೀವ್ರ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಬೆದರಿಸಿ, ವಿಕೃತರೂಪದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿ ಅವನನ್ನು ಸೀತೆಯಿಂದ ತಿರುಗಿಸಿ ಭೋಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾವಣನು ಅರಮನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾನೆ; ಸೀತೆ ನಡುಗಿದರೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು ಬಲಾತ್ಕಾರದ ಶಕ್ತಿಯ ಪತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ.
राक्षसी-भर्त्सना (The Demonesses’ Coercive Counsel to Sītā)
ರಾವಣನು ಸೀತೆಯ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ನೇರ ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಪ್ರಲೋಭನವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು, ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಾವಲಿರುವ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ತಕ್ಷಣವೇ ಗುಂಪಾಗಿ ಬಂದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಠೋರ ವಚನಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಿ ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮಾತುಗಳು ಕ್ರಮೇಣ ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ—ರಾವಣನ ವಂಶಗೌರವವನ್ನು (ಪುಲಸ್ತ್ಯ → ವಿಶ್ರವಸು → ರಾವಣ) ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಅವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಬಲಾತ್ಕೃತ ವಿವಾಹವನ್ನೇ “ಭಾಗ್ಯ”ವೆಂದು ಬಿಂಬಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಲಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಏಕಜಟಾ, ಹರಿಜಟಾ, ಪ್ರಘಸಾ, ವಿಕಟಾ, ದುರ್ಮುಖೀ ವಿಭಿನ್ನ ತಂತ್ರಗಳಿಂದ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ—ದೇವರು, ಇಂದ್ರ, ನಾಗ, ಗಂಧರ್ವ, ದಾನವರ ಮೇಲೆ ಜಯಗಳ ಗರ್ವ; ಅಪಾರ ಧನ-ವೈಭವ ಮತ್ತು ಅಂತಃಪುರದ ಚಿತ್ರಣ; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಶ್ವಭೀತಿಯ ಬೆದರಿಕೆ—ಭಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯೂ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗುತ್ತವೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಪುಷ್ಪ-ಜಲ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಪಟ-ಹಿತವಚನದಂತೆ ಅಂತಿಮ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ—“ನಮ್ಮ ಸಲಹೆ ಒಪ್ಪು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮರಣ.” ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಮಮತಿಯಾಧಾರಿತ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಯಾಧಾರಿತ ಅಧಿಪತ್ಯದ ನೈತಿಕ ವಿರೋಧ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಲಂಕಾಬಂಧನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಿತಿ ಧರ್ಮಪರೀಕ್ಷೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ।
सीताभर्त्सना — The Ogresses’ Threats to Sita and Her Vow of Fidelity
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಲೋಭನದಿಂದ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಭೀತಿಯಿಂದ ಅವಳ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕಠೋರ ವಚನಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಿ, ರಾವಣನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಮಾಡು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಐಶ್ವರ್ಯ, ಭೋಗ, ರಾಜಬಲಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಇದು ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ಸಾರುತ್ತಾರೆ. ಸೀತೆ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಮಾನವ ಸ್ತ್ರೀ ರಾಕ್ಷಸನ ಪತ್ನಿಯಾಗಲು ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ; ಮರಣಭೀತಿಯಿದ್ದರೂ ರಾಮನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿವಾಹಧರ್ಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ರಾಮನೇ ತನ್ನ ಗುರು ಮತ್ತು ವಿಧಿಸಮ್ಮತ ಪತಿ; ದಾರಿದ್ರ್ಯವಾಗಲಿ ರಾಜ್ಯಭ್ರಂಶವಾಗಲಿ ಅವನೇ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶಚೀ–ಇಂದ್ರ, ಅರುಂಧತಿ–ವಸಿಷ್ಠ, ರೋಹಿಣೀ–ಚಂದ್ರ, ಲೋಪಾಮುದ್ರಾ–ಅಗಸ್ತ್ಯ, ಸುಕನ್ಯಾ–ಚ್ಯವನ, ಸಾವಿತ್ರಿ–ಸತ್ಯವಾನ್, ದಮಯಂತಿ–ನಲ ಮೊದಲಾದ ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ತನ್ನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕೊಡಲಿ, ತ್ರಿಶೂಲ ಮುಂತಾದ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಹಿಂಸೆಯ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕಿ, ಅಂಗಚ್ಛೇದ ಮತ್ತು ಭಕ್ಷಣದ ಭಯಾನಕ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ತಕ್ಷಣವೇ ವಧಿಸುವುದಾಗಿ ಧಮ್ಕಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಸೀತೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಶಿಂಶುಪಾ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಸರಿದು ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ; ಅಡಗಿರುವ ಹನುಮಾನ್ ಮೌನವಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಧರ್ಮಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಆಗಿ, ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.
सीताविलापः (Sita’s Lament amid Rākṣasī Threats)
ಸುಂದರಕಾಂಡದ ೨೫ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವಾಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೀ ಕಾವಲುಗಾರ್ತಿಯರ ಪುನಃಪುನಃ ಕಠೋರ ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಸೀತೆಯ ಮನೋಸ್ಥಿತಿಯ ಸಾಂದ್ರ ಚಿತ್ರಣ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಅಳುತ್ತಾಳೆ, ನಡುಗುತ್ತಾಳೆ, ಭಯದಿಂದ ತನ್ನೊಳಗೆ ತಾನೇ ಕುಗ್ಗುತ್ತಾಳೆ; ಉಪಮೆಗಳ ಸರಣಿಯಿಂದ ಆ ಭಯ ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ—ತೋಳಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಜಿಂಕೆ, ಗಾಳಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಬಾಳೆಗಿಡ, ಹಾವಿನಂತಿರುವ ಜಡೆ ಇತ್ಯಾದಿ। ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅಶೋಕಶಾಖೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅವಳು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ರಾಮ’ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾ, ಕೌಸಲ್ಯಾ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರಾ ಎಂಬ ಅತ್ತೆಮಾತೆಯರನ್ನು ನೆನೆದು ಕರುಣ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ। ನಂತರ ಅವಳು ನೀತಿವಾಕ್ಯದಂತೆ ಒಂದು ಚಿಂತನೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಅಕಾಲಮರಣ ಅಪರೂಪ ಅಥವಾ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಜೀವನ ಅಸಹ್ಯವೆನಿಸಿದರೂ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬಂಧನ ಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಕಟವಲ್ಲ, ದೀರ್ಘ ಧರ್ಮಪರೀಕ್ಷೆ. ರಾಕ್ಷಸ ವಿವಾಹವನ್ನು ಅವಳು ದೃಢವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಕಠಿಣ ನಿಗಾವಿನ ನಡುವೆ ಏಕಾಕಿನಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳ ನೈತಿಕ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ನಿರಾಶೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಇಚ್ಛೆ ಬಂದರೂ ಸಹ।
सीताविलापः — Sita’s Lament and Prophecy of Lanka’s Ruin
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಸೀತೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಭೀತಿಗೊಳಿಸುವ ಮಾತುಗಳ ನಡುವೆ ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದು, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ, ತಲೆಬಾಗಿಸಿ, ಅಸ್ಥಿರ ಚಲನೆಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಆಂತರಿಕ ವೇದನೆಯನ್ನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ಅಚಲವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಎಡಗಾಲಿನಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುವುದು, ಮುರಿಯುವುದು ಅಥವಾ ಸುಡುವುದು ಸರಿ, ಆದರೆ ಅವನ ಅಂಗೀಕಾರವಲ್ಲ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ರಾಮನ ವಿಳಂಬದ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವಳು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ—ತನ್ನಿರುವ ಸ್ಥಳ ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಯದಿರಬಹುದೇ, ಅಥವಾ ಉದಾಸೀನತೆ ಬಂದಿತೇ ಎಂಬ ಭಯ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ತಟ್ಟಿದರೂ, ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಆ ಶಂಕೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಸಂಹಾರ, ವಿರಾಧವಧಗಳನ್ನು ನೆನೆದು, ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಆವರಿತ ಲಂಕೆಯೂ ರಾಮಬಾಣಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪ ವಿನಾಶವನ್ನು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ—ಚಿತೆಯ ಹೊಗೆ, ಗಿಡುಗಗಳ ಸಂಚಾರ, ರಾಕ್ಷಸಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧವೆಯರ ಅಳಲು; ಅಧರ್ಮದ ಫಲ ಅನಿವಾರ್ಯ ವಿಪತ್ತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಆಳವಾದ ನಿರಾಶೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷವನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಚಿಂತನೆಗೂ ಹೋಗಿದರೂ, ರಾಮನ ಧರ್ಮ-ಶೀಲಗಳ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸಾಧರ್ಮವನ್ನು ದಂಡನೀಯವೆಂದು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ.
त्रिजटास्वप्नवर्णनम् (Trijata’s Dream-Omens and the Rakshasis’ Reversal)
ಸೀತೆಯ ದೃಢ ತಿರಸ್ಕಾರದ ನಂತರ ಕೆಲವು ಕ್ರುದ್ಧ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಮರಳಿ ಬಂದು ತಕ್ಷಣದ ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ವೃದ್ಧ ರಾಕ್ಷಸಿ ತ್ರಿಜಟಾ ಮಧ್ಯ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವರನ್ನು ತಡೆದು, ಭಯಾನಕವಾದರೂ ಶುಭಸೂಚಕವಾದ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಶ್ವೇತವರ್ಣದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ—ಮೊದಲು ಹಂಸಗಳು ಎಳೆಯುವ ದಂತಮಯ ಪಾಲಕಿಯಲ್ಲಿ, ನಂತರ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ. ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಪುನರ್ಮಿಲನಗೊಂಡು ಮಹಾಗಜದ ಮೇಲೆ ಆರೂಢಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ; ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವಂತೆ ಕ್ರೀಡಿಸುವ ದೃಶ್ಯವು ಧರ್ಮಕ್ರಮದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸ್ವಪ್ನವು ರಾವಣನಿಗೆ ಅಪಶಕುನದ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ—ಎಣ್ಣೆ ಲೇಪಿತನಾಗಿ, ಮದೋನ್ಮತ್ತನಾಗಿ, ಪುಷ್ಪಕದಿಂದ ಬಿದ್ದು, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು (ಯಮಮಾರ್ಗ) ಕಡೆಗೆ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವರಾಹ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕತ್ತೆ ಮುಂತಾದ ನೀಚ ವಾಹನಗಳ ಮೇಲೆ ಏರಿ, ಮಲಿನತೆ ಮತ್ತು ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅಪಶಕುನ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೂ ರಾವಣಪುತ್ರರಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ವಿಭೀಷಣನು ಒಬ್ಬನೇ ಶ್ವೇತ ಶುಭ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಚತುರ್ಧಂತ ಗಜದ ಮೇಲೆ ಉನ್ನತವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗಿ, ವಾದ್ಯಘೋಷ-ಮಂಗಳಧ್ವನಿಗಳ ನಡುವೆ ಶುಭರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಜಟಾ ಈ ನಿಮಿತ್ತಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ವೈದೇಹಿಗೆ ಶೀಘ್ರ ಸಿದ್ಧಿ, ರಾವಣನ ವಿನಾಶ, ರಾಮನ ವಿಜಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕ್ರೂರತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಿ, ಸಮಾಧಾನಕರವಾದ ಮೃದು ವಚನಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ—ಕಣ್ಣು/ಅಂಗದ ಸ್ಪಂದನ, ತೊಡೆಯ ಕಂಪನ—ಮತ್ತು ಒಂದು ಪಕ್ಷಿ ಮಧುರಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಮರುಮರು ಕೂಗಿ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕಥೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ದೂರ ಸರಿದು, ಧರ್ಮಫಲ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.
सीताविलापः (Sita’s Lament and Resolve under Threat)
ಅಶೋಕವಾಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕಠೋರವಾದ, ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ತಕ್ಷಣ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸು ತೀವ್ರವಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸಿಂಹದ ಬಲೆಗೆ ಸಿಕ್ಕ ನವಗಜಶಿಶುವಿನಂತೆ ಅವಳು ಅಸಹಾಯಕಳಾಗಿ ವರ್ಣಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬೆದರಿಕೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತು, ‘ಅಕಾಲಮೃತ್ಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗಾದರೆ ನಾನು ಈ ದೀನ ಭಯದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಜೀವಂತಿದ್ದೇನೆ? ವಜ್ರಾಘಾತವಾದ ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ನನ್ನ ಹೃದಯ ಏಕೆ ಒಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ?’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾವಣನಿಗೆ ಸ्नेಹ ತೋರಿಸುವುದನ್ನು ಅವಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಅಯೋಗ್ಯನಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮಂತ್ರ ನೀಡದಂತೆ, ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಬರದಿದ್ದರೆ ರಾಕ್ಷಸರು ತನ್ನನ್ನು ಅಂಗಭಂಗ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಯವೂ ಅವಳನ್ನು ಕಾಡುತ್ತದೆ. ಅವಳು ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಕರೆದು ಅಳುತ್ತಾಳೆ; ಜಿಂಕೆ-ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ‘ಕಾಲ’ದ ಮೋಹವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಅದರಿಂದಲೇ ತಾನು ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ದೂರ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದೆನೆಂದು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡುತ್ತಾಳೆ. ನಿರಾಶೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ ಅಥವಾ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನೂ ಯೋಚಿಸಿ, ಹೂವಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶಿಂಶುಪಾ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ತನ್ನ ಜಡೆಯನ್ನೇ ಸಾಧನವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತೊಡಗುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಅವರ ವಂಶವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ಅವು ಶೋಕವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ತರುತ್ತವೆ—ಹೀಗಾಗಿ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಘಾತ-ಚಿಂತೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಮಂಗಳಸೂಚನೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.
निमित्तप्रादुर्भावः — Auspicious Omens Arise for Sita
ಸುಂದರಕಾಂಡದ ೨೯ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವಾಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ನಿಂತಿರುವ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ತಿರುವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆನಂದವಿಲ್ಲದ ದುಃಖವೇದನೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಅವಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಶುಭ-ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ—ಎಡ ಕಣ್ಣಿನ ಸ್ಪಂದನ, ಪ್ರಿಯನಿಗೆ ತಲಪಾಗಿದ್ದ ಎಡ ಭುಜದ ಕಂಪನ, ಹಾಗೂ ಎಡ ತೊಡೆಯ ಸ್ಪಂದನ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಸ್ವರ್ಣವರ್ಣದ ವಸ್ತ್ರ ಸ್ವಲ್ಪ ಜಾರುವುದೂ ಅನುಕೂಲ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಲಪರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿವೆ, ಸಿದ್ಧರು ದೃಢಪಡಿಸಿದವುಗಳೆಂದು ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯೊಳಗಿನ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಮತ್ತೆ ಜಾಗೃತವಾಗುತ್ತದೆ. ಉಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಒಣಗಿದ ಬೀಜ ಮಳೆಯಿಂದ ಪುನರ್ಜೀವ ಪಡೆಯುವಂತೆ ಅವಳ ಹರ್ಷ ಪುನರುದಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮುಖ ರಾಹುವಿನಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ದಣಿವು ಮತ್ತು ಭಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶಾಂತ, ಆನಂದದೀಪ್ತ ಧೈರ್ಯ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಕಥೆ ಆಶೆಯ ಉದಯ ಹಾಗೂ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
हनुमता सीतासंवादोपायचिन्ता — Hanuman’s Deliberation on How to Address Sita
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಇರುವ ಹನುಮಾನ್ ಸೀತೆಯ ಮಾತುಕತೆ, ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನವೃತ್ತಾಂತ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ನಿಗಾವಿನ ಮಧ್ಯೆ ದೂತಧರ್ಮ (ದೂತನೀತಿ) ಹೇಗೆ ಪಾಲಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕುತ್ತದೆ; ವಾನರಸೇನೆಯ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದೂ ಅಪಾಯಕರವೆಂದು ಅವನು ತೂಗುತ್ತಾನೆ—ವೈದೇಹಿ ಅವನನ್ನು ರಾವಣನ ವೇಷಧಾರಿ ಎಂದು ಶಂಕಿಸಿ ಭಯಪಡಬಹುದು; ಆಗ ಗದ್ದಲ, ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ, ಬಂಧನ ಮತ್ತು ದಣಿವು ಉಂಟಾಗಿ, ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಮಾಡಿ ಮರಳುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ ದ್ವಂದ್ವ ಸಂಕಟ—ಮೌನವು ಸೀತೆಯನ್ನು ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಮರಣದವರೆಗೆ ತಳ್ಳಬಹುದು; ಅಕಾಲ ವಚನವು ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಕುಸಿತಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಕೊನೆಗೆ ಹನುಮಾನ್ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಧರ್ಮಾನುಕೂಲವಾಗಿ, ಮೃದುವಾಗಿ, ರಾಮಗುಣಸ್ತುತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಬೇಕು. ಸೀತೆ ಅಶಾಂತಿಯಾಗದೆ ಕೇಳುವಂತೆ ಮಧುರ, ಮಾನವಬೋಧಗಮ್ಯ, ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಆಯ್ದು ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः — Hanuman’s Sweet Address to Sita and Sita’s Recognition
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಬಹುವಿಧ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ವೈದೇಹಿಯ ಬಳಿ ಮಧುರವಾಗಿ, ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮೇಣ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶವನ್ನೂ ದಶರಥನ ರಾಜಧರ್ಮಗುಣಗಳನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ, ರಾಮನನ್ನು ಧನುರ್ಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿ ಧರ್ಮರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿ, ಯಥಾರ್ಥ ವಂಶಾವಳಿ–ಶೀಲವರ್ಣನೆಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವನವಾಸ, ಜನಸ್ಥಾನ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಖರ–ದೂಷಣ ವಧಗಳ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಸೀತಾಹರಣವು ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಶೋಧಕೃತ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೃಗರೂಪದ ಮೋಸವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅದು ನಡೆದಿತೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮ–ಸುಗ್ರೀವ ಮೈತ್ರಿ, ವಾಲಿಯ ಮರಣ, ಹಾಗೂ ನಂತರ ಸಹಸ್ರಾರು ಕಾಮರೂಪೀ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ವಿಚಾರವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನವನ್ನು ದೂತಕಾರ್ಯದ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮುಂದಿಟ್ಟು, ರಾಮನು ವರ್ಣಿಸಿದಂತೆಯೇ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಾನು ಕಂಡೆನೆಂದು ಹೇಳಿ ಹನುಮಾನ್ ಕ್ಷಣ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಸೀತೆ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಾಳೆ, ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷದ ಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ವಾಯುಪುತ್ರ—ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಿ ಹನುಮಾನನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅವಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಆನಂದ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ.
Sundarakāṇḍa Sarga 32 — Sītā’s Perplexity and Recognition of Hanumān
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವಾಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೊಂದಿಗೆ ಸೀತಾದೇವಿಯ ಮೊದಲ, ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ, ಭೇಟಿಯ ಚಿತ್ರಣವಿದೆ. ಶಾಖೆಗಳ ನಡುವೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡು, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ಮಸುಕು/ಬಿಳಿ ಆವರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ವಾನರರೂಪವನ್ನು ಅವಳು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ; ಆ ದೃಶ್ಯವು ಈಗಾಗಲೇ ಶೋಕದಿಂದ ನೊಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ಭಯ, ಕ್ಷಣಿಕ ಮೂರ್ಚೆ, ಮತ್ತೆ ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆ—ಇವುಗಳ ನಡುವೆ ಅವಳು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ: ಇದು ಸ್ವಪ್ನವೇ, ಯಾವುದೋ ನಿಮಿತ್ತವೇ, ಅಥವಾ ದುಃಖಜನಿತ ಭ್ರಮೆಯೇ? ರಾಮವಿರಹದಿಂದ ನಿದ್ರಾಹೀನಳಾಗಿ ತನ್ನ ಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿಯೂ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವಳೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; “ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರಮುಖ” ರಾಮನ ವಿಯೋಗ ಅವಳನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಾಡುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಮರುಮರು ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ನಾಮಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿ ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಮನೋರಥ ನಿರಾಕಾರ; ಆದರೆ ಎದುರಿನ ವಕ್ತಾ ಸಕಾರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸಿನ ಕಲ್ಪನೆ ಅಲ್ಲ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ/ವಾಚಸ್ಪತಿ, ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ ದೇವರನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸಿ, ಆ ವಾನರನ ವಚನಗಳು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತ ಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಒಳಮನದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಈ ಸರ್ಗವು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ।
हनूमत्सीतासंवादः (Hanumān–Sītā Dialogue and Identity Verification)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವಾಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವಾಗ ತೋರಿಸುವ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ವಿನಯ ಮತ್ತು ಗುರುತಿನ ದೃಢೀಕರಣದ ಕ್ರಮ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಮರದಿಂದ ಇಳಿದು ವಿನೀತವಾದ, ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸದ ಶಾಂತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದು, ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಅಂಜಲಿ ಇಟ್ಟು ಪ್ರಣಿಪಾತ ಮಾಡಿ ಮಧುರ ವಾಣಿಯಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ತನ್ನ ಗೌರವಪೂರ್ಣ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಅವನು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಗುರುತು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕಣ್ಣೀರು, ಭಾರವಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರು, ಭೂಸ್ಪರ್ಶ ಇವುಗಳಿಂದ ಅವಳು ದೇವತೆ ಅಲ್ಲ, ಮಾನವದೇಹಧಾರಿಣಿ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ರಾಜಕುಲಸಂಭವಾ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗಿ—ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿದ ರಾಮಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೇ ನೀನಾದರೆ, ನೀನೇ ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಗುಣಕೀರ್ತನೆ ಕೇಳಿ ಸೀತೆ ಧೈರ್ಯ ಪಡೆದು ವಂಶ-ಪರಿಚಯ ಹಾಗೂ ಜೀವನವೃತ್ತಾಂತದಿಂದ ತನ್ನ ಗುರುತನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾಳೆ—ದಶರಥನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ, ಜನಕನ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿ ಜನ್ಮ, ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹ, ಜೊತೆಯಾಗಿ ಕಳೆದ ಸಮೃದ್ಧ ವರ್ಷಗಳು, ಕೈಕೇಯಿಯ ವರಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಅಡ್ಡಿಯಾದ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆ. ರಾಮನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ರಾಜವಸ್ತ್ರತ್ಯಾಗ, ತಾನು ಸ್ವಯಂ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಅನುಸರಿಸಿದ ನಿರ್ಧಾರ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಿದ್ಧತೆ, ವನಪ್ರವೇಶ, ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅಪಹರಣ ಹಾಗೂ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವಿನ ವಿಷಯವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಸ್ವಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ವಿವರವಾದ ಕಥನದಿಂದ ಸಂಶಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿ ಗುರುತು ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
सीताहनूमद्भाषणम् — Sita Tests the Messenger; Hanuman Offers Reassurance
ಸುಂದರಕಾಂಡದ ೩೪ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವಾಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತಾ–ಹನುಮಂತರ ನಡುವೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದಾಗ, ಶೋಕಭಯಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾದ ಸೀತಾ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಹಿಂದಿನ ಮೋಸವನ್ನು ನೆನೆದು ಅವನು ರಾವಣನ ವೇಷಧಾರಿಯೇನೋ ಎಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಕಾಮರೂಪತ್ವ (ರೂಪ ಬದಲಿಸುವ ಶಕ್ತಿ)ವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಅವಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಭೀತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಳನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಧೈರ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ; ಅವನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ‘ಪ್ರೀತಿ’ಯೆಂಬ ಶಾಂತ ಸುಖ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಇದು ಶತ್ರುಮಾಯೆಯಲ್ಲ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಂತನು ಆದರ್ಶ ದೂತನಂತೆ ತಾನು ರಾಮದೂತನೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ರಾಮ–ಲಕ್ಷ್ಮಣ–ಸುಗ್ರೀವರ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ವಿಷ್ಣು, ವೈಶ್ರವಣ ಮೊದಲಾದ ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ತನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಪ್ನವೋ ಯಥಾರ್ಥವೋ, ಭ್ರಮೆಯೋ ಸತ್ಯವೋ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತದೆ; ಕೊನೆಗೆ ಹನುಮಂತನು ಶಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಿಶ್ವಾಸ ನೀಡುವಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಬೋಧನೆ—ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲನೆ ದೃಢವಾಗಿರಬೇಕು; ಆದರೆ ಕರුණೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಚನ ಬಲವಂತವಿಲ್ಲದೆ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಪುನಃ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ.
रामलक्षणवर्णनम् (Description of Rama and Lakshmana; Alliance Narrative to Sita)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿ (ಸೀತೆ) ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಮಧುರವಾದ, ಸಾಂತ್ವನಪೂರ್ಣ ವಾಣಿಯಿಂದ ಕೇಳಿ, ನಂಬಬಹುದಾದ ವಿವರಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ—ನೀನು ರಾಮನನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾದೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹೇಗೆ ಗುರುತಿಸಿದೆ, ಮತ್ತು ವಾನರ–ನರ ಮೈತ್ರಿ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು. ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪರಂಪರಾಗತ ಲಕ್ಷಣ‑ಧರ್ಮವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಅವರು ಸರ್ವಜೀವಿಗಳ ರಕ್ಷಕ, ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯ ಮತ್ತು ಮರ್ಯಾದೆಯ ಪಾಲಕ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯನಿಯಮದಲ್ಲಿ ನಿಯತ, ರಾಜನೀತಿ ಹಾಗೂ ವೇದವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿಗೊಂಡವರು, ಮತ್ತು ಶುಭ ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತರು; ಈ ವರ್ಣನೆಯೇ ‘ವರ್ಣನ‑ಪ್ರಮಾಣ’ವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮೈತ್ರಿಯ ಉದ್ಭವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟ ರಾಮ‑ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಾಸಿತ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ; ಹನುಮಂತನು ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆದು, ವಾಲಿವಧ ಮತ್ತು ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕ ಸಂಧಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ವಾಲಿ ನಿಹತನಾದ ಬಳಿಕ ಸುಗ್ರೀವನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು, ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹುಡುಕಾಟದ ದಳಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ನೇತೃತ್ವದ ಹುಡುಕಾಟ, ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶದ ಚಿಂತನೆ, ನಂತರ ಸಂಪಾತಿಯು ಸೀತೆ ರಾವಣನ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಮಾಡಿ ಲಂಕೆಗೆ ಪ್ರವೇಶ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತಾನು ರಾಮದೂತ ಹಾಗೂ ವಾಯುಪುತ್ರನೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ರಾಮನ ಕುಶಲವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಶೀಘ್ರ ರಕ್ಷಣೆಯ ವಚನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆ ಯುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುರುತಿನ ಆಧಾರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಂಬಿ ಪುನಃ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ.
सीताप्रत्यय-प्रदानम् (Sita’s Recognition and Reassurance by the Envoy)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೂತ ಮತ್ತು ಬಂಧಿನಿಯಾದ ಮಹಾರಾಣಿ ಸೀತೆಯ ನಡುವೆ ‘ಪ್ರತ್ಯಯ’ (ಗುರುತು-ಪ್ರಮಾಣ)ವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಾನ್ ತಾನು ಶ್ರೀರಾಮನ ದೂತನೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ರಾಮನಾಮಾಂಕಿತ ಮುದ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅದು ಸಾಕ್ಷ್ಯರೂಪದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯ ಕ್ರಮೇಣ ಶಮನಗೊಂಡು ನೆಮ್ಮದಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಪೂರ್ಣ ಪ್ರಶಂಸೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ; ಶತಯೋಜನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸದುರ್ಗದಲ್ಲಿನ ನಿರ್ಭಯ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಅವಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಸೀತೆ ‘ಕಚ್ಚಿತ್…’ ಶೈಲಿಯ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಮನ ಕ್ಷೇಮ, ಧೈರ್ಯ, ನೀತಿ (ದ್ವಿವಿಧ/ತ್ರಿವಿಧ ಉಪಾಯಗಳು), ಮಿತ್ರಸಂಪತ್ತು, ದೈವಾನುಗ್ರಹ, ಹಾಗೆಯೇ ಭರತ, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಿದ್ಧತೆ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಾನ್ ಉತ್ತರವಾಗಿ—ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾ ವಾನರ-ಋಕ್ಷಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಶೀಘ್ರವೇ ಮುಂದುವರಿಯುವನು; ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಸ್ಥಂಭಿಸಬಲ್ಲ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅವನಿಗೆ ಇದೆ; ಯಾವುದೇ ಅಡ್ಡಿಯ ಎದುರು ಅವನ ಸಂಕಲ್ಪ ಅಪ್ರತಿಹತ ಎಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ರಾಮನ ತಪಸ್ವಿ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ವಿರಹವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ, ಸೀತಾನಾಮವನ್ನು ಪುನಃಪುನಃ ಉಚ್ಚರಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ಅವಳನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುವ ಏಕಾಗ್ರ ಪ್ರಯತ್ನ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕ ಸ್ವಲ್ಪ ತಗ್ಗಿದರೂ, ರಾಮನ ದುಃಖದ ಮೇಲಿನ ಅನುಕಂಪದಿಂದ ಅದು ಇನ್ನೂ ಗಾಢವಾಗುತ್ತದೆ; ಚಂದ್ರ-ಮೇಘ-ಋತುಚಿತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ವಿರಹಭಾವ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಶಪಥ-ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಭಾಗ ಪುನರುಕ್ತ ಸಂಖ್ಯಾಕ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಉಳಿದು, ವಚನದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
हनूमत्सीतासंवादः — Hanuman’s Offer of Rescue and Sita’s Dharmic Refusal
ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ಶೋಕವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಾಗ ಸೀತೆ ಧರ್ಮಾಧಿಷ್ಠಿತವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ರಾಮನ ಗುಣ, ಧೈರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಅವನ ವಿಜಯ ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾವಣ ವಿಧಿಸಿದ ಕಾಲಮಿತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಲಂಕೆಯೊಳಗಿನ ಸಲಹೆ-ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ—ನಾಲಾ (ವಿಭೀಷಣನ ಮಗಳು) ಮೂಲಕ ಬಂದ ವರ್ತಮಾನಕ್ಕೂ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಂತನು ತಕ್ಷಣವೇ ರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾವ ಇಡುತ್ತಾನೆ—ಸೀತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಏರಿಸಿಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರ ದಾಟಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ಹೊರುವಷ್ಟು ಶಕ್ತಿ ನನಗಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ಅವನ ಸಣ್ಣ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟು ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆಗ ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತಸಮಾನ ಮಹಾರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ಅವನ ಬಲ-ವೇಗವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ತಂತ್ರದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಆ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಆಕಾಶಯಾನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಅಪಾಯ, ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರು ತಡೆಹಿಡಿಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆ, ವಾಯುಯುದ್ಧದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ, ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನು ಒಬ್ಬನೇ ಜಯಿಸಿದರೆ ರಾಮನ ಯೋಗ್ಯ ಕೀರ್ತಿ ಕುಗ್ಗಬಹುದು ಎಂಬ ಭಯ. ರಾಜಮರ್ಯಾದೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಕಥೆ ಉಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ರಾಮನೇ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ತನ್ನನ್ನು ಕರೆತರುವುದು ಯುಕ್ತವೆಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ರಾಮನನ್ನು ಶೀಘ್ರ ಲಂಕೆಗೆ ತರಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿತ ಕಾರ್ಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾಳೆ.
अभिज्ञानप्रदानम् — The Token of Recognition (Chūḍāmaṇi) and the Crow Episode Recalled
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಸೀತೆಯ ವಚನ-ಶೀಲ-ಸದಾಚಾರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ತೃಪ್ತನಾಗಿ, ರಾಮನಿಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುವಂತೆ ಒಂದು ಅಭಿಜ್ಞಾನ (ಗುರುತು) ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ಸ್ಮೃತಿಯಾಧಾರಿತ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಚಿತ್ರಕೂಟ ಸಮೀಪ ಮಂದಾಕಿನಿ ತೀರದ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾಗೆ (ನಂತರ ಇಂದ್ರನ ಪುತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟದು) ಮರುಮರು ಅವಳನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿತು. ಆಗ ರಾಮನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು, ದರ್ಭದ ಅಂಚಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಂಧಾನಿಸಿ ಆ ಕಾಗೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಕಾಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಓಡಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಶರಣು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ; ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನ ಶರಣಾಗತಿಯಾದಿತು. ರಾಮನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ನ್ಯಾಯ ಮಾಡಿ ಅದರ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿ, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಾಗಿ ಅದರ ಬಲ ಕಣ್ಣನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು. ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಸೀತೆ ಶೋಕ-ಧರ್ಮಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಒಂದು ಕಾಗೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ರಾಮನು, ನನ್ನ ಅಪಹರಿಸಿದ ರಾವಣನನ್ನು ಇನ್ನೂ ಏಕೆ ದಂಡಿಸಿಲ್ಲ? ಹನುಮಾನ್ ಅವಳನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಿ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಆಳವಾದ ದುಃಖವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಲಂಕಾವಿನಾಶವನ್ನು ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಸೀತೆ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತ ಅಭಿಜ್ಞಾನವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಾನ್ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸೀತೆಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ರಾಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮರಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ.
अभिज्ञानमणि-प्रदानम् — The Signet Jewel as Proof and the Consolation of Sita
ಸುಂದರಕಾಂಡದ 39ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತಾ–ಹನುಮಂತರ ನಡುವೆ ದೌತ್ಯಕಾರ್ಯದ ಅಧಿಕೃತ ದೃಢೀಕರಣ ‘ಅಭಿಜ್ಞಾನ’ (ಗುರುತು-ಪ್ರಮಾಣ)ದ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಚಿತವಾದ ಮಣಿ/ಆಭರಣವನ್ನು ಸೀತೆಯು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಸಂದೇಶ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿರದು. ತನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು, ತಾನು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಾಗಲೇ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವಳು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಧರ್ಮಾರ್ಥವಾಗಿ ಬಳಸಿದ ವಾಣಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಂತನು ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಅಂಜಲಿ ಇಟ್ಟು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಮನ ಅತುಲ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಹಾ ವಾನರ–ಋಕ್ಷಸೇನೆ ಶೀಘ್ರ ಆಗಮಿಸುವುದನ್ನು, ಹಾಗೂ ಮಹಾಸಾಗರವೂ ಅಸಾಧಾರಣ ಸಹಾಯದಿಂದ ದಾಟಬಹುದೆಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ಸಾಂತ್ವನಗೊಂಡರೂ ಸಮುದ್ರದ ದುಸ್ತರತೆ ಮುಂತಾದ ವ್ಯವಹಾರಿಕ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ, ಹನುಮಂತನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಉಳಿಯಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ—ಅವನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ದುಃಖ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಯುಕ್ತಿ-ಯೋಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿ, ನಿರಾಶೆ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಮೀಪಾಗಮನ, ಲಂಕಾಧ್ವಂಸ, ರಾವಣನಾಶ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಮಿಲನವು ನಿಶ್ಚಯವೆಂದು ಮುನ್ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಪ್ರಮಾಣ, ಉಪದೇಶ ಮತ್ತು ಮನೋಬಲವರ್ಧನೆ—ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ರಕ್ಷಣಾಯುದ್ಧದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗಗಳೆಂದು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ.
अभिज्ञानदानम् / The Gift of Recognition (Sita’s Token and Resolve)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತಾ–ಹನುಮಂತರ ನಿಕಟ ಸಂಭಾಷಣೆ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಗೆ ಬೇಕಾದ ದೃಢವಾದ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಗುರುತಿನ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಭರವಸೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಸೀತಾ ಕರುಣಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ತಾನು ಇನ್ನೂ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಾಣ ಧರಿಸಬಲ್ಲೆ. ರಾವಣನ ಕ್ರೂರ, ಬೇಟೆಯ ದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಆಗುವ ಅಸಹ್ಯ ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಅವಳು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಧೈರ್ಯವಚನಗಳಿಂದ ಸ್ಥಿರಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಿರಹದಿಂದ ದಗ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಶಪಥಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಈಗ ಸಂಪರ್ಕ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದುದರಿಂದ ಶೋಕಿಸಬೇಡ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣವಧೆಯ ನಂತರ ಲಂಕೆ ಭಸ್ಮವಾಗುವುದು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ತರುವುದು ಎಂದು ವಿಜಯವನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಮನಿಗೆ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಲು ಇನ್ನೊಂದು ‘ಅಭಿಜ್ಞಾನ’ (ಗುರುತಿನ ಚಿಹ್ನೆ) ಬೇಕೆಂದು ಹನುಮಂತನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸೀತಾ—ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುರುತು ಈಗಾಗಲೇ ನೀಡಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆದರೂ ತನ್ನ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಅದರ ಸಾಕ್ಷ್ಯಮೌಲ್ಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜಿಗಿತಕ್ಕಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವಾಗ ಸೀತಾ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಶುಭಾಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡು, ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ‘ಶೋಕಸಾಗರ’ ದಾಟಿ ಪುನಃ ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುವ ಪಥವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
प्रमदावनविध्वंसः | The Devastation of the Pleasure-Garden (Ashoka Vatika)
ಸೀತೆಯ ವಚನಗಳಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಾನ್ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ ಎಂಬ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಬಲಗರ್ವಿತ ರಾಕ್ಷಸರ ಎದುರು ಅವರ ನಿಜ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊರತರುವುದಕ್ಕೂ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೂ ದಂಡ/ಪರಾಕ್ರಮವೇ ಸೂಕ್ತವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತಾದರ್ಶನ ಎಂಬ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹಾನಿಗೊಳಿಸದೆ, ರಾವಣನನ್ನು ಸೇನೆ ಚಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲು ನಿಯಂತ್ರಿತ ಅಶಾಂತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಬಹುಲಕ್ಷ್ಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಶೋಕವಾಟಿಕೆಯ ನಂದನಸಮಾನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರೂ, “ಒಣ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ”ಯಂತೆ ಅದನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಕೋಪಗೊಂಡ ಲಂಕಾಧಿಪತಿ ಕುದುರೆ, ರಥ, ಗಜಗಳೊಂದಿಗೆ, ತ್ರಿಶೂಲ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಭಾಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ದಳಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವನೆಂದು ಅವನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಷಣ ಹನುಮಾನ್ ಮರಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತು ಬೀಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೆರೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಾನೆ; ತೋಟ ದಾವಾನಲದಿಂದ ದಗ್ಧವಾದ ಅರಣ್ಯದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಲತೆಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ ಸ್ತ್ರೀಯರಂತೆ ನಡುಗುತ್ತವೆ. ಲಂಕೇಶ್ವರನಿಗೆ ಘೋರ ಅಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ, ಹನುಮಾನ್ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಸಂಕಲ್ಪತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ, ಒಬ್ಬನೇ ಅನೇಕ ಯೋಧರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ।
द्विचत्वारिंशः सर्गः (Sarga 42): Omens in Laṅkā, Report to Rāvaṇa, and the Kinkara Assault
ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಅಪಶಕುನಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗು ಮತ್ತು ಮರಗಳು ಮುರಿಯುವುದು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಕೇಡಿನ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಾಗಿದೆ. ಅಶೋಕವನವು ಧ್ವಂಸವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಆ ವಾನರನ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಸೀತೆ, 'ಹಾವಿನ ಕಾಲು ಹಾವಿಗೇ ಗೊತ್ತು' ಎಂಬಂತೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಜಾಣ್ಮೆಯ ಉತ್ತರ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಾವಣನಿಗೆ ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನೆಂದು ಮತ್ತು ಶಿಂಶುಪಾ ಮರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ವನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಕೋಪಗೊಂಡನು ಮತ್ತು ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಎಣ್ಣೆಯ ಹನಿಗಳಂತೆ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಯಿತು. ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲು ಅವನು ಎಂಭತ್ತು ಸಾವಿರ 'ಕಿಂಕರ'ರೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಜಯಘೋಷವನ್ನು ಮೊಳಗಿಸಿದನು. ಅವನು ಒಂದು ಕಬ್ಬಿಣದ ಪರಿಘವನ್ನು (iron beam) ಆಯುಧವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಿ ಆ ಕಿಂಕರ ಪಡೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಈ ವಿಷಯ ತಿಳಿದ ರಾವಣನು ನಂತರ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು.
चैत्यप्रासाद-विध्वंसः (Destruction of the Chaitya Palace and Hanuman’s Proclamation)
ಕಿಂಕರರನ್ನು ಕೊಂದ ನಂತರ, ಹನುಮಂತನು ಉದ್ಯಾನವನವು ನಾಶವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಈ 'ಚೈತ್ಯಪ್ರಸಾದ' ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು, ಅವನು ಆ ಅರಮನೆಯ ಶಿಖರವನ್ನು ಏರಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದನು. ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ತನ್ನನ್ನು ರಾಮನ ದಾಸನೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ನೂರಾರು ರಾಕ್ಷಸರು ಆಯುಧಗಳೊಂದಿಗೆ ಧಾವಿಸಿದರು. ಹನುಮಂತನು ಚಿನ್ನದ ಕಂಬವೊಂದನ್ನು ಕಿತ್ತು ತಿರುಗಿಸಿ, ಅದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಕೋಟ್ಯಂತರ ವಾನರರಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ವೈರತ್ವ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಲಂಕೆ ಮತ್ತು ರಾವಣನಿಗೆ ಉಳಿಗಾಲವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು.
जम्बुमालिवधः (The Slaying of Jambumali)
ಸುಂದರಕಾಂಡದ 44ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಿಂಕರರ ಮರಣದ ನಂತರ, ರಾವಣನು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗನಾದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯನ್ನು ಹನುಮಂತನ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಕೆಂಪು ಹೂಮಾಲೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಟಂಕಾರದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ, ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಹನುಮಂತನ ಮುಖ ಮತ್ತು ಎದೆಯನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದವು. ಕೋಪಗೊಂಡ ಹನುಮಂತನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಎಸೆದನು, ಆದರೆ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪುಡಿಮಾಡಿದನು. ನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಎಸೆದರೂ, ರಾಕ್ಷಸನು ಅದನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಕೊನೆಗೆ, ಹನುಮಂತನು ಒಂದು ಕಬ್ಬಿಣದ ಪರಿಘವನ್ನು (ಗದೆ) ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಅದನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಎದೆಗೆ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಏಟಿಗೆ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ದೇಹ, ರಥ ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸು ನುಚ್ಚುನೂರಾದವು. ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಮರಣವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಕೋಪಗೊಂಡು ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು.
मन्त्रिणां सुतयुद्धम् — Battle with the Sons of the Ministers
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಠಿಣಗೊಳಿಸಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಏಳು ಪುತ್ರರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನರು, ಭಾರೀ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಸನ್ನದ್ಧರು, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಾಶೀಲ ವೀರರು. ಸುವರ್ಣಜಾಲದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ, ಧ್ವಜಗಳು ಮತ್ತು ದಂಡಚಿಹ್ನೆಗಳಿರುವ ಅಶ್ವಯುಕ್ತ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ರಥನಾದ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ, ಧನುಸ್ಸುಗಳ ಕಾಂತಿ ವಿದ್ಯುತ್ನಂತೆ ಮಿನುಗುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಮುಖ್ಯ ತೋರಣದ ಬಳಿ ಅವರು ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಬಾಣವರ್ಷೆ ಸುರಿಸಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಅವನನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿಹೋಗಿ ಅವರ ಬಾಣಧಾರೆಯನ್ನೂ ರಥಗಳ ವೇಗವನ್ನೂ ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೋಡಗಳ ನಡುವೆ ವಾಯುದೇವನಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಸಮೀಪಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಕರತಲ, ಪಾದ, ಮುಷ್ಟಿ, ನಖ, ವಕ್ಷಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ತೊಡೆಯಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು ನೆಲಕ್ಕುರುಳುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಸೇನೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಚದುರಿ ಓಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಆನೆಗಳ ವಿಕೃತ ಕೇಕೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳ ಕುಸಿತ, ಮುರಿದ ರಥಗಳ ಚದುರಾಟ—ಇವೆಲ್ಲದಿಂದ ಲಂಕೆ ಭಯಾನಕ ಅಳಲು ಮತ್ತು ರಕ್ತಧಾರೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಬಲಿಷ್ಠ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ತೋರಣದತ್ತ ಮುಂದುವರಿದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಮರವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ—ಮನೋಬಲ ಕುಸಿದರೆ ಸೇನೆ ಹೇಗೆ ಭಂಗವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಲಂಕೃತ ಬಲಕ್ಕಿಂತ ನಿಯಂತ್ರಿತ ವೇಗವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ.
षट्चत्वारिंशः सर्गः — Ravana Deploys Five Generals; Hanuman Destroys the Commanders and the Remaining Host
ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರ ಮರಣವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಯೂಪಾಕ್ಷ, ದುರ್ಧರ, ಪ್ರಘಸ ಮತ್ತು ಭಾಸಕರ್ಣ ಎಂಬ ಐವರು ಮಹಾ ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ವಾಲಿ, ಸುಗ್ರೀವರಿಗಿಂತಲೂ ಈ ವಾನರನು (ಹನುಮಂತ) ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿಯೆಂದು, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕೆಂದು ರಾವಣನು ಅವರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ತೋರಣದ ಬಳಿ ಸುತ್ತುವರಿದರು. ದುರ್ಧರನು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯಲು, ಹನುಮಂತನು ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ರಥಸಹಿತ ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ನಂತರ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಯೂಪಾಕ್ಷರು ಆಕಾಶದಿಂದ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು, ಹನುಮಂತನು ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೊಂದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಘಸ ಮತ್ತು ಭಾಸಕರ್ಣರು ಆಯುಧಗಳೊಂದಿಗೆ ಎರಗಲು, ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತದ ಶಿಖರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಅವರನ್ನು ಯಮಪುರಿಗೆ ಅಟ್ಟಿದನು. ಐವರು ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ ನಂತರ, ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಯಮನಂತೆ ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು.
अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha) — Sundarakāṇḍa Sarga 47
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ ಉಗ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಐದು ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಸಪರಿವಾರ-ಸವಾಹನವಾಗಿ ನಾಶವಾದರೆಂಬ ವರದಿ ಕೇಳಿದ ರಾವಣನು ಮೌನಸಂಕೇತದಿಂದ ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಅಕ್ಷನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಕ್ಷನು ಸಭೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ಸ್ವರ್ಣಖಚಿತ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಎಂಟು ವೇಗವಂತ ಅಶ್ವಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ, ದೀಪ್ತಿಮಾನ ಹಾಗೂ ಶಸ್ತ್ರಸಂಪನ್ನ ರಥವನ್ನು ಏರಿ ಹನುಮಂತನತ್ತ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ರಥದ ಆಕಾಶಗಮನಶಕ್ತಿ, ಆಯುಧಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ರಾಜಶಕ್ತಿಯ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಅಕ್ಷನು ಮೂರು ತೀಕ್ಷ್ಣ, ವಿಷಲೇಪಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಶಿರಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಮಹಾ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ—ಭೂಮಿಯ ಕ್ರಂದನ, ಸೂರ್ಯನ ಮ್ಲಾನತೆ, ವಾಯುವಿನ ಸ್ಥಂಭನ, ಪರ್ವತಗಳ ಕಂಪನ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದ ಕ್ಷೋಭ—ಈ ದ್ವಂದ್ವದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವಂತೆ. ಹನುಮಾನ್ ಅಕ್ಷನ ಯೌವನ, ಏಕಾಗ್ರತೆ, ಯುದ್ಧಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ‘ಇಂತಹ ಯೋಗ್ಯ ಯುವವೀರನ ವಧ ಧರ್ಮವೇ?’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದ ಪರಾಕ್ರಮ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಪ್ರತಿಹಿಂಸೆಗೆ ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಾನ್ ಎಂಟೂ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ರಥವನ್ನು ಕುಸಿತಗೊಳಿಸಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಅಕ್ಷನನ್ನು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸುತ್ತಿಸಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಡಿದು ಬೀಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಭಯ, ಋಷಿ ಹಾಗೂ ದೇವಗಣದಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ತೋರಣದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಯಮನಂತೆ ಮುಂದಿನ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತು, ಲಂಕೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆ ಭಂಗಗೊಂಡುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
इन्द्रजित्प्रेषणम्—ब्रह्मास्त्रबन्धः, हनूमद्ग्रहणं, रावणसभाप्रवेशः (Indrajit’s Deployment—Brahmāstra Binding, Hanuman’s Capture, Entry into Ravana’s Court)
ಅಕ್ಷವಧದ ನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಇಂದ್ರಜಿತನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸೇನೆಯನ್ನು ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡದೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬೇಕು, ಸ್ವಬಲ-ಪರಬಲವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು, ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು. ಆಗ ಪೈತಾಮಹಾಸ್ತ್ರಸಂಪನ್ನನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ದಿವ್ಯ ರಥದಲ್ಲಿ, ಚತುರಶ್ವಯುಕ್ತ ರಥದೊಂದಿಗೆ ಹನುಮಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ಮಹಾವೇಗಿಗಳ ಯುದ್ಧವು ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ಮನೋಹರವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಂದ್ರಜಿತನ ‘ಅಮೋಘ’ ಶರಗಳೂ ಗುರಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಲಾರದೆಂದು ಕಂಡು, ಹನುಮಂತನನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಬಂಧವನ್ನು ಅರಿತು, ವಿಮೋಚನಶಕ್ತಿ ಇದ್ದರೂ, ಪಿತಾಮಹನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಬಂಧನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ—ತಂತ್ರಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ರಾವಣದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ. ರಾಕ್ಷಸರು ಶಣವಲ್ಕ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷಚೀರಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದಾಗ, ಅಸ್ತ್ರಬಂಧವು ಇತರ ಬಂಧನವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಕರೆತರುತ್ತಾನೆ; ರಾಕ್ಷಸರು ವಿವಿಧ ದಂಡಗಳ ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾವಣನು ವೃದ್ಧಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಹನುಮಂತನ ವಿಷಯವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಹನುಮಾನ್ ತನ್ನ ಪರಿಚಯ ನೀಡಿ—ತಾನು ‘ಹರೀಶ್ವರ’ ಶ್ರೀರಾಮನ ದೂತನೆಂದು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ.
रावणदर्शनम् — Hanuman Beholds Ravana in Court
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಬಿಗಿದು, ಅವಮಾನಕರವಾಗಿ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ರಾವಣನ ಸಭೆಗೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಅವಮಾನದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಕೋಪವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗುತ್ತವೆ, ಧೈರ್ಯದಿಂದ ರಾವಣನ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸಭೆಯು ರಾಜಸಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ರೂಪವು ಘನ ಅಲಂಕಾರವರ್ಣನೆಯ ಮೂಲಕ ಮೂಡುತ್ತದೆ—ಮುತ್ತಿನ ಜಾಲದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಬಂಗಾರದ ಕಿರೀಟ, ವಜ್ರ-ಮಣಿಗಳ ಭೂಷಣಗಳು, ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಕೆಂಪು ಚಂದನಲೇಪ, ದೇಹದ ಮೇಲೆ ವಿಚಿತ್ರ ಅಲಂಕಾರರಚನೆಗಳು. ಅವನ ಹತ್ತು ತಲೆಗಳು ಮಂದರ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಭೀಕರವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಮೇರೂಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಮಳೆಯಭಾರಿತ ಮೋಡದಂತೆ, ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದ ಆವರಿತ ಜಗತ್ತಿನಂತೆ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತಿ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಾಮರಧಾರಿಗಳಾದ ಅಲಂಕರಿತ ಪರಿಚಾರಕರು, ಹಾಗೆಯೇ ದುರ್ಧರ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ನಿಕುಂಭ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಗರ್ವಿತರೂ ಸಲಹೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರೂ ಆಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನ ಅಂತರಚಿಂತನೆ ಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ವೈಭವವನ್ನು ಮರುಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅವನು ರಾವಣನ ರೂಪ, ಶೌರ್ಯ, ಬಲ, ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು—ಅಧರ್ಮವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ರಕ್ಷಕನಾಗಬಹುದಿತ್ತು ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಕ್ರೂರ, ಲೋಕನಿಂದಿತ ಕೃತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯಕರ ಕೋಪಶಕ್ತಿಯೇ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ರಾಜಕೀಯ ಭವ್ಯತೆ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ವಿಫಲತೆಯನ್ನು ಎದುರುನಿರಿಸಿ, ಧರ್ಮಕೇಂದ್ರಿತ ಶಕ್ತಿಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
रावण-प्रहस्त-हनूमद्वार्ता (Ravana and Prahasta Question Hanuman)
ಲಂಕೆಯ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಒಳಗೊಳಗೆ ಸಂಶಯಪಟ್ಟು, ತನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವ ತೇಜಸ್ವಿ ‘ಪಿಂಗಳಾಕ್ಷ’ ವಾನರನನ್ನು ನೋಡಿ—ಇವನು ಶಾಪದಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದ ನಂದಿಯೇ, ಅಥವಾ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಭಯಂಕರ ಅದ್ಭುತ ಸತ್ತ್ವವೇ? ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಮಂತ್ರಿ ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ—ಈ ಬಂಧಿಯ ಜನ್ಮ, ಉದ್ದೇಶ, ರಾಜಉದ್ಯಾನದ ಧ್ವಂಸ, ರಾಕ್ಷಸೀ ಕಾವಲುಗಾರರನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಿದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕೇಳು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ರಾಜನೀತಿಯುಕ್ತ, ಸಂಯತ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ—ಸತ್ಯ ಹೇಳಿದರೆ ಷರತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡಿ, ಇವನು ಇಂದ್ರ, ಯಮ, ವರುಣ, ಕುಬೇರ/ವೈಶ್ರವಣ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಬಂದ ಗುಪ್ತದೂತನೋ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ—ನಾನು ಆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು ಅಲ್ಲ; ಕುಬೇರನೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಧಿ ಇಲ್ಲ; ನಾನು ವಾನರಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಉದ್ಯಾನಧ್ವಂಸ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧವು ದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲು ಮಾಡಿದ ಉಪಾಯವೂ, ದಾಳಿ ಮಾಡಿದ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿರುದ್ಧ ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಯೂ ಆಗಿತ್ತು; ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ನಾನು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬಂಧನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ—ನಾನು ಮಹಾಬಲ ರಾಘವನ ದೂತನು; ರಾಜನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಂಗಳಕರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.
हनूमदुपदेशः रावणस्य च कोपः (Hanuman’s Counsel to Ravana and Ravana’s Wrath)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ರಾವಣನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ದೂತವಾಕ್ಯವನ್ನು—ಮಿತಾರ್ಥವಾಗಿ, ಅರ್ಥಗಂಭೀರವಾಗಿ—ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ಸುಗ್ರೀವನ ದೂತನು, ಶ್ರೀರಾಮನ ದಾಸನು ಎಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿ ಘಟನೆಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ವನವಾಸ, ಸೀತಾಹರಣ, ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ, ರಾಮನ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ವಾಲಿವಧ, ನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಲೋಕಾಂತರಗಳಿಗೂ ಮಹತ್ತರ ಹುಡುಕಾಟದ ದಳಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದುದು. ತಾನು ಶತಯೋಜನ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿದುದನ್ನೂ, ರಾವಣನ ಗೃಹದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡುದನ್ನೂ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಧರ್ಮತರ್ಕವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ—ಪರಸ್ತ್ರೀ ಅಪಹರಣ ಮೂಲನಾಶಕ ಅಧರ್ಮ; ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಅದು ಅನರ್ಹ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಅಪ್ರತಿಹತ ಯುದ್ಧಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಲಂಕೆಗೆ ‘ಕಾಲರಾತ್ರಿ’ಯಂತೆ ಭಯಾನಕ ಅಪಾಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದೇ ತ್ರಿಕಾಲಹಿತ (ಭೂತ-ವರ್ತಮಾನ-ಭವಿಷ್ಯ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಹಿತ) ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಗೌರವಪೂರ್ಣ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಕೋಪಗೊಂಡು ಹನುಮಾನದ ವಧೆಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಪರಿಹಾರದ ಸಾಧ್ಯತೆ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ।
दूतधर्म-परामर्शः (Envoy-Immunity and Royal Counsel in Ravana’s Court)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಭಾಷಣವನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ದೂತ ಹನುಮಂತನ ವಧೆಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಾಪಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಪಾಪವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾದವನ್ನೂ ಅವನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ರಾಜಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನೂ ನೀತಿಜ್ಞನೂ ಆದ ವಿಭೀಷಣನು ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೂತವಧವು ರಾಜಧರ್ಮವಿರೋಧಿ, ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೂತಧರ್ಮ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ-ದೌತ್ಯಾಚಾರದ ಉಲ್ಲಂಘನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ದೂತನ ವಧ ನಿಷಿದ್ಧವೆಂದು ಅವನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೂತರಿಗಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಪರ್ಯಾಯ ದಂಡಗಳು—ಅಂಗಛೇದ, ಪ್ರಹಾರ/ತಾಡನೆ, ಮುಂಡನ, ವಿಕೃತೀಕರಣ ಇತ್ಯಾದಿ—ಇರಬಹುದಾದರೂ ಮರಣದಂಡನೆ ವರ್ಜ್ಯವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನು ತಂತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕೊಂದರೆ ಲಾಭವಿಲ್ಲ; ಸಮುದ್ರ ದಾಟಿ ಹಿಂದಿರುಗಬಲ್ಲ ಸಂದೇಶವಾಹಕ ಅವನೇ, ಅವನ ನಾಶದಿಂದ ಪ್ರತಿಸಂದೇಶದ ಅವಕಾಶ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಅನುಕೂಲ ಶರತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಯುದ್ಧದ ಅವಕಾಶವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ದೂತನ ಮೇಲೆ ಅಲ್ಲ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮೇಲೆ ಬಲವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತ ವಿಚಾರದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದೇ ರಾಜ್ಯನೀತಿಯ ಪಾಠವೆಂದು ಸರ್ಗವು ತೋರುತ್ತದೆ.
लाङ्गूलदाह-पर्यटनम् (The Burning Tail and the Parade through Laṅkā)
ಈ 53ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯ-ನೀತಿ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಯುಕ್ತ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದೂತನ ವಧೆ ನಿಂದ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಭೀಷಣನ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾವಣನು ಹನುಮಾನನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ದಂಡ ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಆಭರಣದಂತೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿ, ಲಂಕೆಯ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲೂ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ಮೆರವಣಿಗೆಯಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಹತ್ತಿ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ನೆನೆಸಿ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ; ಜನಸಮೂಹ ಸೇರುತ್ತದೆ, ನಗರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳವು ರಾಜ್ಯಭೀತಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನದ ರಂಗಮಂದಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಬಂಧಿತನಾದ ಹನುಮಾನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತೂಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ—ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲೆನು, ಆದರೂ ರಾಮಪ್ರಿಯಾರ್ಥ ಅವಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸಿ, ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಕೋಟೆ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇತ್ತ ಸೀತೆ ಕ್ರೂರ ವರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ತನ್ನ ಪತಿವ್ರತ-ತಪೋಬಲದಿಂದ ಅಗ್ನಿದೇವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಹನುಮಾನನಿಗೆ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಶೀತಳವಾಗಲಿ ಎಂದು; ಅಗ್ನಿ ಅವನಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹನುಮಾನ ಇದನ್ನು ಸೀತೆಯ ಪುಣ್ಯಬಲ, ರಾಮತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಾಯುದೇವನ ಸಹಾಯದಿಂದ ದೊರೆತ ರಕ್ಷಣೆಯೆಂದು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಗರದ್ವಾರ ತಲುಪಿದಾಗ ಅವನು ಬಂಧನಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು, ರೂಪವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ತೋರಣದ ಬಳಿ ಇದ್ದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಾವಲುಗಾರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕಿರಣಮಾಲೆಯಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮುಂದೆ ಸಂಭವಿಸಲಿರುವ ದಹನ ಮತ್ತು ಮುತ್ತಿಗೆಗೆ ಕಾವ್ಯಮಯ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತಾ।
लङ्कादाहः — The Burning of Lanka (Catuḥpañcāśaḥ Sargaḥ)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಸೀತಾದರ್ಶನ ಹಾಗೂ ಸಂದೇಶ-ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಕರ್ತವ್ಯವಾದ ದುರ್ಗಮಟ್ಟದ ದಂಡಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಆಯುಧವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮನೆಮೇಲೆ ಮನೆಗೆ ಜಿಗಿದು ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ಶುಕ, ಸಾರಣ, ಇಂದ್ರಜಿತ್, ಜಂಬುಮಾಲಿ, ಸುಮಾಲಿ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸರ ನಿವಾಸಗಳನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸ-ಗೃಹಗಳನ್ನೂ ದಹನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಧರ್ಮವಿವೇಕದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಮನೆಯನ್ನಷ್ಟೇ ಉಳಿಸಿ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಮಿತ್ರತ್ವದ ಗುರುತನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮೇರೂ-ಮಂದರದಂತೆ ಮಣಿರತ್ನಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ರಾವಣನ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಯುಗಾಂತ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಅದನ್ನೂ ಬೆಂಕಿಗಾಹುತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಮತ್ತಷ್ಟು ಉಗ್ರವಾಗುತ್ತವೆ; ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಿಕೆಗಳು, ಮುತ್ತು-ರತ್ನಮಯ ಸ್ತಂಭಗಳು ಮತ್ತು ಅಲಂಕೃತ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಲೋಹಗಳು ಕರಗಿ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಓಡಿಹೋಗುವ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಾಗೂ ಅವರ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಗದ್ದಲ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲಾಗ್ನಿ, ಯುಗಾಂತ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಲಂಕಾದಾಹದ ಮಹಿಮೆ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಹನುಮಾನ್ ಯಾರು—ಇಂದ್ರನಾ, ಯಮನೋ, ರುದ್ರನೋ, ವಿಷ್ಣುವೋ, ಅಥವಾ ಕಾಲವೇನೋ—ಎಂದು ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೇವತೆಗಳು ಹನುಮಾನದ ನಿಯಮಿತವಾದ ಉಗ್ರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮುಖ್ಯ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೂ ಮುನ್ನವೇ ಲಂಕೆಯ ಮನೋಬಲ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಡಬಲ ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ.
लङ्कादाहानन्तरचिन्ता — Hanuman’s Post-Conflagration Self-Examination and Assurance of Sita’s Safety
ಬಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ದಹಿಸಿ, ನಂತರ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ನಂದಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಹನುಮಾನ್ ದಹಿಸುತ್ತಿರುವ ನಗರವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ತಕ್ಷಣವೇ ಭಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಿಂದೆ ಅವನನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತವೆ. ಅವನು ಕ್ರೋಧದ ದೋಷವನ್ನು ನೀತಿಯಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕ್ರೋಧ ವಿವೇಕವನ್ನು ಕುಸಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಕಠೋರ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತದೆ, ಹಿರಿಯರ ಮೇಲೆಯೂ ಹಿಂಸೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನಾದರೂ ‘ಸರಿ’ ಎನ್ನುವಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಲಂಕಾದಹನದಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಮೂಲವಾದ ಸೀತೆಯ ಸುರಕ್ಷೆಯೇ ನಾಶವಾಯಿತೇ ಎಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಅವನು ಆತ್ಮನಾಶದ ಚಿಂತನೆಗೂ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಭರತ, ಶತ್ರುಘ್ನರು ಹಾಗೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಮೈತ್ರಿಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಮಹಾವಿಪತ್ತು ಬೀಳುವ ಅನರ್ಥಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದ ಯುಕ್ತಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಜಾನಕಿಯ ಪತಿವ್ರತ ಶುದ್ಧತೆ, ತಪಸ್ಸು, ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ರಕ್ಷಣಾಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವಳು ಅಗ್ನಿಗೆ ಅಜೇಯಳು—‘ಅಗ್ನಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸುಡಲಾರದು’ ಎಂಬಂತೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಚಾರಣರ ವಾಣಿಯನ್ನು ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಲಂಕೆ ದಗ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಜಾನಕಿ ದಗ್ಧಳಾಗಿಲ್ಲ; ಇದು ಅದ್ಭುತ. ಈ ಪ್ರಮಾಣಗಳು, ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಧೈರ್ಯ ಪಡೆದ ಹನುಮಾನ್, ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿ ದೃಢಪಡಿಸಿ, ನಂತರ ಯಶಸ್ವಿ ವರ್ತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಹೊರಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ.
षट्पञ्चाशः सर्गः — वैदेही-आश्वासनम् तथा अरिष्टारोहणम् (Consoling Sita and Ascending Mount Arishta)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ದರ್ಶನವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗಿ, ಅವನ ಪ್ರತಿಗಮನದ ಮಹಾಲಂಘನಕ್ಕೆ ಸಂಕ್ರಮಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಶಿಂಶುಪಾ ವೃಕ್ಷದ ಬಳಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ವೈದೇಹಿ ಅಹತವಲ್ಲದೆ (ಅನಾಹತವಾಗಿ) ಇರುವುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸತ್ಯಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ದೂತನ ಮೊದಲ ಧರ್ಮ ಸತ್ಯದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಮರ್ಯಾದಿತ ವಚನ (5.56.1). ನಂತರ ಸೀತೆ ಭರ್ತೃಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ನೀತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ—ರಾಮನ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯವು ಅವನ ಯುದ್ಧಯೋಗ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಬೇಕು; ಲಂಕೆ ಶರವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಣಿಯಬೇಕು, ಸೀತೆಯ ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕು (5.56.2–5). ಹನುಮಂತನು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಧೈರ್ಯವಿಟ್ಟು, ರಾಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಮತ್ತು ಋಕ್ಷರೊಂದಿಗೆ ಶೀಘ್ರ ಬಂದು ಅವಳ ಶೋಕವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವನೆಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡಿ, ವಿಧಿವತಾಗಿ ವಿದಾಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (5.56.6–8). ಅನಂತರ ದೃಶ್ಯ ಅರಿಷ್ಟ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಾವ್ಯಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಸಜೀವದಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ—ಮೇಘಾವೃತ, ಧಾತು-ಮಣಿಗಳ ಕಿರಣ, ವೇದಪಾಠದಂತೆ ನಿನದಿಸುವ ಜಲಧಾರೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವ ಜಲಪಾತಗಳು. ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತಾರೋಹಣ ಮಾಡಿ ದೇಹವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದಾಗ, ಅವನ ಭಾರ-ವೇಗದಿಂದ ಶಿಲೆಗಳು ಪುಡಿಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಮರಗಳು ಕಂಪಿಸುತ್ತವೆ, ಸಿಂಹಗಳು ಭೀತಿಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ವಿದ್ಯಾಧರಿಯರು ಅಲುಗಾಡುತ್ತಾರೆ, ದಿವ್ಯಸತ್ತ್ವಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತವೆ; ಪರ್ವತವೂ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಕುಸಿದು ಸಮತಲವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ (5.56.9–33). ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಜಿಗಿದು, ಅಲೆಗಳ ಹೊಡೆತವಿರುವ ಲವಣಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಉತ್ತರ ತೀರದತ್ತ, ರಾಮನ ಪುನರ್ಮಿಲನಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ (5.56.34).
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Hanumān’s Return, Roar of Success, and the Announcement “Sītā Seen”
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಉತ್ತರ ತೀರದ ಕಡೆಗೆ ಮರಳಿ ಹಾರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ದೀರ್ಘ ಖಗೋಳ-ಸಾಗರ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ—ಆಕಾಶವೇ ಸಾಗರದಂತೆ; ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರು ಕಮಲಗಳೂ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಆಗಿ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಜಲಚರಗಳಾಗಿ, ಮೋಡಗಳು ತೀರದ ಸಸ್ಯಾವಳಿಯಾಗಿ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಎದ್ದ ಅಲೆಗಳು ತರಂಗಗಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಹನುಮಾನ್ ಮೋಡಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಮರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಮೋಡಾವೃತ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿ ಅಡಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸಿಂಹನಾದ ಮೋಡಗರ್ಜನೆಯಂತೆ; ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಮುನ್ನವೇ ಯಶಸ್ಸಿನ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉತ್ಸುಕ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಜಾಂಬವಾನ್ ಆ ನಾದದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇಂತಹ ವಿಜಯಧ್ವನಿ ವಿಫಲತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ತರ್ಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಾನ್ ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಇಳಿದಾಗ ಅರ್ಘ್ಯ-ನಮಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅವನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—“ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡೆ.” ಅವಳು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖಿತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಆನಂದೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಲಂಕೆ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ವಿವರವಾದ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ.
सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः — हनुमद्वृत्तान्तकथनम्, सीताभिज्ञान-प्रदानम्, लङ्कादाह-वर्णनम्
ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜಾಂಬವಾನ್ ಹನುಮಂತನಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವರದಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಏನು ಹೇಳಬೇಕು, ಏನು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಮರೆಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು. ಹನುಮಂತನು ಸಮುದ್ರಲಂಘನದ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಸುರಸೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಸಿಂಹಿಕೆಯ ದಾಳಿ; ನಂತರ ಲಂಕೆಗೆ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲಿನೊಳಗೆ ಇದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡದ್ದು. ರಾವಣನ ಬೆದರಿಕೆ-ಬಲಾತ್ಕಾರ, ಸೀತೆಯ ಅಚಲ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ, ತ್ರಿಜಟೆಯ ಶುಭಸ್ವಪ್ನೋಪದೇಶ, ಮತ್ತು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಸ್ಮರಣದಿಂದ ಸಂಭಾಷಣೆ ಆರಂಭಿಸಿದ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಪರಸ್ಪರ ಅಭಿಜ್ಞಾನ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ—ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಾಮನ ಮುದ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಗುರುತಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಸೀತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಅಮೂಲ್ಯ ರತ್ನವನ್ನು ನೀಡಿ, ರಾಮನು ಶೀಘ್ರ ಬರಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ವರದಿ ಮಾಡು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ತನ್ನಿಗೆ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು ಮಾತ್ರವೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಬಳಿಕ ಹನುಮಂತನು ನಿಯಂತ್ರಿತ ಉಗ್ರತೆಯಿಂದ ಉದ್ಯಾನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸ ದಳಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಅಕ್ಷನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ; ಕೊನೆಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯಿಂದ ದೂತಧರ್ಮ ಕುರಿತು ವಿಚಾರವಾದರೂ, ದಂಡವಾಗಿ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಲಾಗುತ್ತದೆ—ಅದೇ ಲಂಕಾದಹನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಕ್ಷೇಮ ಕುರಿತು ಹನುಮಂತನ ಆತಂಕ ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯವಾಣಿಯಿಂದ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ—ಸೀತೆ ಅಹಿತವಿಲ್ಲದೆ ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಘೋಷಣೆ. ನಂತರ ಅವನು ವಾನರರ ಬಳಿಗೆ ಮರಳಿ ವರದಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ತಂತ್ರದ ಹಂತಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ.
हनूमद्वृत्तान्तः—वानरबलप्रशंसा च (Hanuman’s Report and Praise of the Vanara Host)
ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಹನುಮಾನ್, ಜಾಂಬವಾನ್ ನೇತೃತ್ವದ ಹಿರಿಯ ವಾನರರಿಗೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವಿವರವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ, ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರ, ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರ, ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರ, ವಾರುಣಾಸ್ತ್ರ ಮೊದಲಾದ ಭಯಂಕರ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರೂ ನಾನು ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ರಾವಣಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಘಾತವಾಗಿ ಅಪಾರ ಬಲದಿಂದ—ಅವಿರತ ಶಿಲಾವೃಷ್ಟಿಯಂತೆ—ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿ ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಯುದ್ಧಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜಾಂಬವಾನನ ಅಚಲ ಧೈರ್ಯ, ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಒಬ್ಬನೇ ರಾಕ್ಷಸಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಸಾಕು ಎಂಬ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಪನಸ ಮತ್ತು ನೀಲನ ಜಂಘಾವೇಗ, ಹಾಗೂ ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರ ವಂಶಜರಾದ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರ ದಾದಾಪಿ ಅವಧ್ಯತೆ (ಬ್ರಹ್ಮನ ವರಗಳು, ಅಮೃತಪಾನ) ಇತ್ಯಾದಿ. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಘೋಷಣೆಯನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ—“ರಾಮನ ಜಯ ನಿಶ್ಚಿತ; ನಾನು ಕೋಸಲರಾಜನ ದಾಸ”—ಇದು ಧರ್ಮಾಧಿಷ್ಠಿತ ಮನೋಯುದ್ಧದ ರೂಪವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಂಶುಪಾ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಆವರಿತಳಾಗಿ, ಕೃಶಳಾಗಿ, ಆದರೂ ರಾಮನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಅಚಲಳಾಗಿ; ರಾವಣನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮರಣನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೂ ತಲುಪುವಳಾಗಿ. ಆದರೆ ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವ ಮೈತ್ರಿಯ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ ಅವಳು ಶಾಂತಗೊಂಡು ವಿಶ್ವಾಸ ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಮತ್ತೊಂದು ನೀತಿಧರ್ಮವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸೀತೆಯ ಪತಿವ್ರತತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ರಾವಣ ನಾಶವಾಗಬಹುದಾದರೂ, ಅವಳು ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ವಧವನ್ನು ರಾಮನಿಗೇ ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಭೆಗೆ ಮುಂದಿನ ಅಗತ್ಯ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
अङ्गदवाक्यम्—सीताहरण-प्रतिवेदन-धर्मविचारः (Angada’s Counsel on Reporting Without Sita)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸೀತಾದರ್ಶನದ ವರದಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ನಂತರ ವಾನರರ ನಡುವೆ ಮಹತ್ವದ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು—ಸೀತೆಯನ್ನು ದೇಹಸಹಿತವಾಗಿ ಕರೆತರುವುದಿಲ್ಲದೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುವುದು ‘ಅಯುಕ್ತ’ ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ; “ಕಂಡೆವು, ಆದರೆ ತರಲಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ವರದಿ ಶೌರ್ಯಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾನರವೀರರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ದೇವ-ದಾನವರಲ್ಲಿಯೂ ಅಪೂರ್ವವಾದ ವಾನರರ ಲಂಘನಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯ—ಕೇವಲ ಆಶಯವಲ್ಲ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದನು ತಕ್ಷಣದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ಹನುಮಂತನು ಈಗಾಗಲೇ ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸ ಯೋಧರನ್ನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಉಳಿದದ್ದು ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನಿರ್ಗಮಿಸುವುದಷ್ಟೆ. ಆಗ ಜಾಂಬವಾನ್ ಸಂಯಮದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಂಗದನ ಉದ್ದೇಶ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದರೂ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ರಾಮನ ಸ್ಥಿರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮತ್ತು ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿಯೇ ನಡೆಯಬೇಕು; ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅಧಿಕೃತ ವಿಧಾನವೂ ಅಗತ್ಯ. ಹೀಗೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಆವೇಶಪ್ರೇರಿತ ರಕ್ಷಣಾಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಧರ್ಮನೀತಿ—ಇವೆರಡರ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಸಮೂಹಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಆಡಳಿತ-ನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
मधुवनप्रवेशः — The Vanaras Enter Madhuvana (Honey-Grove Episode)
ಜಾಂಬವಂತನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ಅಂಗದನು ಮತ್ತು ಮರಳಿ ಬಂದ ವಾನರನಾಯಕರು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದಿಂದ ಹನುಮಂತನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಹನುಮಂತನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ, ಶ್ರೀರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಧುವನವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ—ಇಂದ್ರವನದಂತೆ ಮನೋಹರವಾದ ತೋಟ; ಅದನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾವ ದಧಿಮುಖನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹರ್ಷಭರಿತರಾದ ವಾನರರು ಮಧುಪಾನಕ್ಕೆ ಅಂಗದನ ಅನುಮತಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಂಗದನು ಜಾಂಬವಂತನ ಸಮಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅನುಮತಿಸುತ್ತಾನೆ; ತಕ್ಷಣವೇ ಅವರು ಹಾಡಿ ಕುಣಿದು ಮಧು ಕುಡಿದು ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸಂಭ್ರಮ ಕ್ರಮೇಣ ಅಶಿಸ್ತಿಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ—ತೋಟ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ, ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಹೂಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಮದದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಸಂಯಮ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ದಧಿಮುಖನು ಗದರಿಕೆ, ತಡೆ, ಜಗಳ, ಸಮಾಧಾನ—ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಮತ್ತ ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿ ಹೊಡೆದು, ಮಧುವನವನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಹರ್ಷವು ಸಮೂಹೋತ್ಸಾಹವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ, ಪಾಲನೆ-ಅಧಿಕಾರ-ಮಿತಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಮಧ್ಯಂತರ ದೃಶ್ಯವಾಗಿ ನಿಂತು, ನಂತರ ಹನುಮಂತನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ವರದಿ ಮಾಡುವ ಕಡೆಗೆ ಕಥೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ.
मधुवनभङ्गः — The Disruption of Madhuvana and Dadhimukha’s Complaint
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೈಥಿಲಿ (ಸೀತಾ) ಕುರಿತು ಯಶಸ್ವಿ ವಾರ್ತೆ ದೊರೆತ ತಕ್ಷಣ ವಾನರಸೇನೆಯ ಹರ್ಷ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಹನುಮಾನ್ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಮಧುವನದ ರಾಜಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಯಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಹನುಮಾನದ ಸಿದ್ಧಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಅಂಗದನು ಆ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ದೃಢವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ವಾನರರು ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಮಧುವನದತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಧುಪಾನ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಮದ ಮತ್ತು ಅಶಾಂತಿ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ—ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯುವುದು, ಜೇನುಗೂಡುಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುವುದು, ಕೂಗು-ಹಾಡು, ಅಲುಗಾಡುತ್ತಾ ಕ್ರೀಡೆ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು, ಕೆಲವರ ಅಶೋಭನ ವರ್ತನೆ ಕೂಡ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ತೋಟದ ಕಾವಲುಗಾರರು (ಮಧುಪಾಲರು) ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಚದುರಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಮಧುವನದ ನೇಮಿತ ರಕ್ಷಕ ದಧಿಮುಖ—ಸುಗ್ರೀವನ ಹಿರಿಯ ಬಂಧು—ಬಲಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ತಡೆಯಲು ಬಂದಾಗ ಘರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮದಾಂಧ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಅಂಗದನು ದಧಿಮುಖನನ್ನು ಕಠಿಣವಾಗಿ ದಮನಿಸಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ದಧಿಮುಖನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮೂರ್ಚ್ಛೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಚೇತನಕ್ಕೆ ಬಂದ ಬಳಿಕ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದು, ಮಧುವನವು ಪೂರ್ವಜರಿಂದ ಬಂದ ರಾಜಸಂರಕ್ಷಿತ ನಿಷಿದ್ಧ ಉಪವನವೆಂದು ಹೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ದೂರು ನೀಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೇಗವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ—ಅಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಇದ್ದಾರೆ—ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅಪರಾಧ-ನಿವೇದನೆಗೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಜಯೋತ್ಸಾಹದ ಜೊತೆಗೆ ಅಧಿಕಾರ, ಆಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತು ಕುರಿತು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
दधिमुख-विज्ञापनम् / Dadhimukha Reports the Madhuvana Incident
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯ-ನ್ಯಾಯ ವಿಚಾರಣೆಯಂತೊಂದು ಸಂದರ್ಭ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಮಧುವನದ ನಿಯುಕ್ತ ರಕ್ಷಕ ದಧಿಮುಖನು ಸುಗ್ರೀವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗವಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ—ಅಂಗದನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಿಂದ ಮರಳಿದ ವಾನರರು ರಕ್ಷಿತ ಮಧುವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಜೇನು ಮತ್ತು ಫಲಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿ, ಕಾವಲುಗಾರರನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ತಡೆದರು ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದಧಿಮುಖನ ವ್ಯಥೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅప్పుడు ಸುಗ್ರೀವನು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇಂತಹ ಹರ್ಷಜನಿತ ಮર્યಾದಾಲಂಘನೆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯದು; ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿ ದೊರೆತಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹನುಮಾನನೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡಿರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಸಾಧನಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ದೃಢನಿಶ್ಚಯ, ಮತಿ (ಬುದ್ಧಿ) ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧ ಪರಾಕ್ರಮ ಎಲ್ಲವೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಶಿಸ್ತುಭಂಗವನ್ನೇ ಕರ್ತವ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಮರುವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಹನುಮಾನಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಕರೆತರುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಸೀತಾದರ್ಶನದ ವಿವರವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ.
अङ्गद-प्रत्यागमनम् — Angada’s Return and the Confirmation of Sītā’s Discovery
ಈ 64ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ನಂತರ ಅಧಿಕೃತ ವರದಿ ಮತ್ತು ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಃಸೇರಿಕೆಯ ಸಂಕ್ರಮಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಆದೇಶದಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ದಧಿಮುಖನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮಧುವನ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಸಭಾಕ್ಷೇತ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾ, ಹಿಂದೆ ತಡೆದಿದ್ದಕ್ಕೆ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಿ ಸಂಯಮ ಪಾಲಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುವರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅಙ್ಗದನು ಅಹಂಕಾರರಹಿತ ನಾಯಕತ್ವ ತೋರಿಸಿ—ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ ತಡಮಾಡುವುದು ಅಯುಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳಿ—ಸೈನ್ಯದ ಸಮಮತಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಬಲದಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರು ಅವನ ವಿನಯವನ್ನು ಹೊಗಳಿ, ಅವನ ಆದೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಚಲನೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಂತರ ಘೋಷಧ್ವನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇನೆ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಅವರ ಆಗಮನಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತ ರಾಮನಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಅನುಮಾನ-ತರ್ಕದಿಂದ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ—ಪಿತೃಪಾರಂಪರ್ಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿತ ಮಧುವನದ ಧ್ವಂಸ ಮತ್ತು ಅಙ್ಗದನ ನಿರ್ಭಯ ಮುಖಭಾವ ಯಶಸ್ಸಿನ ಸೂಚನೆಗಳು; ಈ ಸಾಧನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹನುಮಂತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಲೇ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಹನುಮಂತನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನೇರವಾಗಿ ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇವೆ; ಅವಳು ದೇಹದಿಂದ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದು ರಾಮಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ತಕ್ಷಣ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹನುಮಂತನ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರಕುತ್ತದೆ.
सीतावृत्तान्तनिवेदनम् / Report of Sītā’s Condition and Tokens of Recognition
ಪ್ರಸ್ರವಣ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಬಂದ ವಾನರರು ಶ್ರೀರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನನ್ನು ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಸೀತಾವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ವೈದೇಹಿ ಜೀವಂತವಾಗಿಯೂ ಅನಾಹತವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು—ಅವಳು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಕುರಿತು ಅವಳ ಮನೋಭಾವವೇನು—ಎಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದ ಹನುಮಂತನನ್ನೇ ಮಾತನಾಡಲು ಎಲ್ಲರೂ ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹನುಮಂತನು ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಸೀತೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸಮುದ್ರಲಂಘನ, ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಲಂಕೆಯ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಅಶೋಕವಾಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿನಿಯಾಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡ ವಿವರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭೀಕರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿ, ಮರುಮರು ಬೆದರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಏಕವೇಣಿ ಧರಿಸಿ, ಬರೀ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ, ಶೀತಕಾಲದ ಕಮಲದಂತೆ ವಿವರ್ಣಳಾಗಿ, ರಾವಣನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದಳು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ರಾಮ–ಸುಗ್ರೀವ ಮಿತ್ರತೆಯ ಸಂದೇಶದಿಂದ ಅವಳ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ಅಭಿಜ್ಞಾನವಾಗಿ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಕಾಗ-ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನೀಡಿ—ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳುವಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇನ್ನೂ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಮಾತ್ರ ತಾಳುವೆನೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಂತನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಮಸ್ತವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಶೋಕನಿವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
चूडामणि-दर्शनम् — Rama Receives Sita’s Token and Questions Hanuman
ಸುಂದರಕಾಂಡದ ೬೬ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಯಶಸ್ವೀ ಪ್ರತಿಗಮನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ತಕ್ಷಣದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೀತಾದೇವಿಯ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅದನ್ನು ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಒತ್ತಿಕೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಅಶ್ರು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕಳವಳಭರಿತ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯಿಂದ ದೃಢೀಕೃತ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ಸಂಕ್ರಮಣ ಇದು. ನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದವರಿಗೂ, ಈ ಮಣಿ ವಿವಾಹಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನಕ (ವೈದೇಹ) ನೀಡಿದದು, ಕುಲಪಾವಿತ್ರ್ಯದ ಸ್ಮೃತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದದು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅದರ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸೀತಾಸ್ಮರಣೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶೋಕ ಮತ್ತು ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಉಪಮೆಗಳು ಹೊಳೆಯಿಸುತ್ತವೆ—ಕರುವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಹಸುವಿನ ಹಾಲು ಹೇಗೆ ಕರಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೋ ಹಾಗೆ ರಾಮನ ಹೃದಯ ದ್ರವಿಸುತ್ತದೆ; ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಶರದ್ಚಂದ್ರನಂತೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಸೀತೆಯ ಅಂತರ್ನಿಹಿತ ಕಾಂತಿ ಆವರಿತವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮರುಮರು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ—ಸೀತೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳು, ದಾಹಾರ್ತನಿಗೆ ನೀರು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಣಧಾರಕವೋ ಹಾಗೆ ಅವು ನನಗೆ ಜೀವಧಾರಣೆ ಎಂದು; ಸತ್ಯಸಾಕ್ಷ್ಯದ ಜ್ಞಾನಮೌಲ್ಯವೂ ದೂತವಾಕ್ಯದ ಶಮನಶಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸೀತೆಯಿರುವ ಸ್ಥಳ ತಿಳಿದ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಕ್ಷಣವೂ ತಡಮಾಡಲಾರದೆ ತ್ವರಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಸೀತೆಯ ಸೌಕುಮಾರ್ಯವನ್ನು ನೆನೆದು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕಳವಳಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ—ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಶೀಘ್ರ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ನೈತಿಕ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.
अभिज्ञानवृत्तान्त-प्रत्यायनम् (Token of Recognition and the Crow–Brahmāstra Episode)
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವರದಿ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿ, ವಿರಹದಲ್ಲಿಯೂ ದೂತನ ಸತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಲೆಂದು ‘ಅಭಿಜ್ಞಾನ’ (ಗುರುತಿನ‑ಚಿಹ್ನೆಯ ಕಥನ)ವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಘಟನೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಇಂದ್ರಜನ್ಮ ಕಾಗೆ ಅವಳನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡರೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ದರ್ಭ‑ತೃಣದ ಅಂಚಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಂಧಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಅಸ್ತ್ರವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ; ದೇವ‑ಋಷಿಗಳಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕೊನೆಗೆ ಕಾಗೆ ರಾಮನ ಶರಣಿಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಲಾಗದ ರಾಮನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಸಿ ಕೇವಲ ಬಲಗಣ್ಣನ್ನು ಮಾತ್ರ ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ರಾಮನ ಶಕ್ತಿ ನಿಜ, ಸಂಯಮ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ, ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತ‑ವತ್ಸಲತೆ ಅಪರಾಧಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಧರ್ಮಪ್ರಮಾಣ. ನಂತರ ಸೀತೆ ವ್ಯಥೆಯಿಂದ—ಇಂತಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ತಕ್ಷಣ ಏಕೆ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಾನ್ ಶಪಥಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಧೈರ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾ, ರಾಮ‑ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ದುಃಖದಿಂದ ಆವರಿತರಾದರೂ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ತನ್ನ ಕೇಶ/ವಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿದ ದಿವ್ಯ ಮಣಿಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಗುರುತಿನ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಕುಶಲ, ರಾಕ್ಷಸೀ ಬೆದರಿಕೆಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಅನುಭವಿಸುವ ದುಃಖ, ಮತ್ತು ಅಚಲ ಪತಿವ್ರತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ.
सीताया यशोधर्मविचारः — Sita’s Counsel on Honor, Rescue-Strategy, and Hanuman’s Reassurance
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲಿನ ಸ्नेಹದಿಂದಲೂ ರಾಮಪ್ರೇಮದಿಂದಲೂ ಪ್ರೇರಿತಳಾಗಿ, ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯು ಹೇಗೆ ನಡೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ತೀವ್ರ ತುರಿತದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಕಠಿಣ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ತ್ವರಿತ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುವಂತೆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕೇಳಿ, ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಅವನ ಅಪೂರ್ವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ಗುರಿಯನ್ನು ರಾಮನ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮರ್ಯಾದೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾವಣನು ಕಪಟದಿಂದ ಭೀತಿಗೊಳಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಅಪಹರಣದಂತೆ ತನ್ನನ್ನು ಮರಳಿ ತರುವುದಾಗಬಾರದು; ಬದಲಾಗಿ ರಾಮನು ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು ಬಹಿರಂಗ ಸಮರದಲ್ಲಿ ದಮನಿಸಿ ಯೋಗ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿಸಿ ರಾಜಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂದು ಸೀತೆ ವಿನಯದಿಂದ, ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಸೀತೆಯ ಶಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ತರ್ಕಸಮ್ಮತ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಂತನು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ವಾನರ-ಋಕ್ಷ ಸೇನೆಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಸುಗ್ರೀವನು ದೃಢನಿಶ್ಚಯಿ; ಅವನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ವೇಗವಂತ, ಬಲವಂತ ದಳಗಳಿವೆ—ಅವು ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸಂಚರಿಸಬಲ್ಲವು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮುದ್ರ ದಾಟುವ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಸೇನೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಶೀಘ್ರವೇ ಲಂಕಾದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವರು ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಶುಭ, ಶಾಂತಿಕರ ವಚನಗಳಿಂದ ಸೀತೆ ಧೈರ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ; ತಂತ್ರದ ವಿಶ್ವಾಸದೊಂದಿಗೆ ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Sundara Kanda foregrounds dharmic agency under extreme constraint: Sītā’s unwavering moral autonomy (pativratā-dharma) and Hanumān’s disciplined service (bhakti expressed as competent action). The book repeatedly teaches anirveda—refusal to succumb to despair—as the psychological foundation of righteous success, voiced explicitly during the search. It also develops dūta-dharma (envoy ethics): the messenger must speak truthfully, act strategically, and avoid unnecessary harm, while the receiving king is expected to respect envoy-immunity—an ideal articulated through Vibhīṣaṇa’s counsel. Finally, it critiques adharma in kingship: Rāvaṇa’s coercive desire and disregard for wise counsel are presented as the seed of political ruin. The ‘beauty’ of the book lies in this fusion of inner virtue, lucid speech, and effective action.
Key episodes include: (1) Hanumān’s resolve and leap across the ocean; (2) nocturnal entry and reconnaissance of Laṅkā, including palace and Pushpaka-vimāna descriptions; (3) discovery of Sītā in the Aśoka grove; (4) Rāvaṇa’s proposals and threats and Sītā’s refusal; (5) Hanumān’s self-revelation and narration of Rāma’s alliance with Sugrīva; (6) receipt of the cūḍāmaṇi and Sītā’s urgent message; (7) destruction of the grove and defeat of multiple rākṣasa forces, including Akṣa; (8) capture and court dialogue with Rāvaṇa, with debate on messenger treatment; (9) tail-burning and the burning of Laṅkā; and (10) Hanumān’s return and report to Rāma, catalyzing the next campaign.
The principal figures are Hanumān (the emissary and heroic protagonist), Sītā (the captive queen and ethical center), and Rāvaṇa (the coercive antagonist). Supporting but significant roles include Trijaṭā (compassionate rākṣasī and bearer of auspicious dreams), Vibhīṣaṇa (advocate of rāja-dharma and messenger immunity), Indrajit (strategic warrior who subdues Hanumān), Akṣa (prince slain by Hanumān), and on the vanara side Aṅgada, Jāmbavān, and Sugrīva (leaders who receive the report and prepare for war). Rāma and Lakṣmaṇa frame the book’s conclusion through grief, recognition of the token, and renewed resolve.
Structurally, Sundara Kanda bridges the search-phase (Kiṣkindhā Kāṇḍa) and the war-phase (Yuddha Kāṇḍa). It supplies the decisive intelligence—Sītā’s location, condition, and the political-military texture of Laṅkā—while also delivering the emotional catalyst through the cūḍāmaṇi and Sītā’s message. Thematically, it shifts the epic from uncertainty to actionable certainty: Rāma’s grief becomes directed purpose, the alliance with the vanaras gains concrete objective, and Laṅkā’s vulnerability is demonstrated through Hanumān’s reconnaissance and conflagration. In reception-history, this book also stands as a self-contained devotional narrative centered on Hanumān’s exemplary service.
Major lessons include: (1) perseverance without despair (anirveda) as a practical and ethical discipline; (2) the power of truthful, timely speech—Hanumān wins trust through careful narration and restraint; (3) moral steadfastness under coercion—Sītā’s refusal models integrity and agency; (4) strategic action guided by purpose rather than impulse, even when force is used; and (5) good governance requires listening to wise counsel—Rāvaṇa’s rejection of dharmic advice is portrayed as self-destructive. The book thus teaches that devotion and righteousness are not merely sentiments but forms of intelligent, accountable action.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.