Sarga 9
मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च (Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons)
अयोध्याकाण्ड
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಒಂಬತ್ತನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯ ಕಪಟಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮನಸ್ಸು ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಅವಳು ಮಂಥರೆಯ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ತಕ್ಷಣವೇ—ರಾಮನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಭರತನನ್ನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವೆನೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಮಂಥರೆ ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಗೆ ಉಪಾಯವಾಗಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೈವಾಸುರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ದಶರಥನು ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದಾಗ ಕೈಕೇಯಿ ಅವನನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದಳು; ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ರಾಜನು ಅವಳಿಗೆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದನು, ಅವು ಆಗ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಉಳಿದಿದ್ದವು. ಮಂಥರೆ ಆ ವರದ್ವಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ—ಕೈಕೇಯಿ ಕ್ರೋಧಾಗಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ, ರಾಜನನ್ನು ನೋಡದೆ ಮಾತಾಡದೆ, ವರಗಳಾಗಿ (1) ಭರತಾಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು (2) ರಾಮನಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ವನವಾಸವನ್ನು ಬೇಡಬೇಕು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯು ಮಂಥರೆಯನ್ನು ತಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಹೊಗಳುವುದು, ಅವಳ ರೂಪವರ್ಣನೆ, ‘ಮಾಯೆ’ ಎಂಬ ಮೋಸಯುಕ್ತ ಯುಕ್ತಿಗಳ ಉಪಮೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯದಿಂದ ಅನರ್ಥವನ್ನೂ ಅರ್ಥರೂಪವಾಗಿ ತೋರಿಸಿ ಅರಮನೆ-ರಾಜಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ ಸಾಧಿಸುವ ಕ್ರಮ—ಸ್ಮೃತಿ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಭಾವಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ರಾಜವಚನದ ಬಂಧಶಕ್ತಿ—ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना।दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत्।।।।
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಕೋಪದಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುವ ಮುಖವಳಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿ ದೀರ್ಘವಾದ ಉಷ್ಣ ನಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮಂಥರೆಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು.
Verse 2
अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम्।यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये।।।।
ಇಂದು ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವೆನು; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದೆ ಭರತನನ್ನು ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವೆನು.
Verse 3
इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे।भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।।।
ಈಗ, ಹೇ ಮಂಥರೇ, ಇದನ್ನು ಚಿಂತಿಸು—ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ, ರಾಮನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಪಡೆಯದಿರಲಿ.
Verse 4
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी।रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
ದೇವಿ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಪಾಪದೃಷ್ಟಿಯ ಮಂಥರೆ—ರಾಮನ ಹಿತಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ—ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು.
Verse 5
हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे।यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम्।।।।
ಹೌದು, ಈಗ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಹೇ ಕೈಕೇಯಿ—ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು: ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಭರತನು ಹೇಗೆ ಏಕನಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು.
Verse 6
किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे।यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि।।।।
ಓ ಕೇಕೆಯಿ! ನೀನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಅಥವಾ ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು ಮರೆಮಾಚುತ್ತೀಯೇ? ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಹೇಳಲಿರುವ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ.
Verse 7
मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि।श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम्।।।।
ಛಂದೋವಿಲಾಸಿನಿ ಸುಂದರಿಯೇ! ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳಲು ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಿದ್ದರೆ ಕೇಳು; ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಅದನ್ನು ಮನನಮಾಡು.
Verse 8
श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी।किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत्।।।।
ಮಂಥರೆಯ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಕೇಯಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಸಿದ ಮಂಚದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಎದ್ದು, ಹೀಗೆಂದಳು.
Verse 9
कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे।भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।।।
ಮಂಥರೆಯೇ! ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ, ರಾಮನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪಡೆಯದಿರಲಿ—ಆ ಉಪಾಯವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.
Verse 10
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी।रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत्।।।।
ದೇವಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಪಾಪದೃಷ್ಟಿಯ ಮಂಥರೆ—ಕುಬ್ಜೆ—ರಾಮನ ಹಿತವನ್ನು ಹಾನಿಗೊಳಿಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು.
Verse 11
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः।अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।।।दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति।वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।।।
ದೇವಿ ರಾಣಿಯೇ, ದೇವಾಸುರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಪತಿ ರಾಜರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ನಿಮ್ಮನ್ನೂ ಜೊತೆಕೊಂಡು ಹೊರಟನು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಹಿಡಿದು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿಸಿ, ತಿಮಿಧ್ವಜನು ಇದ್ದ ‘ವೈಜಯಂತ’ವೆಂದು ಖ್ಯಾತವಾದ ನಗರವನ್ನು ತಲುಪಿದನು.
Verse 12
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः।अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।2.9.11।।दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति।वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।2.9.12।।
ದೇವಿ ರಾಣಿಯೇ, ದೇವಾಸುರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಪತಿ ರಾಜರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ನಿಮ್ಮನ್ನೂ ಜೊತೆಕೊಂಡು ಹೊರಟನು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಹಿಡಿದು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿಸಿ, ತಿಮಿಧ್ವಜನು ಇದ್ದ ‘ವೈಜಯಂತ’ವೆಂದು ಖ್ಯಾತವಾದ ನಗರವನ್ನು ತಲುಪಿದನು.
Verse 13
स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः।ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः।।।।
ನೂರು ಮಾಯೆಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ‘ಶಂಬರ’ನೆಂದು ಖ್ಯಾತನಾದ ಮಹಾಸುರನು, ದೇವಸಂಘಗಳಿಂದಲೂ ಅಜಿತನಾಗಿ, ಶಕ್ರನಿಗೆ (ಇಂದ್ರನಿಗೆ) ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದನು.
Verse 14
तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान्।रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः।।।।
ಆ ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ, ಗಾಯಗೊಂಡು ವಿಕ್ಷತಗೊಂಡವರನ್ನೂ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದವರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 15
तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा।असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः।।।।
ಅಲ್ಲಿ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ ದಶರಥನು ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು; ಆದರೆ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಜನು ಅಸುರರ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಚೂರುಚೂರಾದನು.
Verse 16
अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः।तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया।।।।
ದೇವಿಯೇ, ಸಮರಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಪತಿ ಅಚೇತನನಾದಾಗ ನೀವು ಅವರನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿರಿ; ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ನೀವು ಅವರ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿ ಅವರನ್ನು ಉಳಿಸಿದಿರಿ.
Verse 17
तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने।स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ।।।।गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना।
ಶುಭದರ್ಶಿನಿ ದೇವಿ! ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಅವನು ನಿನಗೆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ದತ್ತನಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಆಗ ನೀನು, ರಾಣಿ, ಪತಿಗೆ— ‘ನನಗೆ ಇಚ್ಛೆಯಾದಾಗ ಆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ನಾನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜನು ‘ತಥಾಸ್ತು’ ಎಂದು ಅನುಮೋದಿಸಿದನು.
Verse 18
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।।।कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया।रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।।।
ಹೇ ದೇವಿ! ನಾನು ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ನೀನೇ ಹಿಂದೆ ನನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಸ्नेಹದಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೆ. ಈಗ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತಡೆದು ಹಿಂದಿರುಗಿಸು.
Verse 19
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।2.9.18।।कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया।रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।2.9.19।।
ಹೇ ದೇವಿ! ನಾನು ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ನೀನೇ ಹಿಂದೆ ನನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಸ्नेಹದಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೆ. ಈಗ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತಡೆದು ಹಿಂದಿರುಗಿಸು.
Verse 20
तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम्।प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश।।।।
ಆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಪತಿಯನ್ನು ಬೇಡು: ಭರತನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು (ಯುವರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ) ಮತ್ತು ರಾಮನನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವುದನ್ನು.
Verse 21
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्।प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति।।।।
ರಾಮನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅರಣ್ಯವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟರೆ, ಪ್ರಜೆಯ ಪ್ರೀತಿ ಹಾಗೂ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ದೃಢವಾಗಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗುವನು.
Verse 22
क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते।शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी।।।।
ಅಶ್ವಪತಿಯ ಪುತ್ರಿಯೇ, ಇಂದು ಕ್ರೋಧಾಗಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸು; ನಿಜವಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡವಳಂತೆ, ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಮಲಿನ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗು.
Verse 23
मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः।रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा।।।।
ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಮರಳಿ ನೋಡಬೇಡ, ಅವನೊಡನೆ ಮಾತಾಡಬೇಡ. ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಅಳುತ್ತಲೇ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಂತೆ ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗಿರು.
Verse 24
दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः।त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम्।।।।
ನೀನು ಸದಾ ಪತಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ—ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ನಿಮಿತ್ತ ಆ ಮಹಾರಾಜನು ಅಗ್ನಿಯೊಳಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಲ್ಲನು.
Verse 25
न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम्।तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत्।।।।
ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೋಪಗೊಳಿಸಲು ಶಕ್ತನಲ್ಲ; ನೀನು ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುವುದನ್ನೂ ಸಹಿಸಲಾರ. ನಿನ್ನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ರಾಜನು ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲನು.
Verse 26
न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः।मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः।।।।
ಭೂಪತಿ ನಿನ್ನ ವಚನವನ್ನು ಮೀರುವ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ. ಹೇ ಮಂದಸ್ವಭಾವಿನಿ, ನಿನ್ನದೇ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಣೆಯ ಬಲವನ್ನು ಅರಿತುಕೋ.
Verse 27
मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च।दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः।।।।
ಮಣಿ, ಮುತ್ತು, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ನಾನಾವಿಧ ರತ್ನಗಳನ್ನು ರಾಜ ದಶರಥನು ನಿನಗೆ ನೀಡಬಹುದು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಅಂಟಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ.
Verse 28
यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात्।तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत्।।।।
ಹೇ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವತಿ ರಾಣಿಯೇ, ದೇವಾಸುರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ನಿನಗೆ ನೀಡಿದ ಆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸು; ನಿನ್ನ ಉದ್ದೇಶವು ಕೈ ತಪ್ಪದಿರಲಿ.
Verse 29
यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः।व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम्।।।।
ರಾಘವನು (ದಶರಥನು) ಸ್ವತಃ ನಿನ್ನನ್ನು ಎತ್ತಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ವರವನ್ನು ನೀಡಲು ಮುಂದಾದಾಗ, ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ನಂತರ ಈ ವರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡು.
Verse 30
रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च।भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः।।।।
ರಾಮನನ್ನು ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳೂ ಇನ್ನೂ ಐದು—ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ—ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸು; ಭರತನನ್ನು ಭೂಮಿಯ ರಾಜನಾಗಿ ಮಾಡು, ಹೇ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ.
Verse 31
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्।रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः।।।।
ರಾಮನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವ್ರಾಜಿತನಾದರೆ, ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿ ಗಾಢವಾಗಿ ಬೇರುಬಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವನು; ನಂತರ ಉಳಿದ ಕಾಲವೆಲ್ಲ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುವನು.
Verse 32
रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम्।एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि।।।।
ಹೇ ದೇವಿ, ಆ ವರವಾಗಿ ರಾಮನ ಪ್ರವ್ರಾಜನವನ್ನೂ ಬೇಡು; ಹೀಗೆ, ಹೇ ಭಾಮಿನಿ, ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನ ಎಲ್ಲಾ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವವು.
Verse 33
एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति।भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति।।।।
ಹೀಗೆ ಪ್ರವ್ರಾಜಿತನಾದರೆ ರಾಮನು ‘ಅರಾಮ’ನಾಗುವನು—ಆನಂದದ ಆಧಾರವಲ್ಲದವನಾಗುವನು; ಮತ್ತು ಭರತನು ಶತ್ರುಗಳು ನಾಶವಾದವನಾಗಿ ನಿನ್ನ ರಾಜನಾಗುವನು.
Verse 34
येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति।तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति।।।।सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिस्सार्धमात्मवान्।
ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವನವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿ ಬರುವನೋ, ಅದೇ ವೇಳೆಗೆ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ದೃಢಮೂಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿರನಾಗುವನು; ಆತ್ಮವಂತನಾಗಿ, ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ, ಜನರ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸುಸಂಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡವನಾಗಿರುವನು.
Verse 35
प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा।।।।रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य विनिवर्तय।
ಈಗಲೇ ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ಮನಸಾರೆ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ರಾಜನನ್ನು ತಡೆದು, ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸು.
Verse 36
अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया।।।।हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।
ಮಂಥರೆ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಅರ್ಥದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿ ಅವಳಿಂದ ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ಬಳಿಕ, ಹರ್ಷಿತಳಾಗಿ ನಂಬಿಕೆಯುಳ್ಳ ಕೈಕೇಯಿ ಮಂಥರೆಯನ್ನು ಹೀಗೆಂದಳು.
Verse 37
सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता।।।।कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना।
ಕುಬ್ಜೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ—ಪರಮದರ್ಶನಳಾಗಿದ್ದರೂ—ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು, ಕಿಶೋರಿಯಂತೆ ಕುಪಥಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಹೋದಳು.
Verse 38
कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम्।।।।पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये।
ಓ ಕುಬ್ಜೆಯೇ, ನೀನು ಇಷ್ಟು ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾಗಿ—ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹೇಳುವವಳಾಗಿ—ನನಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕುಬ್ಜೆಯರೊಳಗೆ ನೀನು ಬುದ್ಧಿನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ.
Verse 39
त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी।।।।नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम्।
ಓ ಕುಬ್ಜೆಯೇ, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಸದಾ ತೊಡಗಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ನಿನ್ನಿಲ್ಲದೆ ರಾಜನು ಏನು ಮಾಡಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಅರಿಯಲಾರೆನು.
Verse 40
सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः।।।।त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना।त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना।
ಕೆಲವು ಕುಬ್ಜೆಯರು ದುರ್ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡು ವಕ್ರರಾಗಿದ್ದು ನೋಡಲು ಭಯಂಕರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ನೀನು ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಳಾಗಿ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ವಾಲಿದ ಪದ್ಮದಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿ ನಮನಗೊಂಡಿದ್ದೀಯೆ.
Verse 41
उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतं।।।।अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम्।
ನಿನ್ನ ಉರಸ್ಸು ತುಂಬಿ ಭುಜಗಳವರೆಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಂತಿದೆ; ಅದರ ಕೆಳಗೆ ನಿನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆ ಸೊಗಸಾಗಿ ಸಣ್ಣದು, ಸುಂದರ ನಾಭಿಯುಳ್ಳದು—ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಮರೆಮಾಡಿದಂತಿದೆ.
Verse 42
परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ।।।।विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे।
ನಿನ್ನ ಜಘನ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ, ನಿನ್ನ ಸ್ತನಗಳು ಎರಡೂ ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ದೃಢವಾಗಿವೆ; ನಿನ್ನ ಮುಖವು ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತೆ—ಅಹೋ ಮಂಥರೇ, ನೀನು ಎಷ್ಟು ಕాంతಿಮಯಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ!
Verse 43
जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम्।।।।जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ।
ನಿನ್ನ ಜಘನವು ರಶನಾದಾಮದಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿ ನಡೆಯುವಾಗ ಝಣಝಣನೆ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ; ನಿನ್ನ ಜಂಘೆಗಳು ಬಹಳ ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲಸಿವೆ, ಎರಡೂ ಪಾದಗಳು ದೀರ್ಘವೂ ಸುಂದರವೂ ಆಗಿವೆ.
Verse 44
त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी।।।।अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे।
ಹೇ ಮಂಥರೇ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕ್ಷೌಮವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದವಳೇ, ದೀರ್ಘ ಸಕ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನೀನು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವಾಗ ರಾಜಹಂಸಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತೀಯೆ.
Verse 45
आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे।।।।सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्यास्सहस्रशः।
ಅಸುರಾಧಿಪ ಶಂಬರನಿಗೆ ಇದ್ದ ಸಾವಿರ ಮಾಯೆಗಳು—ಅವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿವೆ; ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಸಾವಿರಾರು ಮಾಯೆಗಳು ಇವೆ.
Verse 46
तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम्।।।।मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते।
ನಿನ್ನ ಆ ದೀರ್ಘ ಕುಬ್ಬು—ರಥದ ನಾಭಿಯಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದುದು—ಅದರೊಳಗೆ ನಿನ್ನ ಚತುರ ಯುಕ್ತಿಗಳು, ಕ್ಷತ್ರಿಯಸಮಾನ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಯಾಕೌಶಲ್ಯಗಳೂ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 47
अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम्।।।।अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते।
ಇಲ್ಲಿ, ಹೇ ಕುಬ್ಜೆಯೇ, ನಿನ್ನ ಕುಬ್ಬಿನ ಮೇಲೆ ನಾನು ಸುವರ್ಣಮಯ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವೆನು—ಭರತನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕವಾದಾಗ ಮತ್ತು ರಾಘವನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ.
Verse 48
जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे।।।।लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु।
ಹೇ ಮಂಥರೇ, ಶುದ್ಧ ಜಾತಿಸುವರ್ಣವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕರಗಿಸಿ ಶೋಧಿಸಿದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಂಗಾರದಿಂದ—ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ನಾನು ತೃಪ್ತಳಾದಾಗ—ನಿನ್ನ ಕುಬ್ಬಿಗೆ ಲೇಪನ ಮಾಡುವೆನು.
Verse 49
मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम्।।।।कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च।
ಹೇ ಕುಬ್ಜೆಯೇ, ನಿನ್ನ ಮುಖಕ್ಕೆ ಚಿತ್ರವಂತೆ ಶುಭವಾದ ಜಾತರೂಪಮಯ (ಸುವರ್ಣಮಯ) ತಿಲಕವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಕೊಡುವೆನು; ಹಾಗೆಯೇ ನಿನಗಾಗಿ ಶುಭ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ತಯಾರಿಸಿಸುವೆನು.
Verse 50
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।।।चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।।।
ಶುಭ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ನೀನು ದೇವತೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವೆ; ಚಂದ್ರನನ್ನೇ ಸವಾಲು ಮಾಡುವಂತೆ ಅಪ್ರತಿಮ ಮುಖವಳ್ಳಿಯಾಗಿ, ನೀನು ಮುಖ್ಯ ಗತಿಯನ್ನು—ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು—ಪಡೆಯುವೆ; ದ್ವೇಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಗರ್ವದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವೆ.
Verse 51
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।2.9.50।।चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।2.9.51।।
ಹೇ ಕುಬ್ಜೆಯೇ, ಸರ್ವ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾದ ಇತರ ಕುಬ್ಜೆಯರೂ ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಪರಿಚರಿಸುವರು—ನೀನು ಸದಾ ನನ್ನನ್ನು ಪರಿಚರಿಸಿದಂತೆ.
Verse 52
तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः।पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम।।।।
ಹೇ ಕುಬ್ಜೆಯೇ, ಸರ್ವ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾದ ಇತರ ಕುಬ್ಜೆಯರೂ ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಪರಿಚರಿಸುವರು—ನೀನು ಸದಾ ನನ್ನನ್ನು ಪರಿಚರಿಸಿದಂತೆ.
Verse 53
इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत्।शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव।।।।
ಹೀಗೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂಥರೆಯು, ಶುಭ್ರವಾದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಶಯನದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು—ಅವಳು ಯಜ್ಞವೇದಿಯ ಮೇಲಿನ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತೆ ದೀಪ್ತಿಮತಿಯಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು।
Verse 54
गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते।उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय।।।।
ಹೇ ಕಲ್ಯಾಣಿ! ನೀರು ಹರಿದು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈಗಲೇ ಎದ್ದು, ತಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಮಾಡು; ರಾಜನ ಮುಂದೆ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸು।
Verse 55
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।।।
ಹೀಗೆ ಮಂಥರೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತಳಾದ, ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯೂ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮದದಿಂದ ಗರ್ವಿತಳಾದ ದೇವಿ ರಾಣಿ, ಅವಳ ಜೊತೆಗೆ ಕ್ರೋಧಾಗಾರಕ್ಕೆ ಹೋದಳು।
Verse 56
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।
ಆ ವರಾಂಗನೆ ಅನೇಕ ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ಮೌಲ್ಯದ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದ ಶುಭ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕಳಚಿಬಿಟ್ಟಳು।
Verse 57
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।
ಆಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿ ಹಿರಣ್ಯಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯ ಕೇಕೆಯಿ ಕುಬ್ಜೆಯ ಮಾತಿನ ವಶಳಾಗಿ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ ಮಂಥರೆಯನ್ನು ಹೀಗೆಂದಳು.
Verse 58
इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि।वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम्।।।।
ಓ ಕುಬ್ಜೆಯೇ! ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ತಿರುವುದನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿಸು; ಇಲ್ಲವೇ ರಾಘವನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಭರತನು ಭೂಮಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು ಎಂದು ಹೇಳು.
Verse 59
न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः।एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते।।।।
ನನಗೆ ಬಂಗಾರವೂ ಬೇಡ, ರತ್ನಗಳೂ ಬೇಡ, ಆಭರಣಗಳೂ ಬೇಡ. ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕವಾದರೆ ಅದೇ ನನ್ನ ಜೀವಿತದ ಅಂತ್ಯ.
Verse 60
अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितोवचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः।उवाच कुब्जा भरतस्य मातरंहितं वचो राममुपेत्य चाहितम्।।।।
ಆಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಆ ಕುಬ್ಜೆ ರಾಜನ ಮಹಿಷಿಯಾದ, ಭರತನ ತಾಯಿಯಾದ ಆ ರಾಣಿಯನ್ನು ಉಗ್ರಬಲದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದಳು—ಭರತನ ಹಿತವೆಂದು ತೋರುವ, ಆದರೆ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಹಿತಕರವಾದ ವಚನಗಳನ್ನು.
Verse 61
प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवोयदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे।अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथायथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते।।।।
ರಾಘವನು ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರೆ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೀನು ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಿರಿ. ಆದಕಾರಣ, ಹೇ ಕಲ್ಯಾಣಿ, ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ಭರತನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕವಾಗುವಂತೆ ಯತ್ನಿಸು.
Verse 62
तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जयासमाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः।निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिताशशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः।।।।
ಕುಬ್ಜೆಯ ಬಾಣದಂತೆ ತಿವಿದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮರುಮರು ಆಘಾತಗೊಂಡ ಮಹಿಷಿ, ಅತೀವ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು, ಕೈಗಳನ್ನು ಹೃದಯದ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಳು; ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದು, ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೊಗಳತೊಡಗಿದಳು.
Verse 63
यमस्य वा मां विषयं गतामितोनिशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि।वनं गते वा सुचिराय राघवेसमृद्धकामो भरतो भविष्यति।।।।
ಹೇ ಕುಬ್ಜೆ, ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿರುವುದನ್ನು ನೀನು ಕಂಡರೆ, ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸಬಹುದು. ಇಲ್ಲವೇ, ರಾಘವನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ, ಭರತನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮಸಮೃದ್ಧನಾಗುವನು.
Verse 64
अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजोन चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम्।न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितंन चेदितो गच्छति राघवो वनम्।।।।
ರಾಘವನು ಇಲ್ಲಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಹಾಸಿಗೆಗಳನ್ನೂ ಬೇಡ, ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಬೇಡ, ಚಂದನವನ್ನೂ ಬೇಡ, ಅಂಜನವನ್ನೂ, ಪಾನ-ಭೋಜನವನ್ನೂ ಬೇಡ; ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಡ—ಜೀವನವೂ ಸಹ ಬೇಡ.
Verse 65
अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणंनिधाय सर्वाभरणानि भामिनी।असंवृतामास्तरणेन मेदिनींतदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी।।।।
ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಸುಂದರಿ ಕೈಕೇಯಿ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು; ಹಾಸಿಗೆಯ ಆವರಣವನ್ನೂ ತೆಗೆದು, ನಿರಾವರಣ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಮಲಗಿದಳು—ಬಿದ್ದ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ.
Verse 66
उदीर्णसंरम्भतमोवृताननातथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा।नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सातमोवृता द्यौरिव मग्नतारका।।।।
ಉದ್ಭಟ ಕ್ರೋಧದ ತಮಸ್ಸಿನಿಂದ ಮುಖ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾಲ್ಯಾಭರಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ನರೆಂದ್ರಪತ್ನಿ ಕೈಕೇಯಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕುಳಳಾದಳು; ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮುಳುಗಿದಂತೆ ತಮಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಅವಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಳು.
Frequently Asked Questions
The sarga presents the deliberate activation of a prior moral contract (two boons) to override a public succession plan: Kaikeyī is advised to demand Bharata’s installation and Rāma’s exile, raising a dharma-sankat between promised word, maternal interest, and the kingdom’s welfare.
Speech and memory function as binding forces in human affairs: a boon once granted becomes ethically inescapable, and counsel (nīti) can redirect outcomes by converting emotion into procedure—illustrating how intention and method shape dharma’s public consequences.
The narrative recalls the southern route toward Dandaka and the city Vaijayanta associated with Timidhvaja, and it foregrounds the cultural institution of the krodhāgāra—an established courtly space where ritualized anger and refusal operate as persuasive leverage.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.