Sarga 65
अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)
अयोध्याकाण्ड
ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಅರಮನೆಯೊಳಗೆ ನಿಗದಿತ ರಾಜಾಚಾರದಂತೆ ಸೂತರು, ವಂದಿಗಣ, ಗಾಯಕ-ವಾದಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಚಾರಕರು ಬಂದು ಮಂಗಳಾಶೀರ್ವಚನಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಿ ಸ್ತುತಿಗಾನದಿಂದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪವಿತ್ರ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ತುಂಬುತ್ತಾರೆ. ಹಳದಿ ಚಂದನಸುವಾಸನೆಯ ಜಲ, ಕಲಶಗಳು, ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಲೇಪನಗಳು ಮೊದಲಾದ ಸ್ನಾನಸಾಮಗ್ರಿಯೂ ಸಂಪ್ರದಾಯಾನುಸಾರ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ, ಉತ್ತಮ ಗುಣದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಜ ದಶರಥನು ಹೊರಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯೋದಯದವರೆಗೆ ಕಾಯುತ್ತಾ ಸೇವಕರ ಚಿಂತೆ ಸಂಶಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಯ್ಯಾಪರಿಚಾರಿಕೆಯರು ಸಂಯಮದಿಂದ ಒಳಕೋಣೆಗೆ ಹೋಗಿ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಜೀವಲಕ್ಷಣ ಕಾಣದೆ ನಡುಗುತ್ತಾರೆ—ಭಯ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಭಾರೀ ಅಳಲು ಮೊಳಗುತ್ತದೆ. ಕೌಸಲ್ಯಾ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರಾ ಆ ಆర్తನಾದ ಕೇಳಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ರಾಜನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಶೋಕವಿಹ್ವಲರಾಗಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಇತರ ರಾಣಿಯರೂ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಮೊದಲು ಸ್ತುತಿ-ಸಂಗೀತದಿಂದ ನಿನಾದಿಸಿದ್ದ ಅರಮನೆ ಈಗ ವಿಲಾಪದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ—ಆನಂದದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪತನ ಮತ್ತು ಸಮೂಹ ಶೋಕದ ಆರಂಭ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम्।।।।सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः।गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्।।।।
ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಬಳಿಕ, ಮುಂದಿನ ದಿನ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಲ್ಲೇ ವಂದಿಗಳು ರಾಜನ ನಿವಾಸದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತರು. ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ಹೊಂದಿ ಮಂಗಳಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಿರುವ ಸೂತರು ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿಪರ ಗಾಯಕರೂ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಬಂದು, ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಆಶೀರ್ವಚನಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದರು.
Verse 2
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम्।।2.65.1।।सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः।गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्।।2.65.2।।
ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಬಳಿಕ, ಮುಂದಿನ ದಿನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಂದಿನರು ರಾಜನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಂತರು. ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ಹೊಂದಿದ ಸೂತರು, ಮಂಗಳವಚನ ಹೇಳುವ ಶ್ರುತಿಜ್ಞ ವಂಶಾವಳಿಗಾರರು ಹಾಗೂ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ ಗಾಯಕರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಬಂದು, ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಆಶೀರ್ವಚನಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 3
राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम्।प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यवर्तत।।।।
ರಾಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವವರ ಉನ್ನತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸಿದ ಆಶೀರ್ವಚನಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿದ ಸ್ತುತಿಗಾನಗಳ ಘೋಷವು ಅರಮನೆಯ ವಿಶಾಲ ಪ್ರಾಂಗಣವೆಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿತು.
Verse 4
ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः।अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन्।।।।
ನಂತರ ಸೂತರು ಸ್ತುತಿಗಾನ ಮಾಡುವಾಗ, ಕೈತಾಳ ಬಾರಿಸುವವರು ರಾಜನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೀರ್ತಿಕಥೆಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿ ತಾಳಕ್ಕೆ ಕೈತಾಳವನ್ನು ಮೊಳಗಿಸಿದರು.
Verse 5
तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः।शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः।।।।
ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಪಕ್ಷಿಗಳು—ಕೆಲವು ಕೊಂಬೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದವು, ಇನ್ನಾವು ಪಂಜರದಲ್ಲಿದ್ದವು—ರಾಜಕುಲದ ಆವರಣವೆಲ್ಲೆಡೆ ಚಿಲಿಪಿಲಿ ಮಾಡತೊಡಗಿದವು.
Verse 6
व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः।आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत्।।।।
ಪವಿತ್ರ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಗಳು, ವೀಣೆಯ ಗಂಭೀರ ನಾದಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಥೆಗಳ ಆಶೀರ್ವಾದಮಯ ಗಾನಗಳು ಆ ಅರಮನೆಯ ಮಂದಿರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತುಂಬಿದವು.
Verse 7
तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः।स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम्।।।।
ನಂತರ ರೂಢಿಯಂತೆ, ಶುದ್ಧಾಚಾರ ಪಾಲಿಸುವ ಮತ್ತು ರಾಜಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಪರಿಚಾರಕರು—ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಾಗೂ ನಪುಂಸಕರೊಂದಿಗೆ—ಅರಮನೆಗೆ ಹಾಜರಾಗಿ ಸೇವೆಗೆ ನಿಂತರು.
Verse 8
हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः।आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि।।।।
ಸ್ನಾನವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರು ಕಂಚಿನ (ಸುವರ್ಣ) ಘಟಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಚಂದನ ಮಿಶ್ರಿತ ಜಲವನ್ನು ಯಥಾಕಾಲ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ತಂದುಕೊಟ್ಟರು.
Verse 9
मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान्।उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः।।।।
ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನಿತರ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು—ಅವರಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಕುಮಾರಿಯರು—ಮಂಗಳಾಭಿಷೇಕದ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಪಾನಾರ್ಹ ಸುಖಕರ ಪೇಯಗಳು ಹಾಗೂ ಸ্নಾನವಿಧಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಉಪಸ್ಕರಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟರು.
Verse 10
सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम्।सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम्।।।।
ರಾಜನಿಗಾಗಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳೂ ಸಮಸ್ತ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದವು; ಎಲ್ಲವೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ ಅರ್ಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು; ಮತ್ತು ಆ ಸಮಸ್ತವು ಸುಗುಣ ಹಾಗೂ ಮಂಗಳಲಕ್ಷ್ಮಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಅಭಿಹಾರವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು.
Verse 11
तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम्।तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम्।।।।
ಆಗ ಎಲ್ಲ ಪರಿಚಾರಕರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯೋದಯದವರೆಗೆ ನಿಂತಿದ್ದರು; ಆದರೆ ರಾಜನು ಇನ್ನೂ ಕಾಣಿಸದಿದ್ದಾಗ ‘ಏನೋ ಅಶುಭ ಸಂಭವಿಸಿದೆ’ ಎಂದು ಶಂಕಿಸಿದರು.
Verse 12
अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः।ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन्।।।।
ನಂತರ ಕೋಸಲೇಂದ್ರನ ಶಯನಗೃಹಕ್ಕೆ ನಿರ್ಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರವೇಶವಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿ ರಾಜನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.
Verse 13
तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च।नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे।।।।
ಆದರೂ ಅವರು ಯೋಗ್ಯಾಚಾರವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ವಿನಯ-ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ನಡೆದು; ರಾಜನ ಶಯನವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರೂ ಏನೂ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.
Verse 14
ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषुता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः।प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे।।।।
ಚಲನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ನಿದ್ರೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದರು; ರಾಜನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕಿಸಿ, ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಿಂತ ಕಬ್ಬಿನ ತುದಿಗಳಂತೆ ಕಂಪಿಸಿದರು.
Verse 15
अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम्।यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः।।।।
ನಂತರ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ತೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ರಾಜನನ್ನು ನಿಕಟವಾಗಿ ನೋಡಿದಾಗ; ಅವರು ಆಶಂಕಿಸಿದ್ದ ಆ ಭಯಾನಕ ಅಶುಭವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು.
Verse 16
कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते।प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते।।।।
ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪರಾಜಿತರಾಗಿ ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದರು; ಕಾಲನೇ ಹಿಡಿದಂತೆ ಅವರು ಎಚ್ಚರವಾಗಲಿಲ್ಲ.
Verse 17
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता।न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता।।।।
ಶೋಕದಿಂದ ಮಂಕಾಗಿ ವರ್ಣಹೀನಳಾಗಿ, ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ದೇಹದಿಂದ ಶಿಥಿಲಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಿಲ್ಲ—ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ.
Verse 18
कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम्।न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना।।।।
ರಾಜನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಮಲಗಿದ್ದಳು, ಅವಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಕೌಸಲ್ಯೆ; ಶೋಕಾಶ್ರುಗಳಿಂದ ತೋಯ್ದು ಕುಗ್ಗಿದ ಮುಖವಿದ್ದ ಆ ದೇವಿ ರಾಣಿ ಹಿಂದಿನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಇನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 19
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम्।सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत।।।।
ಆ ರೀತಿಯಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಎರಡು ಶುಭ ದೇವಿಯರನ್ನೂ, ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡರೂ ಪ್ರಾಣ ಹೊರಟಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅವರು ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲೇ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆಂದು ಅರಿತುಕೊಂಡರು.
Verse 20
ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः।करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः।।।।
ಆಮೇಲೆ ಆ ವರಾಂಗನೆಯರು ದೀನರಾಗಿ ಉಚ್ಚಸ್ವರದಿಂದ ಅತ್ತರು; ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರದೂಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯೂಥಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಕರೇಣುಗಳು ವಿಲಪಿಸುವಂತೆ।
Verse 21
तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने।कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः।।।।
ಅವರ ಆಕ್ರಂದನ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸಹಸಾ ಮನಸ್ಸು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿತು; ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಎದ್ದರು।
Verse 22
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्प़ृष्ट्वा च पार्थिवम्।हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले।।।।
ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ‘ಹಾ ನಾಥ!’ ಎಂದು ಅಳುತ್ತಾ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು।
Verse 23
सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले।न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता।।।।
ಕೋಸಲೇಂದ್ರನ ಪುತ್ರಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಉರುಳಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು; ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಅವಳು ಮಿನುಗಲಿಲ್ಲ—ಆಕಾಶದಿಂದ ಬಿದ್ದ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ।
Verse 24
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि।अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव।।।।
ಶಾಂತಗುಣನಾದ ನೃಪನು ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿ ಬಿದ್ದಾಗ, ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡರು—ಹತವಾದ ನಾಗವಧುವಿನಂತೆ।
Verse 25
ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः।।।।
ಆಗ ಕೈಕೇಯಿ ಪ್ರಧಾನವಾದ ರಾಜನ ಎಲ್ಲಾ ಪತ್ನಿಯರು ಶೋಕದಿಂದ ದಹಿಸಿ ಅಳುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಾ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದರು.
Verse 26
ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः।येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ।। ।।
ಅವರ ಕರుణ ಕ್ರಂದನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಮಹಾ ನಾದ ಎದ್ದಿತು; ಅದು ಮತ್ತಷ್ಟು ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಗೊಳಿಸಿತು.
Verse 27
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्।।।।सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम्।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः।।।।
ದೇವಸಮಾನ ನರದೇವನು ದಿಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಹೊಂದಿದಾಗ ಆ ಅರಮನೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಆನಂದವಿಹೀನವಾಯಿತು—ಭೀತಸಂಭ್ರಾಂತವಾಗಿ, ಆತುರಜನರಿಂದ ತುಂಬಿ; ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಮುಲ ಆಕ್ರಂದನದಿಂದ ನಾದಿಸುತ್ತ, ಪರಿತಾಪದಿಂದ ಆರ್ತ ಬಂಧುಗಳಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿ; ದೀನವಿಕಲ ದೃಶ್ಯವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣವಾಗಿ ಕಾಣಿತು.
Verse 28
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्।।2.65.27।।सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम्।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः।।2.65.28।।
ರಾಜನ ನಿಧನದಿಂದ ಅರಮನೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಸರ್ವಾನಂದವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು—ಚಿಂತಿತ ಭೀತ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿ; ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಮುಲ ಆಕ್ರಂದನದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿ, ಶೋಕದಿಂದ ತಪ್ತ ಬಂಧುಗಳಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿ; ಅದು ಅತಿದೀನ ಹಾಗೂ ಭಂಗುರ ದೃಶ್ಯವಾಯಿತು.
Verse 29
अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः।भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत्।।।।
ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಪಾರ್ಥಿವವೃಷಭನು ಅತೀತನಾದನೆಂದು ತಿಳಿದು ಪತ್ನಿಯರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು; ಅತಿದುಗುಡದಿಂದ ಕರುಣವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ, ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಅನಾಥರಂತೆ ವಿಲಪಿಸಿದರು.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the court’s continuation of prescribed morning rites and praise—performed in good faith—colliding with the hidden reality of the king’s death, forcing an immediate shift from ceremonial duty to truthful recognition and mourning.
The sarga underscores anityatā (the instability of worldly status) and shows how social order (vidhi, protocol, praise) cannot prevent loss; it also models communal response—grief acknowledged openly—when authority suddenly disappears.
The cultural focus is the Ayodhyā palace ecosystem—antaḥpura (inner apartments), royal service roles (vandinaḥ, sūtāḥ, attendants), and bathing-rite material culture (golden vessels, sandal-scented water, unguents, vīṇā music) that frame courtly life.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.