Ramayana - Aranya Kanda
Ascetic lifeTemptationRising conflict

Araṇya Kāṇḍa - Book of the Forest (The Wilderness/Exile in the Woods)

अरण्यकाण्ड

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡವು ರಾಮಾಯಣದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಮಧ್ಯಚಲನೆ; ಇಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಕಥೆ ನೀತಿಪರ ಪರೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಮಹಾವಿಪತ್ತಿನತ್ತ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ರಾಮ, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅನೇಕ ತಪಸ್ವಿ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ; ರಾಕ್ಷಸೋಪದ್ರವಗಳಿಂದ ಅವರ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮದ ಧ್ವನಿ ಪುನಃಪುನಃ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ—ರಾಜತ್ವವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವಲ್ಲ, ಋಷಿಮುನಿಗಳೂ ದುರ್ಬಲರೂ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ರಾಜನ ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ತವ್ಯ. ವಿರಾಧವಧ, ಶರಭಂಗ–ಸೂತೀಕ್ಷ್ಣ–ಅಗಸ್ತ್ಯರ ದರ್ಶನಗಳು, ಗೋದಾವರೀತೀರದ ಪಂಚವಟಿಯಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾಪನೆ—ಇವು ಆಶ್ರಮಗಳು, ನದಿಗಳು, ಅರಣ್ಯಪ್ರದೇಶಗಳ ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಋತು, ವನಸ್ಪತಿ, ಆಶ್ರಮಜೀವನದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ದೀರ್ಘ ನಿಸರ್ಗ-ಪಟ್ಟಿಕೆಗಳ ಕಾವ್ಯಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ಕಾಮಾತುರ ಆಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಅವಮಾನ ಜನಸ್ಥಾನದ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರತೀಕಾರದಲ್ಲಿ ಖರ, ದೂಷಣ, ತ್ರಿಶಿರಸ ಸೇರಿದಂತೆ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ರಾಮನಿಂದ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಜಯ ವೀರರಸದಿಂದ ದೀಪ್ತವಾದರೂ, ಅದೇ ರಾವಣನನ್ನು ಕಥೆಗೆ ಸೆಳೆಯುವ ಸಂಧಿಬಿಂದು. ರಾವಣ–ಮಾರೀಚ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಸಲಹೆ, ರಾಜನೀತಿ, ಅಹಂಕಾರದ ಪತನ ಕುರಿತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನೈತಿಕ-ರಾಜಕೀಯ ವಿಚಾರಣೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ಮಾರೀಚನ ಹಿತವಚನವನ್ನು ರಾವಣ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದು ರಾಜವೈಫಲ್ಯದ ಅನಾಟಮಿಯಂತೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಕಾಂಡದ ಕರుణ ಶಿಖರ ಸೀತಾಹರಣ. ಸ್ವರ್ಣಮೃಗದ ಮೋಹದಿಂದ ಸಹೋದರರು ಬೇರ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಭಿಕ್ಷುವೇಷಧಾರಿ ರಾವಣ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಟಾಯುವಿನ ಪ್ರತಿರೋಧ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅಚಲ ಧರ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯ, ರಾಮನ ಶೋಕಭರಿತ ಅನ್ವೇಷಣೆ—ಇವುಗಳಿಂದ ಪ್ರಧಾನ ರಸ ವೀರದಿಂದ ಕರුණೆಗೆ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧಮೋಕ್ಷ ಮತ್ತು ಶಬರೀದರ್ಶನ ಶೋಕವನ್ನು ದಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ತಂತ್ರವಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ; ಪಂಪಾ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಕಡೆಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ಮೈತ್ರಿಗೆ ನೆಲಹಾಸುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಪಾಠಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ (IIT ಕಾನ್ಪುರ ಸಂರಕ್ಷಿತ) ಕೆಲವು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರಗಳೂ ಕಂಡುಬಂದು, ಭಕ್ತಿ-ವರ್ಣನ-ಉಪದೇಶದ ತಳಹದಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

Sargas in Aranya Kanda

Sarga 1

तापसाश्रममण्डलदर्शनम् (Entering Dandaka and Meeting the Sages)

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಮೊದಲ ಸರ್ಗವು ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ತಾಪಸಾಶ್ರಮ-ಮಂಡಲವೆಂಬ ಆಶ್ರಮಜಾಲದ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಪ್ರಾಂಗಣಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಜಲಪ್ರೋಕ್ಷಣ ಮಾಡುವುದು, ವೇದಪಠಣದ ನಾದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವುದು, ಅಗ್ನಿಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಹೋಮಕೂಂಡಗಳ ನಿಯಮಿತ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಪಕ್ಷಿ-ಮೃಗಗಳಿಗೆ ನಿರ್ಭಯ ಆಶ್ರಯ; ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಸಣ್ಣ ಸಮಾಜವೊಂದು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿನ ಜ್ಯೆಯನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಿ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಆಕ್ರಮಣವಲ್ಲ, ನಿಯಂತ್ರಿತ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಸೂಚನೆ. ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಋಷಿಗಳು ರಾಮ-ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟು, ಮಂಗಳಾಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ; ರಾಮತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಉದಯಿಸುವ ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಆತಿಥ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತದೆ—ಪರ್ಣಕುಟೀರದಲ್ಲಿ ಆಸನ, ಜಲಸತ್ಕಾರ, ಬಳಿಕ ಮೂಲ, ಫಲ, ಪುಷ್ಪಗಳಂತಹ ವನ್ಯಾಹಾರ ಅರ್ಪಣೆ. ಋಷಿಗಳು ರಾಜಧರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ—ರಾಮನು ಶರಣ್ಯ, ಧರ್ಮರಕ್ಷಕ, ದಂಡಧರ; ರಕ್ಷಣಾಕರ್ತವ್ಯದ ಕಾರಣ ರಾಜನು ‘ಇಂದ್ರನ ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗ’ವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಂಡಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ತಪಸ್ವಿಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಅರಣ್ಯಪ್ರದೇಶದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ.

23 verses | Forest sages (महर्षयः / तापसाः), Rama (as addressed; minimal direct speech in this excerpt)

Sarga 2

Virādha-saṃvādaḥ — Encounter with Virādha in the Daṇḍakāraṇya (Aranya Kanda, Sarga 2)

ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ವಿದಾಯ ಪಡೆದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಇನ್ನೂ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅಶುಭ ನಿನಾದಗಳಿಂದ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ, ಲತೆ-ಹುಲ್ಲು-ಮರಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿ ಕಿತ್ತುಹೋಗಿರುವ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರು—ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ಚಲನವಲನದ ಪರಿಸರಸೂಚನೆ. ಆಗ ಅವರು ವಿರಾಧನೆಂಬ ಭಯಾನಕ ಪುರುಷಾದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು; ಅವನ ವಿಕೃತ ಮಹಾಕಾಯ ಮತ್ತು ಹಿಂಸಾಚಿಹ್ನೆಗಳು ಭಯಾನಕ ರಸವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಿದವು. ವಿರಾಧನು ಧಾವಿಸಿ ಬಂದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಎತ್ತಿ ತನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ತಪಸ್ವಿವೇಷಧಾರಿಗಳಾದ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು—ಸ್ತ್ರೀಯೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ತಪೋಭಂಗವೆಂದು ದೋಷಾರೋಪ ಮಾಡಿದನು. ತಾನು ಮುನಿಭಕ್ಷಕ ರಾಕ್ಷಸನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದನು; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದಳು. ಪರಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ಉಂಟಾದ ಅವಮಾನವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಶೋಕಾಕ್ರಾಂತನಾಗಿ, ಇದನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಯ ವರಗಳ ತ್ವರಿತ ಫಲವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು; ತಂದೆಯ ಮರಣದುಃಖಕ್ಕಿಂತಲೂ ರಾಜ್ಯನಷ್ಟಕ್ಕಿಂತಲೂ ಈ ವೇದನೆ ದೊಡ್ಡದೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಂಯತ ಕೋಪದಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ತಕ್ಷಣವೇ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಸಂಹಾರರೂಪದ ದಂಡ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಸರ್ಗವು ತಪಸ್ವಿಚಿಹ್ನಗಳೊಂದಿಗೆ ಧರ್ಮಸಿದ್ಧತೆ, ಸೀತಾ-ಮುನಿರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ, ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹನದಿಂದ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

26 verses | Virādha, Rāma, Lakṣmaṇa

Sarga 3

विराधप्रश्नोत्तर-युद्धम् (Viradha’s Challenge and the Clash in Dandaka)

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಮೂರನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಪರಿಚಯ, ನಂತರ ಕ್ರಮೇಣ ಉಗ್ರವಾಗುವ ಯುದ್ಧ—ಎಂಬ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ವಿನ್ಯಾಸ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಂಯಮದಿಂದ, ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯಂಗ್ಯಭಾವದಿಂದ ವಿರಾಧನಿಗೆ “ನೀನು ಯಾರು?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿರಾಧನು ಕೂಡ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಗಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಾವು ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ವನವಾಸಿಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಮಾಡುವ ರಾಕ್ಷಸನ ಉದ್ದೇಶವೇನು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿರಾಧನು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಜಯನ ಪುತ್ರ, ತಾಯಿ ಶತಹ್ರದಾ—ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ತಾನು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಅಚ್ಛೇದ್ಯ-ಅಭೇದ್ಯನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಸೀತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಅಂತಿಮ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಉತ್ತರ ಧರ್ಮಕೋಪದಿಂದ ದೀಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ಮರಣವನ್ನು ಬಯಸುವವನೆಂದು ಗರ್ಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಯುದ್ಧ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಧನುಸ್ಸು ಏರಿಸಿ ಸ್ವರ್ಣಪಕ್ಷಗಳಿರುವ ಏಳು ವೇಗವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಗಾಯಗೊಂಡ ವಿರಾಧನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ಕಾಣುವ ಶೂಲವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ವರಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬಾಣಗಳು ಅವನ ದೇಹದಿಂದ ಜಾರಿ ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಅವನು ನಗುತ್ತಾ ಜಂಭಿಸುತ್ತಾ ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಎರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುರಿದ ಆಯುಧವು ವಜ್ರಾಘಾತದಿಂದ ಭಂಗವಾದ ಮೇರುವಿನ ಶಿಖರಖಂಡದಂತೆ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ಇಬ್ಬರೂ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ವಿರಾಧನು ಅವರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಭುಜಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ದಟ್ಟ, ಭಯಾನಕ ಅರಣ್ಯದೊಳಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಚಲನೆ ಅವರೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ ವನಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ.

27 verses

Sarga 4

विराधवधः — The Slaying (Burial) of Viradha

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಸೀತೆ ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ವಿರಾಧನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅಳುತ್ತಾಳೆ. ಸಹೋದರರು ತಕ್ಷಣವೇ ಅವನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಬಾಣ ಮತ್ತು ಕತ್ತಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದರೂ ಅವನು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ತಪಸ್ಸಿನ ವರದಿಂದಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಅರಿತ ರಾಮನು, ಅವನನ್ನು ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಹೂಳುವುದೇ ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೊಂಡವನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ವಿರಾಧನ ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಅದುಮುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ವಿರಾಧನು ತಾನು ತುಂಬುರು ಎಂಬ ಗಂಧರ್ವನೆಂದೂ, ರಂಭೆಯ ಮೇಲಿನ ವ್ಯಾಮೋಹದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಮರೆತಿದ್ದಕ್ಕೆ ಕುಬೇರನ ಶಾಪದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನಿಂದ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿದರೆ ಶಾಪ ವಿಮೋಚನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಶರಭಂಗ ಋಷಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅವನನ್ನು ಹೂತುಹಾಕಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

33 verses | Sita (Vaidehi), Rama, Viradha, Lakshmana

Sarga 5

शरभङ्गाश्रमगमनम् तथा इन्द्रदर्शनम् (Approach to Sarabhanga’s Hermitage and the Vision of Indra)

ವಿರಾಧನ ವಧೆಯ ನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ—ಈ ಅಪರಿಚಿತ ದುರ್ಗಾರಣ್ಯದ ಮಾರ್ಗ ಬಹಳ ಕಠಿಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಪಸ್ವಿ ಶರಭಂಗ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಶೀಘ್ರ ತಲುಪಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ಇಂದ್ರನ ದೀಪ್ತ ರಥ, ಪಿಂಗಲ ವರ್ಣದ ಅಶ್ವಗಳು, ನಿರ್ಮಲ ಛತ್ರ, ಅಮೂಲ್ಯ ಚಾಮರಗಳು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಪರಿಚಾರಕರು; ಗಂಧರ್ವರು, ದೇವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಆ ತೇಜೋಮಯ ಪುರುಷನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಇರಲು ಹೇಳಿ, ತಾನೇ ಆ ದಿವ್ಯ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮಹತ್ತಾದ ವಿಧಿಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಂಚೆಯೇ ಅರಿತ ಇಂದ್ರನು, ಶರಭಂಗನಿಗೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ—ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಾನು ದೂರವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನು ಮೊದಲು ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರವೇ ಭೇಟಿಯು ಯುಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಶರಭಂಗನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಆಮಂತ್ರಣ ನೀಡಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಶರಭಂಗನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ಇಂದ್ರಾಗಮನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿ—ಇಂದ್ರನು ತನ್ನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಬಂದಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದ ನಂತರವೇ ತಾನು ಆರೋಹಣ ಮಾಡುವೆನೆಂದು ವಿಳಂಬಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಜಯಿಸಿದ ಲೋಕಗಳ ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಮಂದಾಕಿನಿಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ತಪಸ್ವಿ ಸೂತೀಕ್ಷ್ಣ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಶರಭಂಗನು ಯಜ್ಞಕರ್ಮ ನೆರವೇರಿಸಿ ಅಗ್ನಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಪುನಃ ಯೌವನರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿ ದೇವ-ಋಷಿಲೋಕಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾನೆ—ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹಿಮೆ, ಲೋಕಶ್ರೇಣಿ ಮತ್ತು ರಾಮನ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವ ಧ್ಯೇಯದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ ಸರ್ಗ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।

43 verses

Sarga 6

षष्ठस्सर्गः — तपस्विरक्षणे राजधर्मोपदेशः (Sarga 6: The Sages’ Appeal and Instruction on Royal Duty)

ಶರಭಂಗ ಮುನಿಗಳು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಿದ ನಂತರ, ವಿವಿಧ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಮೂಹಗಳು ಅವರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಗ್ನಿಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದೀಪ್ತನಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಸೇರಿದರು. ಅವರು ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಪಿತೃಭಕ್ತಿ, ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪರಾಯಣತೆಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ದೀನ ಯಾಚಕರಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ್ದಕ್ಕೆ ವಿನಯದಿಂದ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಿದರು. ಋಷಿಗಳು ರಾಜಧರ್ಮದ ನಿಯಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದರು—ಪ್ರಜೆಯಿಂದ ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಆರನೇ ಭಾಗ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೂಡ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡದ ರಾಜನು ಘೋರ ಅನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನು; ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರರಂತೆ ಕಾಪಾಡುವ ಆಡಳಿತಗಾರನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಜನರ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವ ರಾಜನಿಗೆ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಪುಣ್ಯದ ಒಂದು ಭಾಗವೂ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ರಕ್ಷಣೆಯು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸರ ಅಕ್ರಮಗಳ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು—ಹತ ತಪಸ್ವಿಗಳ ದೇಹಗಳು ಮತ್ತು ಪಂಪಾ, ಮಂದಾಕಿನಿ, ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ವ್ಯಾಪಕ ಸಂಹಾರ—ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಪರಮ ರಕ್ಷಕನೆಂದು ರಾಮನ ಶರಣು ಬೇಡಿದರು. ರಾಮನು ವಿನಯದಿಂದ, ತಪಸ್ವಿಗಳು ತನ್ನನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ತಾನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದದ್ದು ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ ಉಪದ್ರವವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದನು. ಅಭಯ ನೀಡಿಸಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಸೂತೀಕ್ಷ್ಣ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು.

26 verses

Sarga 7

सुतीक्ष्णाश्रमप्रवेशः — Entry into Sutikshna’s Hermitage

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಪೋವನದ ಭೂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಆಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಕ್ರಮ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮುನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಘನ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ವಲ್ಕಲಧಾರಣೆ, ಏಕಾಂತವಾಸ ಇತ್ಯಾದಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಗುರುತಾಗುವ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ವಿನಯದಿಂದ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ಸ्नेಹಪೂರ್ಣ ಆಲಿಂಗನದಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಆಶ್ರಮರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನಿಂದ ಪಡೆದ ಪೂರ್ವದ ದಿವ್ಯ ಆಶ್ವಾಸನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಲೋಕಗಳು ಲಭಿಸುತ್ತವೆ—ಎಂದು, ಅನುಗ್ರಹವಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಬಾಧ ಸಂಚಾರದ ಅಧಿಕಾರದಂತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ರಾಮನು ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯದಿಂದ ಪರರ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಲೋಕಗಳನ್ನು ತಾನೇ ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಪಡೆಯುವೆನು, ನನಗೆ ಬೇಕಾದುದು ಕೇವಲ ವನವಾಸವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ಆಶ್ರಮದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮರುಮರು ಉಪದ್ರವಗಳ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಧನುರ್ವಾಣವನ್ನು ಎತ್ತಿದರೂ, ಮುನಿಗೆ ನೋವುಂಟಾಗುವುದನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಧ್ಯಾವಿಧಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಎಲ್ಲರೂ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತಾರೆ; ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಆಹಾರದಿಂದ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

24 verses

Sarga 8

सुतीक्ष्णाश्रमप्रस्थानम् (Departure from Sutikshna’s Hermitage)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ ಮಹರ್ಷಿಯ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎದ್ದೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಶೀತಲ, ಪದ್ಮಸುಗಂಧಿತ ಜಲದಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಬಳಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಗ್ನಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಉದಯಸೂರ್ಯನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅರಣ್ಯಜೀವನದ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಕಾಲಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾ. ನಂತರ ಅವರು ಸುತೀಕ್ಷ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಯಾಣಾನುಮತಿ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಋಷಿಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಪರಿಕ್ರಮಿಸಿ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವ ತುರ್ತು ಇದೆ; ಸೂರ್ಯನ ಅಸಹ್ಯ ತಾಪ ಹೆಚ್ಚುವ ಮೊದಲು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಪಡೆದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನೀತಿಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ದೈಹಿಕ ತಾಪವನ್ನು ನೈತಿಕ ಅಸಮತೋಲನದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮ-ಸೀತೆ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮಹರ್ಷಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ವಂದಿಸುತ್ತಾರೆ; ಸುತೀಕ್ಷ್ಣನು ಅವರನ್ನು ಎತ್ತಿ ಸ्नेಹದಿಂದ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ನಿರ್ಭಯ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅರಣ್ಯದ ವೈಭವ—ಹಣ್ಣು-ಹೂಗಳು, ಪಶುಸಮೂಹಗಳು, ನಿಶ್ಶಬ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಪದ್ಮಸರೋವರಗಳು, ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳು, ನವಿಲುಗಳು, ಬೆಟ್ಟದ ಜಲಪಾತಗಳು—ಎನ್ನುವದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾ, ನೋಡಿಬಂದು ಮತ್ತೆ ಬರಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಿಗೆ ತೂಣೀರ, ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಆ ಮೂವರು ಮಹರ್ಷಿಯ ಅನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪವಿತ್ರ ಅರಣ್ಯಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ಣ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ.

20 verses | Rama, Sutikshna

Sarga 9

सीताया धर्मोपदेशः—शस्त्रसंयोगदोषकथा (Sita’s Counsel on Dharma and the Peril of Weapon-Association)

ಸೂತೀಕ್ಷ್ಣ ಮುನಿಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುವಾಗ, ಸೀತೆಯು ಸ्नेಹಪೂರ್ಣವಾದರೂ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಏಕಪತ್ನೀವ್ರತ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ—‘ಮೂರನೇ ದೋಷ’, ಅಂದರೆ ವೈರವಿಲ್ಲದ ಹಿಂಸೆ, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಋಷಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ರಾಮನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಕಾರಣವೂ ಸಮಂಜಸವೆಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೂ ಶಸ್ತ್ರಸಂಗತಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಲుషಗೊಳಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಇಂದ್ರನ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಒಬ್ಬ ತಪಸ್ವಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಅದನ್ನು ಸದಾ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವನ ತಪೋನಿಶ್ಚಯ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ, ಕ್ರೂರ ಸ್ವಭಾವ ಬೆಳೆದು, ಧರ್ಮಪತನ ಸಂಭವಿಸಿತು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸಿನ ಯಥಾರ್ಥ ಪ್ರಯೋಜನವು ಪೀಡಿತರ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆ; ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದವರ ಮೇಲೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೀತೆಯು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ವಿನಯದಿಂದ ಶರಣಾಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ವಿಚಾರಿಸಿ ಶೀಘ್ರ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಕಾರ್ಯಮಾಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿ, ತನ್ನ ಮಾತುಗಳು ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ—ಪ್ರೀತಿಯ ಸ್ಮರಣ ಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾಳೆ.

34 verses | Sita

Sarga 10

दशमः सर्गः — Rama’s Vow to Protect the Sages of Daṇḍaka (Dharma of Refuge)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಭರ್ತೃಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ನೈತಿಕ ಸಂವಾದವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ಸ्नेಹಪೂರ್ಣ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅವಳ ವಂಶೋಚಿತವೂ ಸಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವೂ ಎಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಆಯುಧ ಧರಿಸುವ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಧನುಸ್ಸು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿನ ‘ಆರ್ತಶಬ್ದ’, ಅಂದರೆ ಪೀಡಿತರ ಅಳಲು, ನಿಲ್ಲಿಸಿ ರಕ್ಷಿಸುವ ಸಂಕೇತ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಸ್ವತಃ ಶರಣು ಬೇಡಲು ಬಂದರು ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಹೋಮಕಾಲದಲ್ಲೂ ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲೂ ವಿಘ್ನ ಉಂಟುಮಾಡಿ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗೂ ಯಜ್ಞಾಚಾರಗಳ ನಿರಂತರತೆಯಿಗೂ ಅಪಾಯ ತರುತ್ತಾರೆ. ಮುನಿಗಳು ತಪೋಬಲದಿಂದ ಪ್ರತಿಕಾರಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥರಾದರೂ, ಹಿಂಸೆ ಅಥವಾ ಶಾಪಗಳಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕ್ಷಯಗೊಳಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸದೆ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ, ಸತ್ಯಪಾಲನೆ ತನ್ನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೇಲಿನ ಬಂಧನವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನೀಡಿದ ವಚನವನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ಜೀವತ್ಯಾಗವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ, ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಮನೋಹರ ತಪೋವನಗಳ ಮೂಲಕ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಾನೆ.

23 verses | Rama, Sita

Sarga 11

पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः (Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿತಳಾದ ಸೀತೆ, ಹಿಂದೆ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು—ಇಂತೆ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಯಾತ್ರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾನೆ. ನಿರ್ಮಲ ಸರೋವರದ ಬಳಿ ವಿಚಿತ್ರ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರು ಧರ್ಮವ್ರತ ಮುನಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುನಿ ಪಂಚಾಪ್ಸರಾ-ತಟಾಕದ ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಮಂದಕರ್ಣಿಯ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ತಟಾಕವು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತು; ನಂತರ ದೇವತೆಗಳು ತಪೋಭಂಗಕ್ಕಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿದ ಐದು ಅಪ್ಸರೆಯರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಆ ಹೆಸರು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ರಾಮನು ಅನೇಕ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಗೌರವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದುದು, ಋಷಿಸಂಗದಲ್ಲಿ ವನವಾಸ ನಡೆಸಿದುದು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಬಂದು, ಒಟ್ಟಾರೆ ದಶವರ್ಷಗಳ ಶುಭ ವನವಾಸವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ರಾಮನು ಅಗಸ್ತ್ಯದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣನು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಯೋಜನಾಮಾನದಂತೆ ಮಾರ್ಗ, ಕಮಲಸರೋವರಗಳ ಬಳಿ ರಾತ್ರಿವಾಸ ಇತ್ಯಾದಿ ನಿಖರ ದಾರಿನಿರ್ದೇಶ ನೀಡಿ ತಕ್ಷಣ ಹೊರಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಸಹೋದರನ (ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಸುದರ್ಶನ) ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮೊದಲಾದ ವಿಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸತ್ಕಾರ, ಮೂಲ-ಫಲಗಳ ಆತಿಥ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮದತ್ತ ಹೊರಟು, ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯೆ ಇಳ್ವಲ–ವಾತಾಪಿ ಪ್ರಸಂಗ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮದ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ; ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅದರ ಶಾಂತಿ-ಸ್ಥಾಪಕ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ-ಪ್ರದ ಪ್ರಭಾವ (ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರಸಂಗ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟ ಸತ್ತ್ವಗಳ ಶಮನ) ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

93 verses | Rama, Sutikshna (sage), Agastya (in narrated episode), Ilvala (in narrated episode)

Sarga 12

अगस्त्याश्रमप्रवेशः तथा दिव्यायुधप्रदानम् (Entry into Agastya’s Hermitage and the Gift of Divine Weapons)

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮದ ಪ್ರಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಪಿತೃಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ವನವಾಸಿಗಳಾದ ರಾಮ, ಸೀತೆ ಹಾಗೂ ತಾನೂ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ಶಿಷ್ಯನು ಮುನಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಾಗ, ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದ ರಾಮಾಗಮನವನ್ನು ಕೇಳಿ ತಕ್ಷಣ ಆತಿಥ್ಯ-ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಆಶ್ರಮದ ಪವಿತ್ರ ಭೂವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ವಿವಿಧ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವೇದಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಗಳು—ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಸಮನ್ವಿತ ಯಜ್ಞಲೋಕವೊಂದು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಹೊರಬಂದು, ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಧಿಯೆಂದು ಅರಿತು ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಅಂಜಲಿ ಬದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾರೆ. ಮುನಿಯು ಆಸನ, ಅರ್ಘ್ಯ-ಪಾದ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ವಿಧಿಯಂತೆ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಿ, ಅತಿಥಿಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಗೆ ಯಥೋಚಿತ ಗೌರವ ನಿತ್ಯಕರ್ತವ್ಯ; ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿದರೆ ದೋಷಫಲ ತಪ್ಪದು. ನಂತರ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ ವೈಷ್ಣವ ಧನುಸ್ಸು, ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತ ಅಮೋಘ ಶರ, ಅಕ್ಷಯ ಶರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎರಡು ತೂಣೀರಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಪ್ರದತ್ತ ಮ್ಯಾನসহ ಖಡ್ಗವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ವನರಕ್ಷಣೆಗೆ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಸಾಧನಗಳಾಗಿ ಈ ದಿವ್ಯಾಯುಧಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ರಾಮನಿಗೆ ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾನೆ.

37 verses | Lakṣmaṇa, Agastya, Rāma

Sarga 13

पञ्चवटी-निर्देशः (Agastya Directs Rama to Panchavati)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಯವರೂ ಶ್ರೀರಾಮನೂ ನಡುವೆ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಆಶ್ರಮ-ಸಂವಾದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಾದರವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ ಅವರ ಪ್ರಯಾಣಶ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾರೆ; ಸೀತೆಯ ಸೌಕುಮಾರ್ಯ ಇದ್ದರೂ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಇರುವುದನ್ನು ಅಪೂರ್ವ ಪತಿವ್ರತಾ-ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಚಂಚಲತೆ ಕುರಿತು ಪ್ರಚಲಿತ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಅರುಂಧತಿಯಂತೆ ಸ್ಥಿರಧರ್ಮಿಣಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಸುಖ, ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾಪಾಡಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಂಜಲಿ ಹಿಡಿದು ವಿನಯದಿಂದ ಆಶ್ರಮ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ—ಜಲಸಮೃದ್ಧ, ವನಸಂಪನ್ನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಚಿಂತಿಸಿ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾರ್ಗನಿರ್ದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾ, ರಾಮನ ವನವಾಸವ್ರತವು ಶೀಘ್ರ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಲಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ರಾಜತ್ವಕ್ಕೆ ಮರಳುವನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗೋದಾವರಿಯ ಸಮೀಪದ ಪಂಚವಟಿಯನ್ನು ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ—ಮೂಲ-ಫಲಸಮೃದ್ಧ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ರಮಣೀಯ, ಏಕಾಂತ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ—ಎಂದು; ಜೊತೆಗೆ ಅಲ್ಲಿನ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ರಾಮನ ರಾಜಧರ್ಮವೆಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾದಾಭಿವಂದನಾದಿ ವಿದಾಯಾಚಾರಗಳ ನಂತರ, ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾಗಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೂಚಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ; ದಕ್ಷಿಣ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ (3.13.18–19) ಶ್ಲೋಕದ್ವಯ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ಸಂರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ।

27 verses

Sarga 14

जटायुस्संवादः — Encounter with Jaṭāyu and the Genealogy of Beings (Aranyakanda 14)

ಪಂಚವಟಿಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಟವೃಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಭಯಂಕರವಾದ ಮಹಾಕಾಯ ಗಿಧ್ರವನ್ನು ನೋಡಿ ಮೊದಲಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸನೆಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಆ ಪಕ್ಷಿ ಮೃದು ವಚನಗಳಿಂದ ಮಾತನಾಡಿ ತಾನು ದಶರಥನ ಮಿತ್ರನೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಗೌರವದಿಂದ ಅವನ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ವಂಶವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜಟಾಯು ಆಗ ಸೃಷ್ಟಿಯ ವಂಶಾನುಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಾಚೀನ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು, ನಂತರ ದಕ್ಷನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅರವತ್ತು ಪುತ್ರಿಯರು, ಮತ್ತು ಕಶ್ಯಪನ ಎಂಟು ಪತ್ನಿಯರು: ಅದಿತಿ, ದಿತಿ, ದನು, ಕಾಲಿಕಾ, ತಾಮ್ರಾ, ಕ್ರೋಧವಶಾ, ಅನಲಾ, ಮನು. ಅದಿತಿಯಿಂದ ಮೂವತ್ತಮೂರು ದೇವತೆಗಳು, ದಿತಿಯಿಂದ ದೈತ್ಯರು, ದನು ಮತ್ತು ಕಾಲಿಕೆಯಿಂದ ವಿವಿಧ ಪ್ರಜೆಗಳು; ತಾಮ್ರಾ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವಶೆಯಿಂದ ಗಿಡುಗಗಳು, ಗಿಧ್ರಗಳು, ಹಂಸಗಳು, ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿ-ಮೃಗ ವಂಶಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು ಎಂದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸುರಭಿಯಿಂದ ಗೋ-ಅಶ್ವ ವಂಶ, ಸುರಸಾ ಮತ್ತು ಕದ್ರೂದಿಂದ ನಾಗವಂಶ, ವಿನತೆಯಿಂದ ಗರುಡ ಮತ್ತು ಅರುಣ ಜನನವಾದುದನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜಟಾಯು ತಾನು ಅರುಣನ ಪುತ್ರ, ಸಂಪಾತಿಯ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಈ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಹೊರಗಿರುವಾಗ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಪೂಜ್ಯಭಾವದಿಂದ ಗೌರವಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಜಟಾಯುವಿನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಪಂಚವಟಿಯತ್ತ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ—ರಾಕ್ಷಸಭೀತಿಯ ವನದಲ್ಲಿ ಈ ಮೈತ್ರಿ ಧರ್ಮ-ನೀತಿಯ ದೃಢ ರಕ್ಷಾಕವಚವಾಗುತ್ತದೆ।

35 verses | Rama, Lakshmana, Jatayu

Sarga 15

पञ्चवटी-निवासः (Settlement at Pañcavaṭī and Construction of the Hermitage)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣದಿಂದ ವಾಸಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಆಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪಂಚವಟಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಾರೆ—ಅದು ಸುಂದರವೂ ಹೌದು, ಅಪಾಯಕರವೂ ಹೌದು; ನಾನಾವಿಧ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಕೆಲ ಕ್ರೂರಸ್ವಭಾವದ ಜೀವಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನು ವಿವೇಕವಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಸೀತೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ, ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನೀರು ದೊರೆಯುವಂತೆ, ಸಮಿಧೆ-ಕುಶ-ಪುಷ್ಪ-ಜಲ ಮೊದಲಾದ ಪೂಜಾಸಾಮಗ್ರಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುವಂತೆ, ಮನೋಹರ ಭೂಭಾಗವಿರುವ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಚಾರಿಸಿ ರಾಮನು ಮರಗಳಿಂದ ಆವರಿತ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಸುಗಂಧಿತ ಕಮಲಸರೋವರ ಮತ್ತು ಋಷಿಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ (ಅಗಸ್ತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ) ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಗೋದಾವರಿ ನದಿ ಇರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಹಂಸ, ಬಾತು, ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ. ದೂರದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಖನಿಜರೇಖೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಅಲಂಕೃತ ಗವಾಕ್ಷಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಆನೆಗಳ ಸಂಚಾರವೂ ಆ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಿದಿರು ಕಂಬಗಳು, ಕೊಂಬೆಗಳು, ಹಗ್ಗಗಳು, ಸಮಪಡಿಸಿದ ನೆಲ ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲು-ಎಲೆಗಳ ಛಾವಣಿಯಿಂದ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೋದಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಕಮಲಗಳನ್ನು ತಂದು, ಪುಷ್ಪಾರ್ಪಣೆ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ-ಆಹ್ವಾನ ಮಾಡಿ ಪ್ರವೇಶವಿಧಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಸಿದ್ಧವಾದ ಕುಟೀರವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮ-ಸೀತೆ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ; ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಅವನ ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಕರ್ತವ್ಯಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಾವಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಮೂವರೂ ಕೆಲಕಾಲ ಪಂಚವಟಿಯಲ್ಲಿ ದೇವತೂಲ್ಯ ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ।

31 verses | Rama, Lakshmana

Sarga 16

हेमन्तवर्णनम् तथा भरतधर्मनिष्ठा-चिन्तनम् (Winter Description and Reflection on Bharata’s Devotion)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಋತುಪರಿವರ್ತನೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ—ಶರದೃತು ಅಂತ್ಯಗೊಂಡು ಪ್ರಿಯ ಹಿಮಂತ (ಹೇಮಂತ) ಋತು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಗೋದಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ಸೀತೆಯು ಜಲಕಲಶವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಅವಳ ಹಿಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಮಂತದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಂಜು, ದಟ್ಟ ಹನಿತನ, ಮೃದು ಸೂರ್ಯಕಿರಣ, ಕಠಿಣ ಶೀತಗಾಳಿ, ಹಿಮದಿಂದ ಮಂಕಾದ ಚಂದ್ರಪ್ರಭೆ, ಆವಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ನದಿಗಳು, ಕಮಲಸರೋವರಗಳ ಶೋಭಾಹಾನಿ, ಮತ್ತು ಯವ-ಗೋಧೂಮ ಹಾಗೂ ಪಕ್ವವಾದ ಅಕ್ಕಿ ಬೆಳೆಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಹೊಲಗಳು। ಆಮೇಲೆ ಮಾತು ಭರತನ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಸೌಖ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಭರತನು ಸಹ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಶೀತಲ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸಿ, ಸರಯೂನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನ ಗುಣಗಳು—ದಮ, ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ವಿನಯ, ಮಧುರವಾಣಿ, ವೀರೋಚಿತ ಆತ್ಮಸಂಯಮ—ಎಂದು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನ ತಪೋವ್ರತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಲು ಮುಂದಾದಾಗ, ರಾಮನು ತಡೆದು ‘ಎರಡನೇ ತಾಯಿ’ಯ ಕುರಿತು ದೂಷಣೆ ಮಾಡಬಾರದೆಂದು ಹೇಳಿ, ಭರತನ ಪ್ರಶಂಸೆಯತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ವ್ರತ ದೃಢವೆಂದರೂ, ಭರತನ ಅಮೃತಸಮಾನ ವಚನಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ಸ्नेಹದಿಂದ ಅಲುಗಾಡುತ್ತದೆ; ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂವರೂ ಗೋದಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪಿತೃ-ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಉದಯಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಮನು ನಂದಿ-ಪಾರ್ವತೀಸಹಿತ ರುದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ।

43 verses | Lakshmana (Saumitri), Rama (Raghava/Kakutstha)

Sarga 17

शूर्पणखाया आगमनम् — Surpanakha Approaches Rama

ಗೋದಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿ, ಪೂರ್ವಾಹ್ನದ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಪರ್ಣಶಾಲೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಸೀನನಾಗಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ರಾವಣನ ಸಹೋದರಿ ಶೂರ್ಪಣಖ ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಬಂದು, ರಾಮನ ಮಂಗಳಕರ ಸೌಂದರ್ಯ, ಯೌವನ ಮತ್ತು ಸಂಯಮಿತಾಚಾರದಿಂದ ಕಾಮಮೋಹಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಸಮಾಂತರ ವರ್ಣನೆಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಮನ ಶುಭ-ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ವಿಕೃತ, ವಾಸನಾಧೀನ ವರ್ತನೆಯ ತೀವ್ರ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧನುರ್ಧರನಾಗಿದ್ದರೂ ತಪಸ್ವಿವೇಷದಲ್ಲಿ, ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸಸಂಚಾರವಿರುವ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ವಾಸಿಸುತ್ತೀರಿ ಎಂದು ಶೂರ್ಪಣಖ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ನೇರ ಸತ್ಯದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ, ಅಸತ್ಯವು ನನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಅಂಗೀಕಾರವಲ್ಲ. ತಾನು ದಶರಥನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಹೋದರನೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಪತ್ನಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಪಿತೃವಚನಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾನುಸರಣೆಯೇ ವನವಾಸದ ಕಾರಣವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅವಳ ಪರಿಚಯವನ್ನು ರಾಮನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶೂರ್ಪಣಖ ತನ್ನ ಹೆಸರು, ರೂಪಾಂತರಶಕ್ತಿ, ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವುದನ್ನು ಹೇಳಿ; ರಾವಣ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ವಿಭೀಷಣ, ಖರ, ದೂಷಣ ಎಂಬ ಸಹೋದರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ರಾಮನಿಗೆ ವಿವಾಹಪ್ರಸ್ತಾವ ಇಟ್ಟು, ಸೀತೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಹಿಂಸೆಯ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧೈರ್ಯಯುತ, ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯಪೂರ್ಣ ಪ್ರತಿಯುತ್ತರದ ಆರಂಭ ಕಾಣಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಧರ್ಮಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ।

30 verses

Sarga 18

शूर्पणखाविरूपणम् (The Disfigurement of Śūrpaṇakhā)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ವಿರೂಪಣ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ತಾನು ವಿವಾಹಿತನೆಂದು ಮತ್ತು ಸೀತೆ ತನ್ನೊಂದಿಗಿದ್ದಾಳೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪರಿಹಾಸ್ಯದಿಂದ ತಾನು ದಾಸನೆಂದು ಹೇಳಿ ಅವಳನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿದನು. ಇದನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ನಂಬಿದ ಅವಳು ಅಸೂಯೆಯಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಧಾವಿಸಿದಳು. ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ತಡೆದು, ಕ್ರೂರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮಾಷೆ ಮಾಡಬಾರದೆಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿದನು. ನಂತರ ರಾಮನ ಆದೇಶದಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕತ್ತಿಯಿಂದ ಅವಳ ಮೂಗು ಮತ್ತು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ರಕ್ತಸಿಕ್ತಳಾಗಿ ಅವಳು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ತನ್ನ ಸಹೋದರ ಖರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಡೆದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಳು.

26 verses | Rama, Surpanakha, Lakshmana

Sarga 19

खरस्य क्रोधः — शूर्पणखावृत्तान्तकथनम् (Khara’s Wrath and Śūrpaṇakhā’s Report)

ಸರ್ಗ 19 ರಲ್ಲಿ, ಖರನು ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಂಡು ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಷಪೂರಿತ ಹಾವನ್ನು ಕೆಣಕಿದಂತೆ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪಾಶಕ್ಕೆ ಯಾರು ಸಿಲುಕಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅವನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೂರ್ಪಣಖಿಯು ಅಳುತ್ತಾ, ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ತಪಸ್ವಿಗಳ ವೇಷದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಹಾಗೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅವಳು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಖರನು ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನ ಮುಂದೆ ಆನೆಗಳು ನಿಲ್ಲಲಾಗದಂತೆ, ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಮುಂದೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಸೋಲುತ್ತಾರೆ, ಇದು ರಾಮನ ಅಪ್ರತಿಮ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

26 verses

Sarga 20

विंशः सर्गः (Sarga 20): शूर्पणखाप्रेरितराक्षसवधः — The Slaying of the Fourteen Demons Sent by Śūrpaṇakhā

ಶೂರ್ಪಣಖೆ ರಾಮಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕರೆತಂದು ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆಯರನ್ನು ಅವರಿಗೆ ತೋರಿಸಿ, ಗೃಹಸ್ಥ-ತಪಸ್ವಿಯ ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ನೇರ ಭೀತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅವಳ ಸಮೀಪ ಕಾವಲಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ತಾನೇ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ—ತಾನು ದಶರಥನ ಪುತ್ರ, ವನ್ಯಾಹಾರದಿಂದ ಜೀವಿಸುವವನು; ಋಷಿಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುವ ಅಪರಾಧಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ—ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಧರ್ಮ-ನ್ಯಾಯದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಸಂಖ್ಯಾಬಲದ ಗರ್ವದಿಂದ ಖರನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ರಾಮವಧದ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರು ಶೂಲಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ; ರಾಮನು ಸಮಸಂಖ್ಯೆಯ ಸ್ವರ್ಣಭೂಷಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಶೂಲಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭ ಹದಿನಾಲ್ಕು ನಾರಾಚಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರವಜ್ರದಂತೆ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಅವು ರಾಕ್ಷಸರ ವಕ್ಷಸ್ಥಳವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಅವರು ಬೇರುಸಹಿತ ಉರುಳಿದ ಮರಗಳಂತೆ ಪ್ರಾಣಹೀನರಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಕ್ರೋಧವೂ ಭಯವೂ ತುಂಬಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಶೂರ್ಪಣಖೆ ಖರನ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿ ಕುಸಿದು ರಾಕ್ಷಸ ದಳದ ವಿನಾಶವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅರಣ್ಯದ ಮಹಾಸಂಘರ್ಷ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

25 verses | Rama (Rāghava/Kākutstha), Lakshmana (Saumitrī), Śūrpaṇakhā (non-dialogic reactions and reporting frame)

Sarga 21

खर-शूर्पणखा-संवादः | Khara and Surpanakha: Lament, Reproach, and the Janasthana Crisis

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಖರನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಸಹೋದರಿಯ ವಿರೂಪಗೊಂಡ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ತಾನು ರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವಾಗ ಅವಳು ಏಕೆ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಖರನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಶೂರ್ಪಣಖಿ ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಇದರಿಂದ ಅವಳು ಭಯಭೀತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ನಂತರ, ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಖರನನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಕಂಟಕನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ತಾನು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಬೆದರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಬ್ಬರು ಮಾನವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ ಖರನ ಶೌರ್ಯ ವ್ಯರ್ಥ ಎಂದು ಅವಳು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಅವಳು ಎದೆ ಬಡಿದುಕೊಂಡು ರೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇದು ಖರನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಕಿಚ್ಚನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

22 verses

Sarga 22

खरस्य सैन्योद्योगः — Khara Mobilizes the Janasthana Host

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಆಜ್ಞೆಗಳ ಕ್ರಮ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ದೂರು ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂದೆ ಖರನನ್ನು ಲಜ್ಜಿತಗೊಳಿಸಿ, ಅವಮಾನಜನ್ಯ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಅವನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವನ ವಧವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೂರ್ಪಣಖೆ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದಾಗ, ಖರನು ಸೇನಾಪತಿ ದೂಷಣನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಜ್ಞೆಗಳು—ವ್ಯಾಘ್ರಸಮಾನ, ದರ್ಪಿಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸೇರಿಸು; ರಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸು; ಧನುಸ್ಸು-ಬಾಣ, ಖಡ್ಗ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ನಾನಾವಿಧ ಕ್ಷಿಪಣಾಸ್ತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಯುಧಾಗಾರವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸು. ದೂಷಣನು ಸೂರ್ಯವರ್ಣ ಮಹಾರಥ ಸಿದ್ಧವೆಂದು ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಗ್ರಂಥವು ಮೇರುವಿನಂತೆ ಇರುವ ಆ ರಥದ ವೈಭವವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಸುವರ್ಣಾಲಂಕಾರ, ವೈಡೂರ್ಯಖಚಿತ ಉಪಕರಣಗಳು, ಗಂಟೆಗಳು, ಧ್ವಜಗಳು, ಹಾಗೂ ಮೀನು, ಪುಷ್ಪ, ವೃಕ್ಷ, ದಿವ್ಯಚಿಹ್ನೆಗಳಂತಹ ಮಂಗಳಲೇಖನಗಳು. ಖರನು ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಸೇನೆಗೆ ಕೂಚಿನ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಭೀಕರ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾನಾವಿಧ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇನೆ ವೇಗವಾಗಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತದೆ; ಖರನ ರಥ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡುಗುತದೆ; ಯಮನಂತೆ, ಆಲಿಕಲ್ಲುಮೋಡದಂತೆ ಖರನು ಶತ್ರುವಧಾರ್ಥ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಾ ಜನಸ್ಥಾನ ಸಂಘರ್ಷದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಉಗ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

26 verses

Sarga 23

महोत्पात-लक्षणानि (Omens before Khara’s Assault)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟ ಖರನ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಹೋತ್ಪಾತ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ—ರಕ್ತವರ್ಣ ಜಲವೃಷ್ಟಿ, ಸೂರ್ಯಪರಿವೇಷ, ರಾಹುಗ್ರಾಸ, ಕೆತು ದರ್ಶನ, ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಾರೋದಯ, ಮೀನು–ಪಕ್ಷಿಗಳ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಸರೋವರಗಳ ಕಮಲಗಳು ಒಣಗುವುದು, ಗಾಳಿ ಇಲ್ಲದೇ ಧೂಳಿ ಏರುವುದು, ಉಲ್ಕಾಪಾತ, ಭೂಕಂಪ, ಹಾಗೆಯೇ ಶಿವ/ಗೋಮಾಯು ಮತ್ತು ಗೃಧ್ರಗಳ ಭಯಸೂಚಕ ನಾದಗಳು। ಇವೆಲ್ಲವೂ ಯುದ್ಧಪೂರ್ವ ದೈವಚಿಹ್ನಗಳಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಮೀಪ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ। ಆದರೆ ಸ್ವಬಲ–ವೀರ್ಯದ ಗರ್ವದಿಂದ ಖರನು ಈ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ—“ನಾನು ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ತಾರೆಯನ್ನೂ ಬೀಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿ, ಮರಣವನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಬಿಡುವೆನೆಂಬ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ। ನಂತರ ದೇವ–ಋಷಿ–ಗಂಧರ್ವ–ಸಿದ್ಧ–ಚಾರಣರು ಯುದ್ಧದರ್ಶನದ ಆಸೆಯಿಂದ ಸೇರಿ ರಾಘವನ ಜಯಕ್ಕೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ವಿಮಾನಸ್ಥ ದೇವತೆಗಳು ರಾಕ್ಷಸವಾಹಿನಿಯನ್ನು ಆಯುಷ್ಯ ಮುಗಿದವರಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ। ಸರ್ಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಖರನು ದ್ವಾದಶ ವೀರರಿಂದ ಆವರಿತನಾಗಿ, ದೂಷಣನು ನಾಲ್ಕು ಸೇನಾನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ, ಅಚಾನಕ ರಾಮ–ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು ಬರುತ್ತಾನೆ—ಗ್ರಹಮಾಲೆಯಿಂದ ಆವರಿತ ಚಂದ್ರ–ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಪರಿಸರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ।

35 verses | Khara, Ṛṣis (collective benediction speakers)

Sarga 24

उत्पातदर्शनं खरसैन्यसमागमश्च (Omens of calamity and the approach of Khara’s army)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಾಗ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮಹೋತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ—ರಕ್ತಧಾರೆ ಸುರಿಸುವ ಗಧೇಡಿವರ್ಣದ ಮೇಘಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ವಿಕೃತ ಕೂಗು, ಬಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಮ ಕಾಣುವುದು ಮತ್ತು ಭುಜಸ್ಫುರಣ. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ನೀತಿಬೋಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಜ್ಞಾನಿಯು ಅನಾಗತ-ವಿಧಾನ ಮಾಡಬೇಕು, ಅಂದರೆ ಆಪತ್ತು ಬರುವ ಮುನ್ನವೇ ರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಸೀತೆಯ ಸುರಕ್ಷಾರ್ಥ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ವೈದೇಹಿಯೊಂದಿಗೆ ದುರ್ಗಮ ಶೈಲಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಲು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇತ್ತ ರಾಮನು ಕವಚ ಧರಿಸಿ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಜ್ಯಾನಾದದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬಿಸುತ್ತಾ ರಣಶಿರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ. ದೇವ, ಗಂಧರ್ವ, ಸಿದ್ಧ, ಚಾರಣ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ವಿಮಾನಸ್ಥರಾಗಿ ಯುದ್ಧದರ್ಶನದ ಆಸೆಯಿಂದ ಸೇರುತ್ತಾರೆ; ಗೋ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಲೋಕ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತಿವಚನ ಹೇಳಿ ರಾಘವನ ಜಯವನ್ನು ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ‘ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮ—ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು’ ಎಂದು ಯುದ್ಧದ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಯಾತುಧಾನಸೇನೆಯ ಘೋರಧ್ವನಿ, ಧ್ವಜ-ವರ್ಮ-ಆಯುಧಸಜ್ಜಿಕೆ, ದುಂದುಭಿನಾದ ಮತ್ತು ಸಿಂಹನಾದಸಮಾನ ಕೋಲಾಹಲ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ವನಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ರಾಮನು ಖರಸೇನೆಯನ್ನು ಯುದ್ಧಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ನೋಡಿ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ವಧಾರ್ಥ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ.

37 verses

Sarga 25

खरसेनासङ्ग्रामः — The Battle with Khara’s Host at the Hermitage

ಖರನು ಮುಂಚೂಣಿ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ರಾಮಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಬಿಲ್ಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ನಿಯಂತ್ರಿತ ಕೋಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಕಂಡನು. ರಾಕ್ಷಸ ಮಂತ್ರಿಗಳು ನಾಯಕನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದಂತೆ ದಾಳಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ, ಶೂಲ, ಮುದ್ಗರ, ಖಡ್ಗ, ಪರಶು, ಕಲ್ಲು, ಮರಗಳು ಮೊದಲಾದ ನಾನಾ ಆಯುಧವೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಸುರಿಸಿತು; ಮೇಘ–ಪರ್ವತ ಉಪಮೆಗಳು ಅವರ ಪ್ರಚಂಡ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಆ ಮಳೆಯನ್ನೆಲ್ಲ ಶಾಂತಚಿತ್ತದಿಂದ ಸಹಿಸಿ ಪ್ರತಿರೋಧಿಸಿದನು; ಗಾಯಗೊಂಡು ರಕ್ತಸ್ರಾವವಾದರೂ ಅಚಲನಾಗಿ—ವಜ್ರಾಘಾತಕ್ಕೂ ನಿಲ್ಲುವ ಪರ್ವತದಂತೆ, ಮೋಡಾವೃತ ಸಾಯಂಕಾಲ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದನು। ದೇವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು—ಒಬ್ಬನೇ ವೀರನು ಸಾವಿರಾರು ಶತ್ರುಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕರುಣಿಸಿದರು; ಏಕಾಕಿ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ನೈತಿಕ ತೀವ್ರತೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಯುದ್ಧದ ಗತಿಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ, ನೇರವಾಗಿ ಹಾರುವ ನೂರಾರು-ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡಿದನು; ಅವು ಯಮಪಾಶಗಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡವು. ಶತ್ರುಗಳ ಬಿಲ್ಲು, ಧ್ವಜ, ಕವಚ, ಶಿರಸ್ಸು, ಅಂಗಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಸಾರಥಿ, ಅಶ್ವಾರೋಹಿ, ಗಜಾರೋಹಿ, ಪಾದಾತಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಛಿನ್ನದೇಹಗಳು ಮತ್ತು ಭಗ್ನಾಯುಧಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಸಿದನು। ಉಳಿದವರು ಖರನ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿದಾಗ, ದೂಷಣನು ಅವರನ್ನು ಮರುಸಂಘಟಿಸಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಪುನಃ ದಾಳಿ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಶ್ರೀರಾಮನು ಭೀಕರ ಯುದ್ಧನಾದದೊಂದಿಗೆ ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ದಶದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸಿದಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರದ ಕಠೋರ ಪಟ್ಟಿಯಂತಿರುವ ವರ್ಣನೆ—ಯುದ್ಧಕಥೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ನೈತಿಕ ರಂಗಭೂಮಿಯಾಗಿ ರಣಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿ ನಕ್ಷೆಬದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ।

42 verses | Khara

Sarga 26

दूषणवधः (The Slaying of Dūṣaṇa and the Rout of Khara’s Host)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೂಷಣನ ವಧೆ ಮತ್ತು ಖರನ ಸೈನ್ಯದ ವಿನಾಶವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಸೈನ್ಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ದೂಷಣನು ಐದು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ರಾಕ್ಷಸರು ಕಲ್ಲುಗಳು, ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳ ಮಳೆಗರೆದರು, ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ತಡೆದನು. ರಾಮನು ದೂಷಣನ ರಥ, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದನು. ದೂಷಣನು ಭಯಂಕರವಾದ ಪರಿಘಾಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನುಗ್ಗಿದಾಗ, ರಾಮನು ಅವನ ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಅವನು ಆನೆಯಂತೆ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದನು. ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿದರು. ನಂತರ ಮಹಾಕಪಾಲ, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಥಿ ಎಂಬ ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳು ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು, ರಾಮನು ಅವರನ್ನೂ ಕೊಂದನು. ರಾಮನು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು, ಇದರಿಂದ ರಣರಂಗವು ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಮಾಂಸದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಕೊನೆಗೆ, ಖರನು ಕೋಪಗೊಂಡು ಇಂದ್ರನಂತೆ ರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ನುಗ್ಗಿದನು.

38 verses | Khara

Sarga 27

त्रिशिरोवधः (The Slaying of Triśiras) — Araṇyakāṇḍa, Sarga 27

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದ ರೋಚಕ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಖರನು ರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುವಾಗ, ರಾಕ್ಷಸ ಸೇನಾಧಿಪತಿ ತ್ರಿಶಿರನು ಅವನನ್ನು ತಡೆದು, ತಾನೇ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿ ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಖರನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ತ್ರಿಶಿರನು ಹೊಳೆಯುವ ರಥವನ್ನೇರಿ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ಶಾಂತವಾಗಿ ಎದುರಿಸಿದರೂ, ತ್ರಿಶಿರನ ಮೂರು ಬಾಣಗಳು ತನ್ನ ಹಣೆಗೆ ನಾಟಿದಾಗ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭಯಂಕರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿ, ರಥದ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ, ರಾಮನು ಮೂರು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತ್ರಿಶಿರನ ಮೂರು ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕಂಡ ಖರನು ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪಗೊಂಡು, ರಾಹುವು ಚಂದ್ರನ ಕಡೆಗೆ ನುಗ್ಗುವಂತೆ ರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

20 verses

Sarga 28

खररामयुद्धम् — The Battle of Khara and Rama (Aranya Kanda, Sarga 28)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನು ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ನಾಶವನ್ನೂ, ದೂಷಣ ಮತ್ತು ತ್ರಿಶಿರಸನ ಪತನವನ್ನೂ ಕಂಡು ಭಯ-ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಘನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ತುಂಬಿಸಿ ಸೂರ್ಯನೂ ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ನಾಳೀಕ, ವಿಕರ್ಣಿ ಮೊದಲಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶಸ್ತ್ರಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಹೊಡೆದು, ಪಾಶಧಾರಿ ಯಮನಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ದಣಿದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಖರನು ದಾಳಿಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ಧನುಸ್ಸಿನ ಹಿಡಿತದ ಬಳಿಯೇ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಕವಚವನ್ನು ಹೊಡೆದು ಅದು ಬಿದ್ದುಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮತ್ತೊಂದು ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಅಗಸ್ತ್ಯನ ದಾನಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವೈಷ್ಣವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾನೆ. ತಂತ್ರಪೂರ್ಣ ಪ್ರತಿದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೊದಲು ಖರನ ರಥಧ್ವಜವನ್ನು ಮುರಿದು, ನಂತರ ಯುಗ, ಕುದುರೆಗಳು, ಸಾರಥಿ, ದಂಡ, ಅಕ್ಷ ಮೊದಲಾದ ರಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಖರನ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಚೂರಾಗಿಸಿ, ಕೊನೆಗೆ ಹದಿಮೂರನೇ ಬಾಣದಿಂದ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ ಖರನನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಥಚ್ಯುತ ಖರನು ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ; ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ರಾಮನ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಶೌರ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂಯಮಿತ ವೀರ್ಯ, ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯ ಮಧ್ಯೆಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಯುದ್ಧನೀತಿ, ಮತ್ತು ಧರ್ಮಬಲಕ್ಕೆ ದಿವ್ಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಎಂಬ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಭಾವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ।

33 verses | Valmiki (narrator)

Sarga 29

अरण्यकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः (Sarga 29: Rama’s Admonition to Khara and the Shattering of the Mace)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಶಸ್ತ್ರವಿನಿಮಯಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ವಾಕ್ಯಯುದ್ಧದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಸಂವಾದ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಥವಿಹೀನನಾದರೂ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತ ಖರನನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನು ಮೊದಲು ಸಂಯತ, ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕ ವಾಣಿಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಕಠೋರ ಆರೋಪಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಬಯಲುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಖರನ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಲೋಕವಿರುದ್ಧವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಪಾಪಕರ್ಮದ ಕರ್ಮಫಲ ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಘೋರಪಾಪಕರ್ತರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದು ರಾಜಧರ್ಮ—ತಾನು ಆ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಯುದ್ಧಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಸುವರ್ಣಪ್ರಭ ಬಾಣಗಳು ಖರನ ದೇಹವನ್ನು ಭೇದಿಸುವವು; ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹಿಂಸಿಸಿ ಭಕ್ಷಿಸಿದ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನೇ ಅವನು ಅನುಸರಿಸಿ ಸೇರುವನು. ಅವನು ಪೀಡಿಸಿದ ಋಷಿಗಳೇ ಅವನ ಪತನವನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ನೋಡುವರು ಎಂದು ರಾಮನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಖರನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಮನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಖಾಲಿ ದಂಭವೆಂದು ನಿಂದಿಸಿ, ನಿಜ ಶೌರ್ಯ ಸ್ವಯಂಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ಕೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ಪಾಶಧಾರಿ ಅಂತಕ (ಯಮ) ಸಮಾನನೆಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಮವಧಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯೇ ಸಾಕೆಂದು ಗರ್ವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ ಸಮೀಪವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ತಡವಾದ ಯುದ್ಧ ಅಶೋಭನವೆಂದು ಹೇಳಿ ಮಾತನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಷಣವೇ ಅವನು ಜ್ವಲಂತ ಗದೆಯನ್ನು ವಜ್ರದಂತೆ ಎಸೆದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಬರುತ್ತಾ ಮರ-ಪೊದೆಗಳನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆಕಾಶಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ತಡೆದು ತುಂಡು ತುಂಡಾಗಿ ಚೂರುಮೂರು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅಪಾಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ, ರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ ತಂತ್ರಾತ್ಮಕ ಮೇಲುಗೈಯೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

28 verses

Sarga 30

खरवधः — The Slaying of Khara (Janasthana Battle Climax)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನ ಯುದ್ಧವು ಸುದೃಢ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳೂ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಗಳೂ ಸಹಿತ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಗೆ ತಲುಪಿ ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಮೊದಲು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಖರನ ಗದೆಯನ್ನು ಮುರಿದು, ಸ್ಮಿತಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಗದರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಖರನ ದರ್ಪ ಬಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವೆನೆಂಬ ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ಸುಳ್ಳೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಯಕತ್ವದ ಯಜ್ಞಜೀವನಕ್ಕೆ ಅವನು ನಿರಂತರ ಭೀತಿಯೆಂದು, ಅವನ ಭಯದಿಂದ ಮುನಿಗಳು ಕೂಡ ಭೀತರಾಗಿ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಧರ್ಮಾರೋಪಣವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಖರನು ಕಟುವಚನಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿವಾದ ಮಾಡಿ, ರಾಮನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ‘ಮೃತ್ಯುಪಾಶ’ದಿಂದ ವಿವೇಕ ಹರಣವಾದಂತೆ ತಪ್ಪಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾನೆ; ದರ್ಪವನ್ನೇ ನಿರ್ಭಯತೆ ಎಂದು ಭ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಷಣದ ಆಯುಧಕ್ಕಾಗಿ ಹುಡುಕಿ ಮಹಾಶಾಲ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತು ಎಸೆದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನು ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಚೂರುಮೂರುಮಾಡಿ, ನಂತರ ಅಗ್ನಿಸಮಾನ, ಬ್ರಹ್ಮದಂಡೋಪಮ, ಇಂದ್ರದತ್ತವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ಶರವನ್ನು ಸಂಧಾನಿಸಿ ಖರನ ವಕ್ಷಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ವೃತ್ರ, ಬಲ, ನಮುಚಿ ಮೊದಲಾದವರಂತೆ ಉಪಮೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಖರನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಸಮಾಗತ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನ ಶೀಘ್ರವಿಜಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತೆ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ನಡೆಯುವಂತೆ ಆಯಿತೆಂದು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಮರಳುತ್ತಾನೆ; ಸೀತೆ ಅಕ್ಷತ ರಾಮನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ಯುದ್ಧವಿಜಯವು ಗೃಹಸ್ಥ-ತಪಸ್ವಿಹಿತಗಳೊಂದಿಗೆ ಏಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ.

41 verses | Rama, Khara, Rajarsis (assembled seers)

Sarga 31

अकम्पनवृत्तान्तः — Akampana Reports Janasthana; Ravana Plans Sita’s Abduction

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುದ್ದಿ-ನಿರ್ಣಯ ಕ್ರಮವು ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅಕಂಪನನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿ ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದು ರಾವಣನಿಗೆ ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ರಾಕ್ಷಸರ ಪರಾಭವ, ಖರ-ದೂಷಣರ ವಧ, ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನ ಅತಿಶಯ ಯುದ್ಧಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಸ್ವರ್ಣಪಕ್ಷಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ, ಅವು ಪಂಚಫಣ ಸರ್ಪಗಳಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಮೊದಲಿಗೆ ಕೋಪದಿಂದ ನಂಬದೆ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಿ, ನಂತರ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿವರಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಕಂಪನನು ಲೋಕಾತೀತ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ನದಿಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು, ಆಕಾಶ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಅಲುಗಿಸುವುದು, ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಪುನಃ ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುವವನಂತೆ. ಬಳಿಕ ಉಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸೀತೆಯೇ ರಾಮನ ನಾಜೂಕಿನ ಬಿಂದು; ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದರೆ ರಾಮನ ಸಂಕಲ್ಪ ಕುಸಿಯಬಹುದು. ರಾವಣನು ಈ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಸೂರ್ಯಪ್ರಭ ರಥದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಮಾರೀಚಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯ ವಿನಿಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಸೀತಾಹರಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಕೇಳಿದಾಗ, ಮಾರೀಚನು ರಾಮನನ್ನು ಕೆರಳಿಸುವುದು ಆತ್ಮಘಾತಕ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿ, ಪ್ರಾಣಿ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಭೂಮಿ ರೂಪಕಗಳಿಂದ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಲಂಕೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ, ಅಪಹರಣಯೋಜನೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

50 verses

Sarga 32

अरण्यकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः — Śūrpaṇakhā’s Report to Rāvaṇa and the Panegyric of His Might

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧೋತ್ತರ ಘಟನೆಯಿಂದ ಕಥೆ ಮುಂದಿನ ಮಹಾಸಂಘರ್ಷದತ್ತ ತಂತ್ರಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಏರುತ್ತದೆ. ಶೂರ್ಪಣಖೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಖರ, ದೂಷಣ, ತ್ರಿಶಿರ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ನಾದ ಮಾಡಿ ಭಯ-ಕ್ಷೋಭಗಳಿಂದ ಅಶಾಂತಳಾಗಿ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಹೊರಡುತ್ತಾಳೆ. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ವೈಭವಸಿಂಹಾಸನಾರೂಢನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ—ರಾಜಚಿಹ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ, ದೈವಸಂಘರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಭೀಕರ ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ದೀಪ್ತನಾಗಿ, ಅತಿಮಾನವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿ. ವರ್ಣನೆ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಾತ್ಮಕ: ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಅವಧ್ಯತ್ವ, ಯಜ್ಞವಿಘ್ನ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ, ಕುಬೇರನನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ಕಬಳಿಸಿದುದು, ಹಾಗೂ ವರಪ್ರಭಾವದ ತರ್ಕದಂತೆ ‘ಮಾನವರ’ ಹೊರತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನಿರ್ಭಯತೆ—ಇವುಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ಪ್ರತಾಪವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ತೋರಿಸಿ, ಅದೇ ವೇಳೆ ಮಾನವಹಸ್ತದಿಂದಲೇ ಅವನ ಪತನವಾಗುವ ವಿರೋಧಾಭಾಸದ ಸೂಚನೆಯನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ವಿಕೃತಳಾದ ಶೂರ್ಪಣಖೆ ರಾಕ್ಷಸಸಭೆಗೆ ಬಂದು ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ಕಠೋರವಾದ, ಆರೋಪಭರಿತ ಭಾಷಣವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ವಾಣಿ ರಾವಣನ ಗಮನವನ್ನು ರಾಮ-ಸೀತೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿ, ಕೇಂದ್ರಸಂಕಟದತ್ತ ಸಾಗುವ ಕಾರಣಶೃಂಖಲೆಯನ್ನು ಮುಂದೂಡುತ್ತದೆ.

25 verses | Śūrpaṇakhā

Sarga 33

शूर्पणखाया रावणं प्रति नीत्युपदेशः (Surpanakha’s Political Admonition to Ravana)

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ೩೩ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಭಾ-ದೃಶ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ. ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾದ ಶೂರ್ಪಣಖೆ ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ಆಸೀನನಾಗಿರುವ ರಾವಣನ ಎದುರು ನಿಂತು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನೀತಿಬೋಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ವಿಷಯಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮದೋನ್ಮತ್ತನಾಗಿರುವುದು, ಆವೇಶದಿಂದ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುವುದು, ತನ್ನದೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುವ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಇರುವುದನ್ನು ಅವಳು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗದರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ವಾದದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು ಬುದ್ಧಿಪ್ರಧಾನ ರಾಜ್ಯನೀತಿ: ರಾಜರು ಗುಪ್ತಚಾರರ ಮೂಲಕ ದೂರದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿದು ‘ದೂರದರ್ಶಿಗಳು’ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ರಾವಣನು “ಗುಪ್ತಚಾರರಿಲ್ಲದವನು”, ದುರ್ಬೋಧಿತನಾಗಿ ಜನಸ್ಥಾನದ ಮಹಾವಿಪತ್ತನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅವಳು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ನಷ್ಟದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ—ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಖರ-ದೂಷಣರೊಂದಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಅಭಯ ದೊರಕಿತು, ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿ ಮರಳಿತು; ಆದರೆ ಜನಸ್ಥಾನ ಧ್ವಂಸವಾಯಿತು. ನಂತರ ಅವಳು ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಾಮಾನ್ಯ ನೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ: ಕಠೋರ, ದಾನರಹಿತ, ಅಹಂಕಾರಿ, ವಂಚಕ ಅಥವಾ ಕ್ರೋಧಪರ ರಾಜನು ಶರಣಾಗತರ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರೂ ಹಿಂಸೆಗೆ ತಿರುಗಬಹುದು; ಸಿಂಹಾಸನಚ್ಯುತ ರಾಜನು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ಮೌಲ್ಯಹೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗರೂಕತೆ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಧರ್ಮಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯ—ಇವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜಗುಣಗಳೆಂದು ಅವಳು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾವಣನು ಅವಳು ಸೂಚಿಸಿದ ದೋಷಗಳನ್ನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

24 verses

Sarga 34

आरण्यकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः — Śūrpaṇakhā Reports to Rāvaṇa; Rāma’s Might and Sītā’s Description

ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಆವರಿತ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ಕಠೋರ ಆಕ್ರಂದನದಿಂದ ರಾವಣನು ಕೋಪಗೊಂಡು, ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಮನ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಿಸಿದನು—ಅವನು ಯಾರು, ರೂಪಲಕ್ಷಣ ಹೇಗೆ, ಪರಾಕ್ರಮ ಎಷ್ಟು, ಮತ್ತು ‘ಅಭೇದ್ಯ’ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು. ಶೂರ್ಪಣಖೆ ಯುದ್ಧವೃತ್ತಾಂತದಂತೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು—ರಾಮನ ಧನುಸ್ಸು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ, ಬಾಣಗಳು ವೇಗವಾಗಿ ನೇರವಾಗಿ ಹಾರುವವು; ಅವುಗಳಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನದ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಯಿತು, ಖರ-ದೂಷಣಾದಿಗಳು ಹತರಾದರು. ಆ ವಿನಾಶವನ್ನು ಅವಳು ಬಿರುಗಾಳಿ-ಆಲಿಕಲ್ಲು ಮಳೆ ಪಕ್ವವಾದ ಬೆಳೆ ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದಳು. ನಂತರ ಅವಳು ಸೈನಿಕ ಮಾಹಿತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಕ ಸಲಹೆಯ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರಾಮನ ಸಮಪರಾಕ್ರಮಿ ಹಾಗೂ ರಾಮನ ‘ಬಲಗೈ’ ಎಂದು ಚಿತ್ರಿಸಿದಳು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಚಂದ್ರಮುಖಿ, ಸ್ವರ್ಣವರ್ಣ, ಶುಭಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನ, ದಿವ್ಯೋಪಮೆಯೆಂದು ವಿಶದವಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಿದಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೆರಳಿಸಿ—ಸೀತೆಯನ್ನು ವಧುವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸು, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಸಂಹರಿಸು, ರಾಕ್ಷಸಹಿತ ಸಾಧಿಸು ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಜೊತೆಗೆ ರಾಮನು ಸ್ತ್ರೀವಧಕ್ಕೆ ಸಂಕುಚಿಸುವವನು; ಅದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಉಳಿದೆ—ಆ ಸಂಯಮವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಯುಕ್ತಿ ರೂಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸಿದಳು.

27 verses | Rāvaṇa, Śūrpaṇakhā

Sarga 35

मारीचाश्रमगमनम् (Ravana’s Journey to Maricha’s Hermitage)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ತಕ್ಷಣದ ಕೋಪದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಯುಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಕಾರ್ಯನಿರ್ಣಯದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ರೋಮಾಂಚಕರ (ಭಯೋತ್ಪಾದಕ) ವರದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ವಿಧಿವಶವಾಗಿ ದೂರ ಸರಿದು, ಗುಣದೋಷ–ಬಲಾಬಲಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಯಾನಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಥವನ್ನು ಜೋಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದಶಶಿರ, ವಿಂಶತಿಭುಜ, ಶ್ವೇತ ಛತ್ರ–ಚಾಮರಧಾರಿ, ಸ್ವರ್ಣಕುಂಡಲಭೂಷಿತನಾದ ಅವನ ರಾಜಸ-ಭಯಂಕರ ರೂಪವನ್ನು ಘನ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಮೇಘ–ವಿದ್ಯುತ್ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಪ್ರಯಾಣವು ಸಮುದ್ರತೀರ ಅರಣ್ಯಭೂಮಿಯ ಪರಿಶೀಲನೆಯಂತೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ—ಸಮುದ್ರಸಮೀಪ ಪರ್ವತಗಳು, ಪದ್ಮಸರೋವರಗಳು, ವೇದಿಗಳಿರುವ ಆಶ್ರಮಗಳು, ಚಂದನ–ಅಗರು ಸುವಾಸನೆಯ ವನಗಳು, ತೀರದಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಸಲಾದ ಮುತ್ತುಗಳು, ಶಂಖ–ಪ್ರವಾಳಗಳು, ಸ್ವರ್ಣ–ರಜತ ಸಂಚಯಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಧಾನ್ಯ, ಸ್ತ್ರೀಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಪಶುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ ನಗರಗಳು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಸುಭದ್ರಾ’ ಎಂಬ ಆಲದ ಮರದ ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಸಂಗ ಬರುತ್ತದೆ—ಗರುಡನು ಆನೆ ಮತ್ತು ಆಮೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಾಗ ಅದರ ಕೊಂಬೆ ಮುರಿದಿತು; ಋಷಿಗಳು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು; ನಂತರ ಗರುಡನು ಇಂದ್ರಭವನದಿಂದ ಅಮೃತವನ್ನು ತರುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದನು. ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ ತೀರವನ್ನು ದಾಟಿ ರಾವಣನು ಏಕಾಂತ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಮಾರೀಚನನ್ನು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ಮೃಗಚರ್ಮ ಮತ್ತು ವಲ್ಕಲಧಾರಿ, ನಿಯತಾಹಾರಿ, ನಿಯಮಬದ್ಧ. ಮಾರೀಚನು ವಿಧಿವತ್ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡಿ ಲಂಕೆಯ ಸುದ್ದಿ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ತ್ವರಿತ ಆಗಮನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ರಾವಣನು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಗ ಉಪದೇಶ–ಕುಟಿಲಯೋಜನೆಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

42 verses | Maricha, Ravana

Sarga 36

मारीचप्रलोभनम् / Ravana Solicits Maricha’s Aid (Golden Deer Stratagem)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಕೊನೆಯ ಉಪಾಯವಾಗಿ ಮಾರೀಚನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಾನು “ದುಃಖಿತನು” ಎಂಬಂತೆ ತೋರಿಸಿ, ಅವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಶರಣಾಗಿ ಸಹಾಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಜನಸ್ಥಾನದ ವಿಪತ್ತನ್ನು ವಿವರಿಸಿ—ಖರ, ದೂಷಣ, ತ್ರಿಶಿರ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಾನವನಾದ ರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು ಎಂದು ಹೇಳಿ—ನಂತರ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ಸಹಜಗೊಳಿಸಲು ರಾಮನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಅಪಾಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯೋಜನೆ ಸ್ಪಷ್ಟ—ಮಾರೀಚನು ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ರಾಮಾಶ್ರಮದ ಮುಂದೆ ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಸಂಚರಿಸಬೇಕು; ಸೀತೆ ಅದನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುವಂತೆ ಮಾಡಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಸೀತೆಯಿಂದ ದೂರ ಮಾಡಬೇಕು. ಅವರು ಬೇರ್ಪಟ್ಟಾಗ ರಾವಣನು “ರಾಹು ಚಂದ್ರಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ” ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ, ನಂತರ ಶೋಕಾಕುಲನಾದ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಲು ಉದ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮಾರೀಚನ ಭಯ ದೇಹದಲ್ಲೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ—ಬಾಯಿ ಒಣಗುವುದು, ದೃಷ್ಟಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದು—ಅವನು ಗೌರವದಿಂದ ಸತ್ಯಾಧಿಷ್ಠಿತ ಸಲಹೆ ನೀಡಿ, ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿದವನಾಗಿ ಈ ಯುಕ್ತಿಯ ಭಯಾನಕ ಅಪಾಯವನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

24 verses | Ravana, Maricha

Sarga 37

मारीचोपदेशः — Maricha’s Counsel to Ravana (On Rama’s Dharma and the Peril of Abduction)

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ೩೭ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸೀತಾಹರಣದ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೂ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನೂ ಆದ ಮಾರೀಚನು ನೀತಿ-ಧರ್ಮದ ಕಠಿಣವಾದರೂ ಹಿತಕರವಾದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಅವನು—ಮಧುರವಾದ ಮಾತು ಹೇಳುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ; ಆದರೆ ಕೇಳಲು ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ತೋರಿದರೂ ಹಿತಕರವಾದ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದೂ ಕೇಳುವುದೂ ಅಪರೂಪ—ಎಂದು ನೈತಿಕ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾವಣನ ಆಡಳಿತದ ದೋಷಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ: ಅವಿವೇಕದ ತುರ್ತು, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಗುಪ್ತಚರ-ಮಾಹಿತಿಯ ಕೊರತೆ, ಕಾಮವಶತೆ; ಇಂತಹ ರಾಜನು ತನ್ನನ್ನೂ ಬಂಧುಗಳನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ನಾಶಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಮಾರೀಚನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಧರ್ಮಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಮನು ಕಠೋರನಲ್ಲ, ಅಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲ; ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವಂತ, ಸತ್ಯವಂತ, ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ಅಚಲ. ಅವರ ವನವಾಸವೂ ರಾಜ್ಯಲೋಭಕ್ಕಾಗಲಿ ಭೋಗಲಾಲಸಕ್ಕಾಗಲಿ ಅಲ್ಲ; ದಶರಥನ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯ ವಚನಪಾಲನೆಗೆ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ. ನಂತರ ತಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬಲವಾದ ರೂಪಕಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸೂರ್ಯದಿಂದ ಕಿರಣ ಬೇರ್ಪಡದಂತೆ ಸೀತೆಯು ರಾಮನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಲಾರಳು; ರಾಮನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಅವನ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಬಾಣಗಳು, ಇಂಧನ ಧನುಸ್ಸು-ಖಡ್ಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬೀಳುವುದೇ ಮರಣಸಮಾನವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಭೀಷಣನೊಂದಿಗೆ—ಆಲೋಚಿಸಿ, ಬಲ-ಗುಣ-ಹಿತಗಳನ್ನು ತೂಗಿ ನೋಡಿದ ಬಳಿಕವೇ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಪಾಠದ ಪುನರುಕ್ತಿಗಳು ಈ ಉಪದೇಶದ ಬೋಧಲಯವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿ, ಅದನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಅನಿವಾರ್ಯ ಫಲಿತಾಂಶ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

25 verses

Sarga 38

अष्टत्रिंशः सर्गः — मारीचोपदेशः (Maricha’s Warning and the Memory of Rama’s Power)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಕಠಿಣ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಉಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾನು ಹಿಂದೆ ‘ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲ’ದಂತೆ, ಮೇಘಶ್ಯಾಮ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಆಯುಧಧಾರಿ ಭಯಂಕರನಾಗಿ ಸಂನ್ಯಾಸಿ-ಮುನಿಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನೆಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಯಾಗರಕ್ಷಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪೂರ್ವಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಯುವರೂಪ, ತಪಸ್ವಿಸದೃಶ ಸರಳ ವೇಷ, ಶಾಂತಚಿತ್ತ—ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಮನು ಯಾಗವೇದಿಯ ಕಾವಲಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರೀಚನು ಯಾಗವೇದಿಗೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದಾಗ ರಾಮನು ಅಚಲವಾಗಿ ಧನುಸ್ಸು ಏರಿಸಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶರವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಮಾರೀಚನು ಶತಯೋಜನ ದೂರ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ವಧಿಸದೆ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನ ಸಂಗಾತಿ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅನುಭವವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಮಾರೀಚನು ಪರದಾರಾಪಹರಣದಿಂದ ದೂರವಿರಲು ರಾವಣನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಸೀತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಲಂಕಾವಿನಾಶ ಸಂಭವಿಸುವುದೆಂದು ಮುನ್ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಪಾಪಸಂಗದ ಸಂಸರ್ಗದೋಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸರ್ಪಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳು ನಾಶವಾಗುವಂತೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ಮೃತಿ, ಧರ್ಮನೀತಿ ಮತ್ತು ರಾಜದೃಷ್ಟಿ ಒಂದಾಗಿ ನೇರ ನಿರೋಧಕ ಭಾಷಣವಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

33 verses

Sarga 39

एकोनचत्वारिंशः सर्गः (Aranyakanda 39): राक्षसस्य रामत्रासवर्णनम् / The Demon’s Account of Rama-Fear

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾಣಿ ವೇಷ ಧರಿಸಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಋಷಿಗಳ ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ತೊಂದರೆ ನೀಡಿದ್ದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಮನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ತಪಸ್ವಿಯೆಂದು ಬಗೆದು, ಹರಿತವಾದ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ ಪ್ರಾಣಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ರಾಮನು ವಜ್ರದಂತಹ ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಆ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಮಾರೀಚನ ಇಬ್ಬರು ಸಂಗಾತಿಗಳು ಬಲಿಯಾದರು, ಆದರೆ ಮಾರೀಚನು ಹೇಗೋ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಓಡಿಹೋದನು. ಅಂದಿನಿಂದ ಅವನಿಗೆ ರಾಮನ ಭಯ ಆವರಿಸಿದೆ. ಈಗ ಪ್ರತಿ ಮರದಲ್ಲೂ ರಾಮನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು 'ರ' ಕಾರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಭಯಪಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ವೈರತ್ವ ಬೇಡ, ಅದು ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ರಾವಣನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ.

25 verses | Rāvaṇa (as addressee; implied interlocutor)

Sarga 40

मारीचोपदेश-प्रतिषेधः / Ravana Rejects Maricha’s Counsel and Orders the Golden Deer Deception

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ 40ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರೋಪದೇಶ, ರಾಜಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಬಲಪ್ರಯೋಗಾಧಾರಿತ ರಾಜ್ಯನೀತಿ—ಇವುಗಳ ಸಾಂದ್ರ ಚಿತ್ರಣ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಮಾರೀಚನು ಲೋಕಹಿತಕರವಾದ ಸಮರ್ಥ ಸಲಹೆಯನ್ನು ನೀಡಿದರೂ, ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ‘ಸಾಯಲು ಬಯಸುವವನು ಔಷಧವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವಂತೆ’ ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ ಕಠೋರ ತಿರಸ್ಕಾರವಚನಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರಿಯ ಮಾತಿನ ನಿಯಮವನ್ನೂ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಕೇಳಿದಾಗ ಮಾತ್ರ, ಅಂಜಲಿ ಬದ್ಧವಾಗಿ, ಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ ಮಾತನಾಡಬೇಕು—ಎಂದು; ಆದರೆ ಅದೇ ನಿಯಮವನ್ನು ಅವನು ಅಸೌಕರ್ಯಕರವಾದ ನೀತಿವಚನವನ್ನು ಮೌನಗೊಳಿಸಲು ಆಯುಧವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ರಾಜಸ್ವರೂಪದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ—ರಾಜನು ಐದು ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ, ವರುಣ ಮತ್ತು ಯಮ; ಅಂದರೆ ತೇಜಸ್ಸು, ಶೌರ್ಯ, ಸೌಮ್ಯತೆ, ಆಜ್ಞಾಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದಂಡ-ಕೃಪೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲೂ ರಾಜನಿಗೆ ಗೌರವ ಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಾರ್ಯಾದೇಶ: ಮಾರೀಚನು ಬೆಳ್ಳಿಬಿಂದುಗಳಿರುವ ಅದ್ಭುತ ಸ್ವರ್ಣಮೃಗವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡು ರಾಮಾಶ್ರಮದ ಬಳಿ ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ರಾಮನನ್ನು ಮೋಹಿಸಿ ದೂರಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕು. ರಾಮ ಹೊರಟ ಬಳಿಕ ಮಾರೀಚನು ರಾಮನಂತೆಯೇ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ “ಹಾ ಸೀತೆ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ” ಎಂದು ಕೂಗಬೇಕು; ಸೀತೆಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹೊರಡುವಂತೆ ಆಗಬೇಕು. ಆಗ ರಾವಣನು ಇಂದ್ರನು ಶಚಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದಂತೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಧೇಯತೆಗೆ ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಿ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣದ ಮರಣಭೀತಿಯಿಂದ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಬಲವಂತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಪಾಠ: ಅಹಂಕಾರ, ಹಠ ಮತ್ತು ಭೀತಿಯ ಮುಂದೆ ಮಂತ್ರೋಪದೇಶ ಕುಗ್ಗಿದಾಗ ನೀತಿಶಾಸನ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ.

27 verses

Sarga 41

मारीचस्य रावणं प्रति नीत्युपदेशः (Maricha’s Counsel on Kingship and Ruin to Ravana)

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ 41ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ, ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಹಿತಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಬಲವಂತಗೊಳ್ಳುವ ಮಾರೀಚನು ರಾವಣನಿಗೆ ಕಠಿಣ ನೀತಿ-ಉಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ನಿನ್ನನ್ನು ಇಂತಹ ಆತ್ಮವಿನಾಶದ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿದರು, ಇದರಿಂದ ಪುತ್ರರು, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳು ನಾಶವಾಗುವರು ಎಂದು ಅವನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮವಶನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಅಧರ್ಮಪಥದಿಂದ ತಡೆಯಲು ವಿಫಲವಾಗುವ ಸಲಹೆಗಾರರನ್ನು ಅವನು ದೂಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರೀಚನು ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಜನೇ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ವಿಜಯಕ್ಕೂ ಮೂಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬೇಕು. ಆದರೆ ರುಕ್ಷ, ವೈರಿ, ಅಶಿಸ್ತಿನ ರಾಜನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಆಳಲಾರನು. ಅವನು ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಕಠಿಣ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮಂದ ಸಾರಥಿಯಿಂದ ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳು ಬೀಳುವಂತೆ, ರಾಜನ ಪತನದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ; ಇತರರ ದೋಷಗಳಿಂದಲೂ ಸಜ್ಜನರು ನಾಶವಾಗಬಹುದು; ಕ್ರೂರ ರಾಜನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ—ನರಿಯ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿರುವ ಕುರಿಗಳಂತೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಮಾರೀಚನ ಸಹಾಯದಿಂದ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದರೆ, ರಾವಣ, ಮಾರೀಚ, ಲಂಕೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು—ಯಾರೂ ಉಳಿಯರು; ರಾಮನು ಮೊದಲು ಮಾರೀಚನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ನಂತರ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ರಾವಣನನ್ನೂ ವಧಿಸುವನು. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ, ಮರಣಾಸನ್ನರು ಹಿತೈಷಿಗಳಿಂದ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಹಿತವಚನವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿವಾಕ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ.

20 verses

Sarga 42

मायामृगप्रकरणम् (The Illusory Deer Episode: Ravana and Maricha at Rama’s Hermitage)

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ೪೨ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಾಯಾ-ವಂಚನೆಯ ಕಾರ್ಯರೂಪ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಭಯದಿಂದ ಹಿಂಜರಿದ ಮಾರೀಚನು, ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬೀಳುವ ಭೀತಿಯಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಕೊನೆಗೆ ರಾವಣನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಡಲು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಇಬ್ಬರೂ ರತ್ನಾಲಂಕೃತ ರಥದಲ್ಲಿ, ಕತ್ತೆಯಂತಿರುವ ವಿಕೃತ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ಜೂತಗೊಂಡ ರಥದ ಮೇಲೆ ನಗರಗಳು, ಅರಣ್ಯಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ನದಿಗಳು, ಜನಪದಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮಾಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ; ಆ ಆಶ್ರಮವು ಬಾಳೆಗಿಡಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ. ರಾವಣನು ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು ಮಾರೀಚನ ಕೈ ಹಿಡಿದು ತಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಮಾರೀಚನು ಮಾಯಾಬಲದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪದ್ಮವರ್ಣದ ಕಾಂತಿ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತಿರುವ ಬಾಲ, ರತ್ನಖಚಿತ ಕೊಂಬುಗಳು, ಬೆಳ್ಳಿಬಿಂದುಗಳ ಗುರುತುಗಳು ಮತ್ತು ಖನಿಜವರ್ಣಗಳ ಝಳಪು. ಆ ಜಿಂಕೆ ಆಶ್ರಮದ್ವಾರದ ಸಮೀಪ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಇತ್ತಿಚ್ಚೆ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾ, ಹಿಂಡಿನಲ್ಲಿ ಬೆರೆತು, ವೃತ್ತವಾಗಿ ಕುಣಿದು, কোমಲ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಮೇಯುತ್ತಾ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡದೆ ತನ್ನ ಕ್ರೂರ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯು ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಅಶೋಕ ಮತ್ತು ಮಾವಿನ ಮರಗಳಿಂದ ಹೂಗಳನ್ನು ಕಲೆಹಾಕುವಾಗ ಆ ಅಪೂರ್ವ ರತ್ನಮಯ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ತಲ್ಲೀನಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಮಾಯಾಮೃಗವು ಅರಣ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರಕಾಶಮಾನಗೊಳಿಸಿದಂತೆ ತೋರಿ, ರಾವಣನ ಯೋಜನೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಆಕರ್ಷಣೆ ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ.

35 verses

Sarga 43

मायामृगदर्शनम् (The Vision of the Illusory Deer)

ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹೂಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆ ಒಂದು ಅಸಾಧಾರಣ ಮೃಗವನ್ನು ಕಂಡಳು. ಅದರ ಪಕ್ಕಗಳು ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ಛಾಯೆಯಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತ, ದೇಹವು ರತ್ನಬಿಂದುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರೀಕೃತವಾದಂತೆ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿತು. ಮೋಹಿತಳಾದ ಸೀತೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆದು, ಅರಣ್ಯದ ಅನೇಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾ—ಇಂತಹ ಮೃಗವನ್ನು ತಾನು ಎಂದಿಗೂ ನೋಡಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ; ಇದನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಇರಿಸಬೇಕು, ಇಲ್ಲವೇ ಅದರ ಅಪೂರ್ವ ಚರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ವಧಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡಳು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದು ಮಾಯಾಮೃಗ—ಮಾರೀಚನ ವೇಷಾಂತರ ಎಂದು ಅವನು ಗುರುತಿಸಿ, ರತ್ನಮಯವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ಇಂತಹ ಜೀವ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಇದು ಮಾಯೆಯೇ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಆದರೂ ಚರ್ಮದ ಸೌಂದರ್ಯಲೋಭದಿಂದ ಸೀತೆ ಮರುಮರು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಳು. ರಾಮನಿಗೂ ಆ ಮೃಗದ ಕಡೆ ಆಕರ್ಷಣೆ ಬಂದರೂ, ರಕ್ಷಣಾಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು—ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಉಳಿದು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಾಪಾಡು, ಜಟಾಯುವಿನ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಪಡೆಯು. ತಾನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆ ಮೃಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವೆ ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಮ ಹೊರಟನು; ಈ ವಿಭಜನೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಮಹಾಸಂಕಟದ ಹಂತಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿತು.

50 verses | Sita (Vaidehi/Maithili), Lakshmana (Saumitra), Rama (Raghava/Kakutstha)

Sarga 44

मारीचवधः — The Slaying of Maricha (Golden Deer Deception)

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ೪೪ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ಮೃಗವೇಷದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಾಯೆ ಹೇಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ದೂರವನ್ನೂ ಮೋಸಗೊಳಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ತಂತ್ರಬದ್ಧವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನು ಸ್ವರ್ಣಮೂಠಿಯ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ತ್ರಿವಕ್ರ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ, ಎರಡು ತೂಣೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆ ಮನೋಹರ ಮೃಗವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಮರುಮರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾ ರಾಮನನ್ನು ಬಹುದೂರ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ; ಶರದೃತುವಿನ ಚಂದ್ರನು ಮೇಘಗಳಿಂದ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಈ ವಂಚನೆಯ ದೃಶ್ಯತರ್ಕವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮರಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಮೃಗ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿದಾಗ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ, ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಸರ್ಪಫೂತ್ಕಾರಸಮಾನ ನಾದ ಮಾಡುವ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ಬಾಣ ಮೃಗದೇಹವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಮಾರೀಚನ ಹೃದಯವನ್ನು ಚೀರಿ ಅವನನ್ನು ಪಾತಾಳಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ತಕ್ಷಣವೇ ಅವನು ಕೃತಕ ಮೃಗರೂಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮಹಾಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮರಣಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಂತಿಮ ಮಾನಸಿಕ ಯುದ್ಧವಾಗಿ ರಾಮಸ್ವರವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿ “ಹಾ ಸೀತೇ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ” ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾನೆ—ಸೀತೆಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ, ರಾವಣನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮುಂಚೆಯೇ ಹೇಳಿದ ಮಾಯೆಯೆಂದು ರಾಮನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಭಯ ಮತ್ತು ತುರ್ತಿನಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ, ಮತ್ತೊಂದು ಮೃಗದ ಮಾಂಸವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಜನಸ್ಥಾನದತ್ತ ವೇಗವಾಗಿ ಮರಳುತ್ತಾನೆ; ಈ ಸರ್ಗ ಹಿಂಬಾಲಿಕೆಯಿಂದ ಮುಂದಿನ ಅನಿಷ್ಟದತ್ತ ಕಥೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸುವ ಸಂಧಿಬಿಂದುವಾಗುತ್ತದೆ.

27 verses | Rama, Maricha (voice imitation of Rama)

Sarga 45

सीतया लक्ष्मणप्रेषणम् — Sita urges Lakshmana to seek Rama (The crisis of the ‘distressed voice’)

ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ಕೇಳಿಸಿದ ಕರುಣ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಯು ಭೀತಳಾಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ಹೋಗಿ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಬರಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ರಾಮನು ಅಜೇಯನು—ದೇವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಮನುಷ್ಯರು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸರು ಯಾರೂ ಅವನನ್ನು ಜಯಿಸಲಾರರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕೂಗು ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಭ್ರಮವೂ ಆಗಿರಬಹುದು, ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತೆ ಅಸತ್ಯದ ದೃಶ್ಯವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಭಯ ಕ್ರಮೇಣ ಆರೋಪವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹಿಂಜರಿಕೆಯನ್ನು ಅವಳು ಗುಪ್ತ ವೈರವಂತೆ ಭಾವಿಸಿ, ಭರತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಿಯ ಶಂಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಇನ್ನೂ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಸೆ ಇದೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆಯನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ತಕ್ಷಣವೇ ರಾಮನಿಗೆ ತನ್ನ ಅಚಲ ಪತಿವ್ರತಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಆ ಮಾತನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲಿಗೆ ಸಂಯಮದಿಂದಿದ್ದರೂ, ನಂತರ ಕಠೋರ ವಚನಗಳ ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳಿ ಅರಣ್ಯವನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಕರೆದು, ವನದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ ರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಯಾನಕ ಅಪಶಕುನಗಳು ಮತ್ತು ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಜೀವಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಸೀತೆಯು ಅಳುತ್ತಾ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನೇ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾಳೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಮರುಮರು ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ರಾಮನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ.

41 verses | Sita, Lakshmana

Sarga 46

रावणस्य परिव्राजकवेषेण सीतासमीपगमनम् (Ravana Approaches Sita Disguised as a Mendicant)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಕಠೋರ ವಚನಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಗಾಯವಾದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಕಲ್ಯಾಣಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಜನಕನಂದಿನಿ ಸೀತೆ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನು ‘ಅಂತರಪ್ರೇಪ್ಸು’ ಆಗಿ ಪರಿವ್ರಾಜಕ/ಭಿಕ್ಷು/ದ್ವಿಜ ವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಿ—ಕಾಷಾಯ ವಸ್ತ್ರ, ಶಿಖೆ, ಛತ್ರ, ಉಪಾನಹ, ದಂಡ ಮತ್ತು ಕಮಂಡಲು-ಪಾತ್ರ ಸಹಿತ—ಸೀತೆಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಉಗ್ರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ವನಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ: ಮರಗಳು ಕಂಪಿಸುತ್ತವೆ, ಗಾಳಿ ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗೋದಾವರಿ ಭಯದಿಂದ ಸ್ಥಿಮಿತವಾದಂತೆ ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡ ರಾವಣನು ದೇವಿ, ಅಪ್ಸರೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ರತಿ ಮೊದಲಾದ ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಿ, ಅವಳ ರೂಪವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ‘ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಯುಕ್ತವಲ್ಲ’ ಎಂದು ಉಪದೇಶದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ನಗರಭೋಗ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ‘ನೀನು ಯಾರು, ಯಾರದು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರಧರ್ಮದಿಂದ ಸೀತೆ ಅವನನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಆಸನ, ಪಾದ್ಯ, ಭೋಜನಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಸೌಮ್ಯಭಾಷೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ರಾವಣನು ಬಲಾತ್ಕಾರ ಹರಣದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸೀತೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ವನದತ್ತಲೇ ನೋಡುವಳು, ಆದರೆ ಅವರು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ—ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಸೀತಾಹರಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಷಣದ ಪೀಠಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

37 verses | Ravana (disguised as a mendicant/brahmin), Sita (Maithili/Vaidehi)

Sarga 47

सीतारावणसंवादः — Ravana Reveals Himself; Sita Affirms Rama’s Dharma

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಪರಿವ್ರಾಜಕ (ಭಿಕ್ಷುಕ) ವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದು ವೈದೇಹಿಯೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸುವ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಥಿಧರ್ಮದ ಸಾಮಾಜಿಕ-ನೈತಿಕ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಸೀತೆ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ಜನಕನ ಪುತ್ರಿ, ಶ್ರೀರಾಮನ ಪತ್ನಿ—ಮತ್ತು ವನವಾಸದ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ: ಅಭಿಷೇಕದ ಸಂಕಲ್ಪ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಎರಡು ವರಗಳು, ರಾಮನ ನಿರ್ಭಯ ಸ್ವೀಕಾರ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಸಹಗಮನ. ನಂತರ ‘ಅತಿಥಿ’ಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಆಹ್ವಾನ ನೀಡಿ, ರಾಮನು ಅರಣ್ಯದ ಉಪಾಹಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಮರಳಿ ಬರುವನೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಅಪಹರ್ತನಿಗೇ ವ್ಯಂಗ್ಯಾತ್ಮಕ ಆತಿಥ್ಯ. ಸೀತೆ ಅವನ ಹೆಸರು, ಗೋತ್ರ, ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ವೇಷ ತೊರೆದು ತಾನೇ ರಾವಣ—ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ, ಲಂಕೇಶ್ವರ—ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಂಕೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ಹೊಗಳಿ, ರಾಣಿತನ, ಸೇವಕರು, ಉದ್ಯಾನಗಳು ಮತ್ತು ಭೋಗವಿಲಾಸಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿ ಆಮಿಷ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ, ಕಾವ್ಯಮಯ ಕಠೋರ ವಚನಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನ ಸತ್ಯ, ಸಂಯಮ, ಶರಣ್ಯ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿ, ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ರಾವಣ-ರಾಮ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ನರಿ-ಸಿಂಹ, ಹೊಂಡ-ಸಮುದ್ರ, ಸೀಸ-ಚಿನ್ನದಂತೆ. ರಾವಣನ ಆಸೆ ಅಸಾಧ್ಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮವಿನಾಶಕಾರಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ತೀಕ್ಷ್ಣ ಭಾಷಣದ ನಂತರ ಸೀತೆಯ ದೇಹ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ; ರಾವಣನು ತನ್ನ ವಂಶ, ಬಲ, ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಭೀತಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

50 verses | Sita (Vaidehi/Janaki), Ravana (in parivrājaka guise, then as rākṣasādhipa)

Sarga 48

रावणस्यात्मप्रशंसा लङ्कावर्णनं च — Ravana’s Self-Praise and the Description of Lanka

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಹಿಂದಿನ ಗದರಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಕೋಪದಿಂದ—ಭ್ರೂಕುಟಿಯನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ, ವಾಣಿಯನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣಗೊಳಿಸಿ—ಭಯಭೀತಿಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರಲೋಭಿಸುವುದು ಎಂಬ ವಾಗ್ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ತನ್ನ ಪರಿಚಯ ಹಾಗೂ ವಂಶಗೌರವವನ್ನು ಹೇಳಿ ತಾನು ಕುಬೇರನ ಸವತಿ ಸಹೋದರನೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತವೆ, ಕುಬೇರನೂ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಆಸನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಗರ್ವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಕೂಡ ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸ್ಥಳವರ್ಣನೆಯ ಮೂಲಕ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯಲು ಲಂಕೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದೀಪ್ತಿಮಯ, ದೃಢ ಕೋಟೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತ ನಗರ; ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದದು; ಶುಭ್ರ ಪ್ರಾಕಾರಗಳು, ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಅಂತಃಪುರಗಳು, ರತ್ನಜಡಿತ ದ್ವಾರಗಳು, ವಾಹನಗಳು–ಪಶುಗಳು, ಸಂಗೀತ–ವಾದ್ಯಗಳ ನಾದ, ಸದಾ ಫಲಿಸುವ ಉದ್ಯಾನಗಳು—ಎಂದು ಅರಣ್ಯದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಗರವೈಭವದ ಚಿತ್ರಣ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಗೆ ಸಹವಾಸ ಮತ್ತು ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿ, ರಾಮನನ್ನು ‘ಮರ್ತ್ಯ ತಪಸ್ವಿ’ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯವಿಹೀನನೆಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪುರೂರವ–ಉರ್ವಶಿ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ತಂದು ನಿರಾಕರಣೆಯ ಫಲ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವೆಂದು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯುತ್ತರ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ಕುಬೇರನ ಹೆಸರನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿ ಅಶುಭಕರ್ಮವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪಿಸುವುದು ಅಯುಕ್ತವೆಂದು ದೂಷಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇಂತಹ ಅಧರ್ಮ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ರಾವಣಕುಲಕ್ಕೆ ವಿನಾಶ ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು ರಾವಣನಿಗೆ ಅಸಹ್ಯವೂ ಪ್ರಾಣಾಂತಕವೂ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ತನ್ನಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಲಂಘಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಅಮೃತವೂ ಮರಣವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲಾರದು ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ.

24 verses | Ravana, Sita (Vaidehi)

Sarga 49

सीताहरणम् — Ravana reveals his true form and abducts Sita

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ದೈಹಿಕ ಬಲಪ್ರಯೋಗದ ಅಪಹರಣದವರೆಗೆ ನಡೆದ ತಿರುವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ದೃಢ ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾವಣನು ಕರತಾಳಧ್ವನಿ ಮಾಡಿ ಭಿಕ್ಷುಕವೇಷವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಣಾಭರಣಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾದ ಭೀಕರ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಮೃತ್ಯುಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಪ್ರಲೋಭಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿ—ತನ್ನ ಲೋಕವಿಖ್ಯಾತಿ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪಧಾರಣೆಯ ಶಕ್ತಿ, ಅತಿಮಾನವ ಯುದ್ಧಬಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ರಾಮನನ್ನು ವನವಾಸದಲ್ಲಿರುವ ನಿರ್ವಾಸಿತ ಮನುಷ್ಯ, ಕಾಡುಮೃಗಗಳ ನಡುವೆ ವಾಸಿಸುವವನೆಂದು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾತು ತಕ್ಷಣ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಸೀತೆಯ ಕೂದಲು ಮತ್ತು ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಎಳೆದು, ಅರಣ್ಯದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಿ, ಕತ್ತೆಗಳನ್ನೂಡಿಸಿದ ಮಾಯಾಮಯ ಸ್ವರ್ಣರಥವನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕರೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಡುವ ಸೀತೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಆಕ್ರಂದನದಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಜನಸ್ಥಾನದ ಮರಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು (ಮಾಲ್ಯವಾನ್, ಪ್ರಸ್ರವಣ) ಹಾಗೂ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅಪಹರಣದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಕಂಡು, ನಡೆದದ್ದನ್ನೆಲ್ಲ ನಿಖರವಾಗಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಮುಂದಿನ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಹಿಂಬಾಲಿಕೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸಾಕ್ಷ್ಯ-ಪರಂಪರೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

41 verses | Ravana, Sita

Sarga 50

जटायुरुपदेशः — Jatāyu Confronts Rāvaṇa (Ethical Admonition and Challenge)

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ 50ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜಟಾಯು ಆಕ್ರಂದನವನ್ನು ಕೇಳಿ ತಕ್ಷಣವೇ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ರಾವಣನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಮರದ ತುದಿಯಿಂದ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ತಾನು ಸತ್ಯಸಂಶ್ರಯ—ಸನಾತನ ಧರ್ಮಾನುಸಾರಿಯಾದ ರಕ್ಷಕ—ಎಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವಳ ಅಪಹರಣವು ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಸಮಾಜರಕ್ಷಣೆಯ ನಿಯಮಗಳಿಗೂ ಭಾರೀ ಅತಿಕ್ರಮಣವೆಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಜರು ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳ ಮೂಲವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಆಚರಣೆಯೇ ಪ್ರಜೆಗೆ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನದಂಡವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ರಾವಣನ ಚಂಚಲ ಪಾಪಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಗರ್ಹಿಸಿ, ದುಷ್ಟಚಿತ್ತನೊಂದಿಗೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ನಿಲ್ಲದು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. “ರಾಮನು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದನು?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಖರನ ಮರಣವು ಖರನ ಸ್ವಂತ ಅತಿಕ್ರಮಣದ ಫಲವೆಂದು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ನೇರ ತಡೆ—ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಡು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾಶ ನಿಶ್ಚಿತ; ಇದು ವಿಷಸರ್ಪವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದಂತೆಯೂ ಮರಣಪಾಶವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಿಗಿಸಿದಂತೆಯೂ ಎಂದು ಉಪಮೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜಟಾಯು ರಾಮ-ದಶರಥರ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಕ್ಕೂ ಸಿದ್ಧನೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸವಾಲು ಹಾಕುತ್ತಾನೆ; “ಕಾಂಡದಿಂದ ಹಣ್ಣನ್ನು ಕೀಳುವಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ರಥದಿಂದ ಎಳೆದು ಕೆಡವುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

27 verses

Sarga 51

जटायुरावणयुद्धम् (Jatayu’s Combat with Ravana)

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ 51ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜಟಾಯು–ರಾವಣರ ನಡುವೆ ಆಕಾಶವೂ ಭೂಮಿಯೂ ವ್ಯಾಪಿಸುವ ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧಚಿತ್ರ ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಜಟಾಯುವಿನ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಗರಹಣೆಯಿಂದ ರಾವಣನ “ಇಪ್ಪತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳು” ಕೋಪದಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತವೆ; ಅವನು ಬಾಣವರ್ಷೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಟಾಯು ತನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಚದರಿಸಿ, ನಖಗಳಿಂದ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಮುರಿದು, ಕವಚವನ್ನು ಹರಿದು, ರಾವಣನ ರಥೋಪಕರಣಗಳನ್ನು—ಯೋಜಿತ ಪಶುಗಳು, ಛತ್ರ, ಚಾಮರಗಳು, ಸಾರಥಿ—ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವೇಗಮಯ ಸಮರದ ಜೊತೆಗೆ ನೀತಿಬೋಧೆಯೂ ಬೆಸೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು ಕಳ್ಳನ ಮಾರ್ಗ, ಸ್ವಯಂ ಆರಿಸಿಕೊಂಡ “ವಿಷಪಾನ”ದಂತೆ; ಅದು ರಾವಣನನ್ನು ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಜಟಾಯು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಅನೇಕ ಸತ್ತ್ವಗಳು ಜಟಾಯುವಿನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿಯ ಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ಮತ್ತೆ ಹಾರುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನೂ ಪಾದಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಕ್ತಸ್ರಾವದಿಂದ ಜಟಾಯು ಪ್ರಾಣಾಂತಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಸೀತೆ ಓಡಿ ಬಂದು ಅವನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಾಳೆ. ರಾವಣನು ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಜಟಾಯುವಿನ ತ್ಯಾಗಧರ್ಮ ಈ ಘಟನೆಯ ನೈತಿಕ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಉಳಿದು, ಮುಂದಕ್ಕೆ ರಾಮನಿಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ.

46 verses | Jaṭāyu, Rāvaṇa

Sarga 52

सीताहरण-विलापः / The Lament at Jatāyu and the Abduction of Sītā

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ 52ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತಾಹರಣದ ತಕ್ಷಣದ ಪರಿಣಾಮ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಸೀತೆ ರಾವಣನಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಬಿದ್ದಿರುವ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವನ್ನು ನೋಡಿ ತೀವ್ರ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಗ್ರಂಥವು ನಿಮಿತ್ತ-ಶಕುನಗಳ ಮೂಲಕ—ಅಶುಭ ಸೂಚನೆಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಭಯಂಕರ ಕೂಗು—ಸುಖದುಃಖಗಳಿಗೆ ಮುನ್ನ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಲಕ್ಷಣಗಳಿವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅವಳು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಆಕ್ರಂದನದಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ, ಮರಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೂ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕೃತ್ಯ ರಾವಣನ ‘ಆತ್ಮವಿನಾಶ’ಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಧರ್ಮದ ಭಂಗಕ್ಕೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತದೆ—ಕತ್ತಲೆ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ, ಗಾಳಿ ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಸೂರ್ಯ ಮಂಕಾಗುತ್ತಾನೆ; ಜೀವಿಗಳು ಅಳುತ್ತವೆ; ಕಾಡುಗಳು, ಕೆರೆಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಸೀತೆಯ ಕಾಂತಿ ಮತ್ತು ವಿಚ್ಛೇದವನ್ನು ಗಾಢ ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ—ಮೋಡದಲ್ಲಿನ ಮಿಂಚು, ಕಪ್ಪು ಮಳೆಯ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಚಂದ್ರ, ಕಾಂಡವಿಲ್ಲದ ಕಮಲ ಇತ್ಯಾದಿ. ಅವಳ ಆಭರಣಗಳು ಮತ್ತು ಹೂಗಳು ಉದುರಿ ಚದುರಿ ಅಪಹರಣಮಾರ್ಗದ ಗುರುತುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಸರ್ವಜ್ಞ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಈ ದಾಳಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ‘ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವನವಾಸಿ ಋಷಿಗಳು ಶೋಕದ ಜೊತೆಗೆ ಮುಂಚಿತವಾದ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನ ವಿನಾಶ ಈಗ ಸಮೀಪವೆಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುತ್ತದೆ.

44 verses | Sītā, Rāvaṇa, Brahmā (Pitāmaha)

Sarga 53

सीताविलापः रावणनिन्दा च (Sita’s Lament and Condemnation of Ravana)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ತಕ್ಷಣದ ಭಯ, ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತೆ ಅಶಾಂತಳಾಗಿ, ಅವನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ನ್ಯಾಯವಿಚಾರಣೆಯಂತೆ ಕಠಿಣ ನೈತಿಕ ಟೀಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ—ಒಂಟಿಯಾಗಿರುವ ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು ಭೀರುತನವೂ ಅಧರ್ಮವೂ; ಇಂತಹ ಕೃತ್ಯ ಲೋಕನಿಂದೆಗೂ ಕುಲಾಪವಾದಕ್ಕೂ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಪತಿತ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಕರುಣೆಯಿಂದ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾಳೆ—ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸಿದ ಅವನ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ನೆನೆಸಿ, ಅದನ್ನೇ ರಾವಣನ ಪಾಪಕರ್ಮದ ವಿರುದ್ಧ ದೃಢ ಆರೋಪವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಅವಳ ಮಾತುಗಳು ಲಜ್ಜಾಭಾಷೆಯಿಂದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ-ಧಮ್ಕಿಯ ರೂಪಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತವೆ: ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವನು; ಸೇನೆ ಇದ್ದರೂ ರಾವಣನು ರಾಜಕುಮಾರರ ದೃಷ್ಟಿಪಥದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾರನು, ಅವರ ಬಾಣಗಳ “ಸ್ಪರ್ಶ”ವನ್ನೂ ಸಹಿಸಲಾರನು. ಮುಂದೆ ಮರಣಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭಯಾನಕ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ—ಯಮಪಾಶ, ವೈತರಣಿ, ಅಸಿಪತ್ರವನ, ಮುಳ್ಳಿನ ಶಾಲ್ಮಲಿ—ಇವು ರಾವಣನ ಸಮೀಪ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ನಡುಗುತ್ತಾ ಪ್ರತಿರೋಧಿಸುವ ರಾಜಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡೇ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ; ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪವು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

26 verses | Sita (Vaidehi, Maithili, Janakatmaja), Ravana (addressed as Dashanana)

Sarga 54

सीताहरणोत्तरं लङ्काप्रवेशः — Sita’s Abduction and Ravana’s Entry into Lanka

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತಾಹರಣದ ಅಂತಿಮ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಅದರ ತಕ್ಷಣದ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಣಾಮ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕರೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಡುವ ವೈದೇಹಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ, ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ವಾನರರನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನಿಗೆ ಸುದ್ದಿ ತಲುಪಲೆಂದು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ರೇಷ್ಮೆಯ ಉತ್ತರೀಯವನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಅವರ ನಡುವೆ ಬಿಸಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೆ ಪಲಾಯನದ ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಗತಿ ಬಾಣದಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ—ಅರಣ್ಯಗಳು, ನದಿಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಸರೋವರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ವರುಣಾಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ. ಸೀತಾಹರಣದ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಚರಗಳು ಸ್ಥಬ್ಧವಾದಂತೆ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಆಕಾಶಚರ ಚಾರಣರು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರು “ಇದೇ ನಿನ್ನ ಅಂತ್ಯ” ಎಂದು ಅಶುಭ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ ರಾವಣನು ಸುಸಂಯೋಜಿತ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಕಾವಲಿನ ಅರಮನೆ ಮಂದಿರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಶೋಕಾಕುಲ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹರೇಮಿನಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸೀ ಕಾವಲುಗಾರ್ತಿಯರಿಗೆ—ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಯಾರೂ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಬಾರದು; ಅವಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಸೌಖ್ಯೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು; ಅವಳಿಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವರಿಗೆ ಮರಣದಂಡನೆ—ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಹೊರಬಂದು ಮುಂದಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ, ರಾವಣನು ಎಂಟು ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಅವರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿ, ಈಗ ನಿರ್ಜನವಾದ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಮನ ಕುರಿತು ಗುಪ್ತವಾರ್ತೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಅವನ ವಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರಿ ಎಂದು. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮೋಹಜನಿತ ಹರ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ತೋರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅರಿಯದೆ ತನ್ನ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಮಹಾವೈರವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

30 verses | Ravana (Daśagrīva), Siddhas (celestial beings, collective utterance)

Sarga 55

रावणस्य सीताप्रलोभनम् (Ravana’s Attempt to Allure Sita)

ರಾವಣನು ಎಂಟು ಭೀಕರ ಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ವಿಕೃತ ನಿರ್ಣಯದಿಂದ ತಾನೇ ‘ಕೃತಕೃತ್ಯ’ನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾದ ಸೀತೆ ಬಿರುಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವ ದೋಣಿಯಂತೆ, ಗುಂಪಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ನಾಯಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಂತೆ ಅಸಹಾಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಲಂಕೆಯ ವೈಭವಶಾಲಿ ವಾಸ್ತುಸಮೂಹದೊಳಗೆ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಾಸಾದಗಳು, ರತ್ನಸ್ತಂಭಗಳು, ಸ್ವರ್ಣದ್ವಾರಗಳು, ದಂತ-ರಜತ ಕಿಟಕಿಗಳು, ಸ್ವರ್ಣಜಾಲಿಕೆಗಳು, ಸ್ಫಟಿಕ ನೆಲಗಳು, ಬಾವಿ/ವಾವಿಗಳು ಮತ್ತು ಪದ್ಮಸರೋವರಗಳು—ಈ ಭೌತಿಕ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರಲೋಭನದ ಒತ್ತಡವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ರಾಜಕೀಯ-ಸೈನಿಕ ಗರ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ: ಅಪಾರ ಸೇನೆ, ಸೇವಕರ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಅಜೇಯ ಲಂಕೆ; ತಾನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾನವನೆಂದು ಹೀನಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರದ ಮಹಿಷಿಯಾಗಿ, ಲಂಕೆಯ ಅಧಿಪತ್ಯದ ರಾಣಿಯಾಗಿ ಮಾಡುವುದಾಗಿ, ಕುಬೇರನಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಂಡ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನসহ ಅನೇಕ ಭೋಗವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿ ಆಮಿಷವಿಡುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸದೆ, ಚಂದ್ರಮುಖವನ್ನು ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಅಳುತ್ತಾಳೆ; ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಅವಳ ಕాంతಿ ಮಂಕಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಇದನ್ನು ವಿಧಿಸಮ್ಮತ ಕಾರ್ಯವೆಂದು ಮರುರೂಪಿಸಿ, ಅನೇಕ ಶಿರಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಅವಳ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ—ತಾನೇ ಹೇಳಿದ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ—ಮುಗಿಯುವಾಗ ಮೋಹದಿಂದ ಅವಳು ಈಗಾಗಲೇ ‘ತನ್ನದಾಗಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ತನ್ನ ಅಧರ್ಮಪತನದ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

37 verses

Sarga 56

सीताया रावणनिन्दा — अशोकवनिकाप्रवेशः (Sita’s Rebuke of Ravana; Removal to the Ashoka Grove)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ, ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಸೀತೆಯು ಶೋಕತಪ್ತಳಾಗಿದ್ದರೂ ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಭೀತಿಯಿಂದ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾವಣನ ಮೇಲಿನ ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಅವಳು ತಮ್ಮಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಒಂದು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು (ತೃಣ) ಇಡುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನ ವಂಶ, ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾ, ರಾವಣನ ವಿನಾಶ ಖಂಡಿತ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಯಜ್ಞವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಅಪವಿತ್ರರು ಮುಟ್ಟಲಾಗದಂತೆ, ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ತನ್ನನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ರಾವಣನಿಗೆ ಅರ್ಹತೆಯಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವಳು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸೀತೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ರಾವಣನು ಅವಳಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಕೊಂದು ತಿನ್ನುವುದಾಗಿ ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ಕಾವಲು ಕಾಯುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹುಲಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನ ಸೇರಿದ ಸೀತೆ, ಭಯ ಮತ್ತು ದುಃಖದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಪತಿ ರಾಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನಳಾಗುತ್ತಾಳೆ.

36 verses

Sarga 57

मारीचवधोत्तरं रामस्य शङ्का-निमित्त-दर्शनं लक्ष्मण-निग्रहश्च (After Maricha’s Slaying: Omens, Anxiety, and Rama’s Rebuke of Lakshmana)

ಮೃಗರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಕಾಮರೂಪಿ ರಾಕ್ಷಸ ಮಾರೀಚನನ್ನು ರಾಮನು ಸಂಹರಿಸಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಜನಸ್ಥಾನದ ಕಡೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಘೋರ ಅಪಶಕುನಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ—ನರಿಯ ಭೀಕರ ಕೂಗು, ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ಭೀತಿಯ ವರ್ತನೆ, ರಾಮನ ಎಡ ಕಣ್ಣಿನ ಸ್ಪಂದನ ಮೊದಲಾದ ದೇಹಶಕುನಗಳು. ರಾಮನು ಇವುಗಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಕಪಟದ ಸೂಚನೆಗಳೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಿ, ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ರಾಮಸ್ವರವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸೀತೆಯಿಂದ ದೂರ ಸೆಳೆಯಲು ಮಾಯೆ ಮಾಡಿದನೆಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆತಂಕದಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಷಣ್ಣ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ, ರಾಕ್ಷಸಸಂಕುಲ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಬಂದದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಗದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ—ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆ ಇಡುವುದು ಒಂದೆಡೆ, ಸೀತೆಯ ಸುರಕ್ಷೆಯ ತುರ್ತು ಭಯ ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ. ಅಧ್ಯಾಯದ ಪಾಠ: ಮಾಯೆಯ ವಂಚನೆ, ಕರ್ತವ್ಯದ ತಪ್ಪು ಗ್ರಹಿಕೆ ಮತ್ತು ಶತ್ರುತ್ವಪೂರ್ಣ ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣಾವ್ರತಗಳನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿ ಮರಳಿಸದ ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ।

24 verses

Sarga 58

सीतावियोगे रामस्य विलापः — Rama’s Lament and Inquiry on Sita’s Disappearance

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ 58ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವೈದೇಹಿ (ಸೀತೆ) ಇಲ್ಲದೆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳುವುದನ್ನು ಕಂಡ ರಾಮನು ತೀವ್ರ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ತಕ್ಷಣ “ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಬಳಿಕ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಜೀವಧಾರಣೆ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಮನು ಕಾರಣ-ಫಲದ ಭೀತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ—ಖರವಧದ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವಕಾಶ ಹುಡುಕಿದ್ದಾರೆ; ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟದ್ದೇ ಆ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರೋ ತನ್ನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿ “ಲಕ್ಷ್ಮಣ” ಎಂದು ಮೋಸದ ಕೂಗು ಹಾಕಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದ್ದಿರಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಅವನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ಶೋಕ, ಆರೋಪ ಮತ್ತು ತನಿಖಾತ್ಮಕ ತರ್ಕಗಳ ನಡುವೆ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ, ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾದ ಸುಳಿವುಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನೂ ಸೀತೆ ನಡೆದಾಡಿದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ ಆತುರದಿಂದ ಶೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಖಾಲಿ ಕುಟೀರವೇ ಆತಂಕವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ, ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಪಥವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ.

19 verses | Rama

Sarga 59

अरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः — Maricha’s Mimic Cry and the Rama–Lakshmana–Sita Confrontation

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಕೇಳಿಬಂದ ವಂಚಕ ಆಕ್ರಂದನದ ತಕ್ಷಣದ ಪರಿಣಾಮಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಮೃಗವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಮರಳಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ದೇಹದಲ್ಲಿ ದಾರುಣ ಅಪಶಕುನಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಹಾಗೂ ಸಂಶಯದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು—ತಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ; “ಹಾ ಸೀತೇ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ” ಎಂದು ರಾಮಸ್ವರದಂತೆ ಕೇಳಿದ ಕೂಗು ಕೇಳಿ ಸೀತೆ ಭಯ-ಸ್ನೇಹದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಹೋಗಲು ಬಲವಂತಪಡಿಸಿದಳು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು—ರಾಮ ಅಜೇಯ, ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಧ್ವನಿಯ ಅನುಕರಣ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭೀತಿಭ್ರಾಂತಿಯಾದ ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆ ಅಶುದ್ಧ ಉದ್ದೇಶದ ಆರೋಪವನ್ನೂ, ಭರತನೊಂದಿಗೆ ರಾಜ್ಯಕೂಟದ ಸಂಚಿನ ಶಂಕೆಯನ್ನೂ ಹೊರಿಸಿ, ಅವನ ಹಿಂಜರಿಕೆಯನ್ನು ಗುಪ್ತ ವೈರವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಕೋಪದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಟು ರಾಮನಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದಾಗ, ರಾಮನು ಆಜ್ಞಾಭಂಗ ಮಾಡಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಬಂದದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಗದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರಾಮನು ಸತ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ—ಆ ಮೃಗ ರಾಕ್ಷಸ ಮಾರೀಚ; ರಾಮಬಾಣದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ರಾಮನ ಸ್ವರವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ದೂರ ಸೆಳೆದನು. ಈ ಮಾಯೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸೀತೆ ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಉಳಿದಳು.

27 verses | Rama, Lakshmana, Sita (Vaidehi/Maithili)

Sarga 60

सीतान्वेषणविलापः (Rama’s Lament and Search for Sita)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯ ತಕ್ಷಣದ ಮಾನಸಿಕ ಆಘಾತವು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಮರಳುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ಮರುಮರು ಅಪಶಕುನಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಡ ಕಣ್ಣಿನ ತಡಕು, ಕಾಲು ಜಾರಿ ಬೀಳುವಿಕೆ, ದೇಹ ಕಂಪನೆ—ಇವು ಸೀತೆಯ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕೆ ಅಪಾಯದ ಸೂಚನೆಗಳೆಂದು ಅವನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಪರ್ಣಕುಟಿಯನ್ನು ಖಾಲಿಯಾಗಿ ಕಂಡಾಗ ಆತ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ತ್ಯಜಿತ ನಿವಾಸವು ಚಳಿಗಾಲದಿಂದ ನಾಶವಾದ ಕಮಲಸರೋವರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸುತ್ತಲಿನ ಅರಣ್ಯವು ಒಣಗಿದ ಹೂಗಳು ಮತ್ತು ನಿಸ್ಸಾಹ ಪಕ್ಷಿ-ಮೃಗಗಳಿಂದ ‘ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಪಹರಣವೋ, ಮರಣವೋ, ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುವುದೋ, ಅಥವಾ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಫಲಮೂಲ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವುದೋ ಎಂಬ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿ ಊಹೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತೊಳಲಾಡಿ, ನಂತರ ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ಮರದಿಂದ ಮರಕ್ಕೆ, ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಓಡಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಕದಂಬ, ಬಿಲ್ವ, ಅರ್ಜುನ, ಕಕುಭ, ತಿಲಕ, ಅಶೋಕ, ತಾಳ, ಜಂಬು, ಕರ್ಣಿಕಾರ ಮೊದಲಾದ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸೀತೆಯ ಪೀತಾಂಬರ, ತಿಲಕಚಿಹ್ನೆ, ಪುಷ್ಪಪ್ರಿಯತೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾವ್ಯೋಪಮೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಜಿಂಕೆ, ಆನೆ, ಹುಲಿಯನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಾತಿಶಯದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡಂತೆ ಭ್ರಮಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣಾರಸವು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಕರಗಿಸದೆ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ।

38 verses | Rama, Lakshmana (addressed)

Sarga 61

सीतान्वेषणारम्भः — The Search for Sita Begins

ಆಶ್ರಮ-ಕುಟೀರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ಶ್ರೀರಾಮನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಖಾಲಿ; ಆಸನ-ಚಾಪೆಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ—ಗೃಹಸ್ಥ ಜೀವನದ ಸಹಜ ಕ್ರಮ ಭಂಗಗೊಂಡಿರುವ ಸೂಚನೆಗಳು. ಅವರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿದರೂ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವಾಗದೆ, ಕರುಣ ವಿಲಾಪ ಮಾಡಿ ಮರುಮರು ಅವಳನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆಟವಾಗಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರಬಹುದೆಂದು, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅಪಹರಣವಾಗಿರಬಹುದೆಂದು ಅಥವಾ ಕ್ರೂರ ಮೃಗಗಳ ಬಲಿಯಾಗಿರಬಹುದೆಂದು ಹಲವು ಶಂಕೆಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶೋಕ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಆತ್ಮದೋಷಾರೋಪಣ ಮತ್ತು ನಿರಾಶೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ; ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಮಾತಿಗೂ ಅವರು ಬರುತ್ತಾರೆ—ಕ್ಷಣಕಾಲ ವಿವೇಕ ಅಲುಗಾಡುತ್ತದೆ. ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸ್ಥೈರ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾ ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸೀತೆ ನದೀಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಬಹುದು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೋ ಅಡಗಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಸ्नेಹಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಿರಬಹುದು—ಎಂದು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ತಕ್ಷಣ ಇಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ಹುಡುಕಾಟ ಆರಂಭಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಕಾಡುಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಗುಹೆಗಳು, ಶಿಖರಗಳು, ನದಿಗಳು, ಸರೋವರಗಳು ಮತ್ತು ಕಮಲಕೊಳಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಹುಡುಕಿದರೂ ಸೀತೆಯ ಸುಳಿವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪದ ಭಾವೋದ್ರೇಕ ಮತ್ತು ಹುಡುಕಾಟದ ಕ್ರಮ ಒಂದಾಗಿ, ಕಥೆಯನ್ನು ಖಾಸಗಿ ನಷ್ಟದಿಂದ ಕಾಡಿನ ಭೂಗೋಳದಲ್ಲಿ ಸಂಘಟಿತ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ।

32 verses | Rama, Lakshmana

Sarga 62

सीतावियोगे रामविलापः (Rāma’s Lament in Separation from Sītā)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅಚಾನಕ್ ಅಂತರಧಾನದಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಉಂಟಾದ ತಕ್ಷಣದ ಮಾನಸಿಕ ಆಘಾತ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಕಮಲಲೋಚನನಾದ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅರಣ್ಯದ ಲತೆ-ಎಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಅವಳ ಛಾಯೆ ಕಂಡಂತೆ ಭಾವಿಸಿ, ಆಟವಾಡುತ್ತಾ ಅಡಗಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆಯುವಂತೆ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮಮತೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ಭಯಾನಕವಾದ ವಿಚಾರಣಾತ್ಮಕ ಆತಂಕಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಅವಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿದ್ದಾರೋ ಅಥವಾ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾರೋ ಎಂದು ರಾಮನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪಿನ ಕಣ್ಣೀರಿನ ನೋಟವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲೋಕಾಪವಾದ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಚಿಂತೆ ಅವನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತದೆ—ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ‘ನಿರ್ವೀರ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ನಿರ್ದಯ’ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವರೇ; ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಜನಕನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಎದುರಿಸುವೆ—ಎಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆಚಾರಪರ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಅಸಹ್ಯತೆಯನ್ನು ಮುಂಚೆಯೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಭರತನ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ, ಕೈಕೇಯಿ-ಸುಮಿತ್ರೆ-ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮೊದಲಾದ ರಾಣಿಯರ ಗೌರವಪೂರ್ವಕ ರಕ್ಷಣೆ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಸೀತಾವಿಯೋಗದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿವರವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಭಯ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ನಾಯಕತ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಬಂಧುಕর্তವ್ಯದ ಸಂಕಟ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ।

21 verses | Rama, Lakshmana

Sarga 63

सीतावियोगे रामविलापः — Rama’s Lament in Separation from Sita

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ 63ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅಂತರಧಾನದ ತಕ್ಷಣದ ನಂತರ ರಾಮನ ಮನೋಸ್ಥಿತಿಯ ತೀವ್ರ ಚಿತ್ರಣವಿದೆ. ಪ್ರಿಯಾವಿಯೋಗದಿಂದ ರಾಮನು ಶೋಕ–ಮೋಹಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ಕಂಡರೂ ಮರುಮರು ಘೋರ ನಿರಾಶೆಗೆ ಜಾರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನೇ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಂದ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಕರ್ಮಫಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಕ್ಷಸರು ಸೀತೆಗೆ ದೇಹಪೀಡೆ ಮಾಡಿರಬಹುದೋ ಅಥವಾ ಹತಮಾಡಿರಬಹುದೋ ಎಂಬ ಭಯಾನಕ ಊಹೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತವೆ. ಅದೇ ವೇಳೆ ಅರಣ್ಯವಾಸದ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ಮೃತಿಗಳು—ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂತು ನಗುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಮಾತಾಡುವ ಸೀತೆ—ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತವೆ. ನಂತರ ರಾಮನು ತರ್ಕದಿಂದ ಹುಡುಕಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ: ಅವಳು ಗೋದಾವರಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಳೋ, ಕಮಲಗಳನ್ನು ಕೀಳಲು ಹೋದಳೋ, ಹೂವಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಾಡಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳೋ ಎಂದು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸೀತೆ ಒಬ್ಬಳೇ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನೂ ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಸರ್ವಸಾಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಆದಿತ್ಯನನ್ನೂ ವಾಯುವನ್ನೂ ಸಂಬೋಧಿಸಿ—ಸೀತೆ ಅಪಹೃತಳಾಗಿದಳೋ, ಹತಳಾಗಿದಳೋ, ಅಥವಾ ಯಾವುದೋ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೋ—ಎಂದು ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಾಲೋಚಿತ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ: ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡು; ದೃಢನಿಶ್ಚಯಿಗಳು ಕಠಿಣ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕುಸಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಾಮನು ಆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಲಾರದೆ, ಮತ್ತೆ ಗಾಢ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ—ಈ ಶೋಕವೇ ಹುಡುಕಾಟದ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವ ಚಾಲಕಶಕ್ತಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

20 verses | Rama, Lakshmana

Sarga 64

गोदावरीतटे सीतान्वेषणम् — The Search for Sītā at the Godāvarī

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ೬೪ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತಾವಿಯೋಗದಿಂದ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ, ‘ಸೀತೆಯು ಕಮಲಗಳನ್ನು ಕೀಳಲು ಗೋಡಾವರಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಬಹುದು’ ಎಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ಗೋಡಾವರಿಯ ತೀರ್ಥ-ತಟಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಿದರೂ ಯಾವುದೇ ಉತ್ತರ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಂತರ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ನದಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಗೋಡಾವರಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಗೋಡಾವರಿ ಮೌನವಾಗಿರುವಂತೆ ವರ್ಣನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಶೋಕ ಕ್ರಮೇಣ ಕೋಪವಾಗಿ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಜನಕನನ್ನೂ ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಎದುರಿಸಲಿ ಎಂದು ವಿಲಪಿಸಿ, ಗೋಡಾವರಿ, ಜನಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ರವಣ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶೋಧಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಜಿಂಕೆಗಳು ಸಾಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಅಂಗಸಂಕೇತಗಳಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ/ದಕ್ಷಿಣ-ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ಅಪಹರಣ ಮಾರ್ಗದ ಸುಳಿವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಾಗ ಬಿದ್ದ ಹೂವಿನ ಜಾಡು ಕಾಣುತ್ತದೆ—ರಾಮನು ಅವನ್ನು ವೈದೇಹಿಗೆ ಧರಿಸಲು ನೀಡಿದ ಹೂಗಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಿ, ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿ ಅವು ಚದುರಿದವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಪ್ರಸ್ರವಣವನ್ನು ಚೇತನ ರಕ್ಷಕನಂತೆ ಸಂಬೋಧಿಸಿ, ಕೋಪದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತವನ್ನೂ ನದಿಯನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವೆನೆಂದು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ದೊಡ್ಡ ರಾಕ್ಷಸ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಸೀತೆಯ ಆತಂಕಭರಿತ ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಗುರುತುಗಳು, ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಾವಶೇಷಗಳು—ಮುರಿದ ಧನುಸ್ಸು, ತೂಣಿಗಳು, ರಥದ ತುಂಡುಗಳು, ಛತ್ರ, ಕವಚ, ಸಹಚರರ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ರಕ್ತಸಮಾನ ಕಲೆಗಳು—ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಅಪಹರಣದ ‘ಸಾಕ್ಷ್ಯನಕ್ಷೆ’ಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಪ್ರಳಯಸಮಾನ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ: ದೇವತೆಗಳು ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ತಾನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲೋಕಕ್ರಮವನ್ನೇ ಉಲ್ಟಾಗೊಳಿಸುವೆನೆಂದು—ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಶೋಕ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣರಹಿತ ಕೋಪದ ಅಪಾಯಗಳ ನಡುವಿನ ತೀವ್ರ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ.

75 verses

Sarga 65

रामक्रोधवर्णनम् — Lakshmana’s Counsel to the Enraged Rama

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತಾಪಹರಣದ ತಕ್ಷಣದ ನಂತರ ರಾಮನ ಮನೋಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ಉಗ್ರ ಕಾವ್ಯಚಿತ್ರಣವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶನಾಗಿ ತಪ್ತನಾದ ರಾಮನು ಸಜ್ಜಿತ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮರುಮರು ನೋಡುತ್ತಾ ಬಿಸಿ ನಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ, ಜಗದಂತ್ಯದ ರುದ್ರ/ಶಿವನಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ—ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖವೇ ಪ್ರಾಯಃ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಭೀತಿಯಂತೆ ಏರುತ್ತದೆ. ರಾಮನಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಈ ಅಪೂರ್ವ ರೋಷವನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ಒಣಗಿದ ಕಂಠದಿಂದ, ಭಕ್ತಿಯೂ ಸಂಯಮವೂ ಮಿಶ್ರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿಮ್ಮ ಸಹಜ ಧೈರ್ಯ-ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಲೋಕಹಿತಮುಖಿ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಡಿ; ಒಬ್ಬ ಅಪರಾಧಿಗಾಗಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು ಅಯುಕ್ತ, ರಾಜಧರ್ಮದಂತೆ ದೋಷಿಗೇ ದಂಡ ವಿಧಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಯುದ್ಧಚಿಹ್ನಗಳು—ಮುರಿದ ರಥ, ರಕ್ತ, ಕುದುರೆಯ ಖುರಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಚಕ್ರದ ಗುರುತುಗಳು—ಇವುಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಇದು ಸೇನಾಸಂಘರ್ಷವಲ್ಲ, ಏಕಯುದ್ಧವೇ ನಡೆದಿರಬೇಕು ಎಂದು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವಾಗಿ: ಸಮುದ್ರಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಅರಣ್ಯಗಳು, ಗುಹೆಗಳು, ನದಿಗಳು, ಪದ್ಮಸರೋವರಗಳು, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ ಲೋಕಗಳವರೆಗೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹುಡುಕಿ ಅಪಹರ್ತನನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಾಮ, ವಿನಯ, ದೌತ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಉಪಾಯಗಳು; ಅವು ವಿಫಲವಾದರೆ ಮಹಾಬಲಪ್ರಯೋಗ—ಎಂಬ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಸಂಕಟ-ವೃದ್ಧಿ ನೀತಿಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

16 verses | Lakshmana

Sarga 66

लक्ष्मणोपदेशः — Lakshmana Consoles Rama on Fate, Fortitude, and Right Action

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ 66ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತಾವಿಯೋಗದ ಅತಿದಾರುಣ ಶೋಕದಿಂದ ರಾಮನು “ಅನಾಥನಂತೆ” ಅಳುತ್ತಾ ಮೋಹಗ್ರಸ್ತನಾಗಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಬ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮರ್ಧಿಸಿ, ಸಾಂತ್ವನ ವಚನಗಳಿಂದ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿ, ಅವನ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮರುಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳೂ ವಿಶ್ವೋಪಮೆಗಳೂ ಮೂಲಕ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರಿಗೂ ಗ್ರಹಣ ಬರುವುದು; ಮಹಾತ್ಮರೂ ದೇವರೂ ದೈವ (ಭಾಗ್ಯ)ವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮೀರಿ ಹೋಗಲಾರರು; ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಚಲನೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಯದರ್ಶಿ ನಾಯಕನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಇಂತಹ ಶೋಕ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಶುಭಾಶುಭವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಸ್ಥಿರವಾದ ವಿವೇಕಯುಕ್ತ ಕರ್ಮವೇ ಇಷ್ಟಫಲವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಅಗಾಧ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಇದೇ ಉಪದೇಶವನ್ನು ರಾಮನೇ ಹಿಂದೆ ತನಗೆ ನೀಡಿದ್ದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶೋಕವು ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನವನ್ನು “ನಿದ್ರಿಸಿಸಿದೆ” ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೀತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ದೈವ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಬಲವನ್ನು ಅಳೆಯಿಸಿ, ಅಂಧವಾಗಿ ವಿನಾಶ ಮಾಡದೆ, ಪಾಪಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿ ಅವನನ್ನೇ ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಹಾಕಬೇಕು; ಶೋಕವನ್ನು ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬೇಕು.

20 verses | Lakshmana, Rama

Sarga 67

जटायुवृत्तान्तः — Jatāyu’s Testimony and Rāma’s Grief

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ಹೇಳಿ, ಜನಸ್ಥಾನದ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳು—ಪರ್ವತದ ಕೋಟೆಗಳು, ಗುಹೆಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು ಮತ್ತು ಭಯಂಕರ ವನಗಳು—ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ, ವಿಧಾನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹುಡುಕಬೇಕು; ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥೈರ್ಯವೇ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಆ ಮಾತಿನ ಸಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೂ, ಶೋಕಜನಿತ ಕ್ರೋಧ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಸಜ್ಜಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ರಕ್ತಸ್ರಾವದಿಂದ ಬಿದ್ದಿರುವ, ಪರ್ವತಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಅವರು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಗಿಧ್ರರೂಪ ರಾಕ್ಷಸನೆಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ ಸಂಹರಿಸಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಜಟಾಯು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮಾತಾಡಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು; ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದೆ, ಅವನ ರಥ, ಧನುಸ್ಸು, ತೂಣೀರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದೆ, ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಕೊಂದೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನ ಶೋಕ ದ್ವಿಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ. ತಂದೆಯ ಮಿತ್ರನಾದ ಮರಣಾಸನ್ನ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ತನ್ನ ದುರ್ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ವಿಲಪಿಸಿ ಶೋಕದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಜಟಾಯುವಿನ ಮೇಲೆ ಪುತ್ರಸ್ನೇಹದ ಕರುಣೆಯನ್ನೂ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲವಾದ ಸ्नेಹವನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

29 verses | Rama, Lakshmana, Jatayu

Sarga 68

जटायुनिर्वाणसंस्कारः — Jatayu’s Final Testimony and Funeral Rites

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ೬೮ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜಟಾಯುವನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಕ್ಷಿಯ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಉಸಿರನ್ನೂ ಮಂಕಾದ ಧ್ವನಿಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ ರಾಮನು ತಕ್ಷಣ ಸೀತಾಹರಣದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ರಾವಣನ ಉದ್ದೇಶ, ರೂಪ, ಕೃತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ನಿವಾಸ ಯಾವುದು ಎಂದು. ಜಟಾಯು ದುರ್ಬಲ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಪ್ರಚಂಡ ಗಾಳಿಗಳ ನಡುವೆ ವಿಶಾಲ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಹರಡಿ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದನು; ತಡೆದಾಗ ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಮರಣ ಸಮೀಪಿಸಿದಂತೆ ಜಟಾಯುವಿನ ಸಂಜ್ಞೆ ಅಲುಗಾಡಿದರೂ, ಅವನು ಒಂದು ನಿಮಿತ್ತವಾಕ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—“ವಿಂದಾ” ಎಂಬ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಈ ಹರಣ ಸಂಭವಿಸಿದೆ; ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಪತಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಧನವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಈ ಸೂಚನೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ರಾವಣನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಜೊತೆಗೆ ರಾವಣನ ವಂಶಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ವಿಶ್ರವಸನ ಪುತ್ರ, ವೈಶ್ರವಣ (ಕುಬೇರ)ನ ಸಹೋದರ—ಎಂದು; ರಾಮನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೇಳುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕಾಕುಲ ರಾಮನು ವಿಧಿಯ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ, ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮಗುಣದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಜಟಾಯುವನ್ನು ದಶರಥನಂತೆ ಪೂಜ್ಯನೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ತರಿಸಿ ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ದಹನಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಮಾಂಸಾಹುತಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಂದೆಗೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಗೋದಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ತಿಲೋದಕವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಜಟಾಯು ಶುಭಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುವ ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಅರಣ್ಯದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಆಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ.

38 verses

Sarga 69

अयोमुखी-दर्शनम् तथा कबन्ध-प्रवेशः (Ayomukhi Encounter and the ظهور of Kabandha)

ಜಟಾಯುವಿಗಾಗಿ ತರ್ಪಣ-ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಘನವಾದ, ಭೀತಿದಾಯಕ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮತಂಗ ಋಷಿಯ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದ ಕ್ರೌಂಚಾರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪಾತಾಳದಂತೆ ಆಳವಾದ, ಸದಾ ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಒಂದು ಗುಹೆಯನ್ನು ಅವರು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅಯೋಮುಖೀ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಲಾತ್ಕಾರ ಸಂಗಮವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಂಯತ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅವಳ ಮೂಗು, ಕಿವಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ತನಗಳನ್ನು ಛೇದಿಸಿದಾಗ ಅವಳು ಓಡಿ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಅವರು ಕಾಲಿಡದ ದುರ್ಗಮ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲೂ ಪರಿಸರದಲ್ಲೂ ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳು—ಭುಜಸ್ಪಂದನ, ಅಶಾಂತಿ, ಅಪಶಕುನಗಳು—ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ವಂಚುಲಕ ಪಕ್ಷಿಯ ಕೂಗು ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ವಿಜಯಸೂಚಕವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಭೀಕರ ಘೋಷ ಉಂಟಾಗಿ, ಅವರು ಕಬಂಧನೆಂಬ ಮಹಾವಿಕೃತ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ—ಶಿರಸ್ಸಿಲ್ಲದವನು, ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಜ್ವಲಿಸುವ ಒಂದೇ ಕಣ್ಣು, ಉದರದಲ್ಲಿ ಬಾಯಿ—ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಡೆದು ಮೃಗಗಳನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಾ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆತ್ಮತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೂ, ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಅಜೇಯ ಕಾಲಬಲವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಧರ್ಮಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸಂಕಟವನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಬಂಧನು ಅವರನ್ನು ಭಕ್ಷ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವರ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.

51 verses

Sarga 70

कबन्धवधः — The Severing of Kabandha’s Arms and the Opening of Dialogue

ಸರ್ಗ ೭೦ ರಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ತನ್ನ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿ, ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾ ವಿಧಿಯು ಅವರನ್ನು ತನಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾ, ರಾಕ್ಷಸನು ತಿನ್ನುವ ಮುನ್ನವೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ರಾಮನಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕಬಂಧನು ಅವರನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಬಾಯಿ ತೆರೆದಾಗ, ದೇಶ-ಕಾಲಗಳನ್ನು ಅರಿತ ಸಹೋದರರು ಕತ್ತಿಗಳನ್ನು ಹಿರಿದು ಅವನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದರು; ರಾಮನು ಬಲಗೈಯನ್ನು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಡಗೈಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ಮೇಘದಂತೆ ಗುಡುಗುತ್ತಾ ಕಬಂಧನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ರಕ್ತಸಿಕ್ತನಾದ ಅವನು ದೀನನಾಗಿ ಅವರ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನನ್ನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರನೆಂದು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಅವನ ತಮ್ಮನೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಿದನು. ನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಬಂಧನ ವಿಕೃತ ರೂಪದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಇಂದ್ರನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡ ಕಬಂಧನು, ತನ್ನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಶಾಪವಿಮೋಚನೆಯ ಸಮಯ ಬಂದಿತೆಂದು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು, ತನ್ನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು.

18 verses

Sarga 71

दनु-शापकथा तथा सीताहरण-प्रश्नः (Danu’s Curse Narrative and Rama’s Inquiry about Sita)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ತನ್ನ ಶಾಪದ ಕಥೆಯನ್ನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ದನುವಿನ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದು, ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಪಡೆದು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದ ಏಟಿನಿಂದ ಅವನ ತಲೆ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಸೇರಿತು ಮತ್ತು ಸ್ಥೂಲಶಿರಸ್ ಎಂಬ ಋಷಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದನು. ರಾಮನು ಅವನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅವನಿಗೆ ಶಾಪವಿಮೋಚನೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ತನಗೆ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲವೆಂದೂ, ದಹನ ಸಂಸ್ಕಾರದ ನಂತರ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ, ಸೀತೆಯ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ವಾನರ ಮಿತ್ರನ (ಸುಗ್ರೀವ) ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುವುದಾಗಿ ಕಬಂಧನು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

33 verses

Sarga 72

कबन्धमोक्षः—सुग्रीवमैत्र्युपदेशः (Kabandha’s Release and Counsel to Befriend Sugriva)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕಬಂಧನು ಮುಂಚೆ ಹೇಳಿದ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಪರ್ವತದ ಚಿರಿದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಚಿತೆಯನ್ನು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಜ್ವಲಂತ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಚಿತೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕಬಂಧನ ಭಾರೀ, ಕೊಬ್ಬಿನಂತ ದೇಹ ನಿಧಾನವಾಗಿ ದಹನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದಾಹ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಕಬಂಧನು ಪಾಪವಿಮುಕ್ತನಾಗಿ ಶುದ್ಧ ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ದಿವ್ಯಮಾಲೆಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಹಂಸಯುಕ್ತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ರಾಮನ ಪ್ರಸ್ತುತ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಲಾಧೀನವಾದ ಕಠಿಣ ಹಂತವೆಂದು ಹೇಳಿ, ವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತವಾದುದು ಕೇವಲ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಾರ್ಯೋಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ನಿಷ್ಕಪಟ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಕಟ್ಟಬೇಕು; ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ದೃಢ ಮೈತ್ರಿಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಸುಗ್ರೀವನು ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತ ಹಾಗೂ ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ಸಮೀಪ ವಾಸಿಸುವ ವಾನರೇಂದ್ರ; ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯಿಂದ ನಿರ್ವಾಸಿತನಾದವನು. ಕಬಂಧನು ಸುಗ್ರೀವನ ಗುಣಗಳು—ಸತ್ಯವಚನ, ವಿನಯ, ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ—ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಸ್ಪರ ಲಾಭವನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ: ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬಹುದು; ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರಸೈನ್ಯ ಹಾಗೂ ಮಾರ್ಗ-ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜ್ಞಾನ, ರಾಕ್ಷಸಪ್ರಧಾನ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅರಿವಿನಿಂದ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಸಿಸಬಲ್ಲನು—ಅವಳು ಮೇರುಶಿಖರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿದ್ದರೂ.

27 verses | Kabandha, Rama

Sarga 73

पम्पा-ऋष्यमूक-मार्गोपदेशः (Guidance to Pampa and Rishyamuka; counsel to befriend Sugriva)

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ಸೀತಾಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ಪಥಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ನೀತಿಸಹಿತ ತಂತ್ರೋಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಶುಭವಾದ ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪುಷ್ಪಿತ ವನಗಳ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸಿ, ಭಕ್ಷ್ಯಫಲಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ವನಪ್ರಕೃತಿಯ ಸುಗಂಧ-ರಸ-ನಾದಾದಿ ಅನುಭವಗಳು ಶೋಕಶಮನಕ್ಕೆ ಔಷಧದಂತೆ ಉಪಕಾರಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ಕಡೆಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸಿ—ಮೃದು ತೀರಗಳು, ಪದ್ಮ-ಕುಮುದ-ಉತ್ಪಲಶೋಭಿತ ಜಲ, ಪಕ್ಷಿ-ಮತ್ಸ್ಯ-ವನ್ಯಜೀವಿಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ ಇವುಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಕಷ್ಟಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅನ್ನ-ನೀರು ಅರ್ಪಿಸುವ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಿಯಮಬದ್ಧ ಸಹಚರ್ಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಉಪದೇಶ ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳದ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ—ಮತಂಗಾಶ್ರಮ ಪ್ರದೇಶ, ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾಲೆಗಳು ಅಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಶಬರೀ ತಪಸ್ವಿನಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮರಕ್ಷಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಆ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಆನೆಗಳೂ ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಷೇಧವಿದೆ. ಕಬಂಧನು ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ದುರಾರೋಹ, ರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ನೈತಿಕವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವದದು; ಪಾಪಿಗಳಿಗೆ ದಂಡಕಾರಕ. ಅಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತ ಗುಹೆ ಮತ್ತು ಶೀತಲ ಜಲಕುಂಡವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಹಚರರೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ವಿ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ನಿರ್ಗಮಿಸಿ, ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವು ಮೈತ್ರಿ-ತಂತ್ರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ।

45 verses

Sarga 74

शबरी-आश्रम-प्रवेशः (Rama and Lakshmana at Sabari’s Hermitage)

ಕಬಂಧನು ಸೂಚಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದಂತೆ ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪಂಪಾ ಸರೋವರ ಹಾಗೂ ಮತಂಗ-ವನ ಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಸಸ್ಯಸಮೃದ್ಧ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಫಲಭಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮರಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ ಶಬರಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಸಿದ್ಧರಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತಳಾದ ತಪಸ್ವಿನಿ ಶಬರಿ ಪಾದ್ಯ, ಆಚಮನೀಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು—ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಗಳುಂಟೇ, ಕ್ರೋಧ ಹಾಗೂ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದ್ದೀಯೇ, ಮನಶ್ಶಾಂತಿ ಇದೆಯೇ, ಗುರುಸೇವೆಯ ಫಲ ದೊರೆತಿದೆಯೇ—ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಬರಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ರಾಮದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸು ಸಫಲವಾಯಿತು; ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಕೃತಾರ್ಥವಾಯಿತು; ನಿಮ್ಮ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅಕ್ಷಯ ಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ನಿಶ್ಚಿತ. ನಂತರ ಅವಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮತಂಗವನದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ತಪೋಬಲದ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಇನ್ನೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ವೇದಿಗಳು, ಮಂತ್ರಪೂತ ಜಲ ಮತ್ತು ಹವಿಸ್ಸು, ಒಣಗದ ಹೂಗಳು, ಸದಾ ತೇವವಾಗಿರುವ ವಲ್ಕಲವಸ್ತ್ರಗಳು, ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಬಂದವೆಂದು ಹೇಳುವ ಸಪ್ತಸಮುದ್ರಗಳ ಸ್ಮೃತಿಚಿಹ್ನ. ‘ನೋಡಬೇಕಾದದು-ಕೇಳಬೇಕಾದದು’ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತೋರಿಸಿ ಶಬರಿ ದೇಹತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಅವಳ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಅನುಮತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಬರಿ ಯೋಗಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮದಾಹ ಮಾಡಿ ದಿವ್ಯಾಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿ, ತಾನು ಸೇವಿಸಿದ ಋಷಿಗಳ ಪುಣ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅವಳ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಸ್ಮಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

35 verses

Sarga 75

पम्पादर्शनम् — Vision of Lake Pampā and the Turn toward Sugrīva

ಶಬರೀ ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ನಂತರ, ರಾಮನು ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ, ಸ್ಥಿರಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆದರೆ ತ್ವರಿತ ಕಾರ್ಯಭಾವದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತೊರೆದು ಪವಿತ್ರ ಪಂಪಾ ಸರೋವರ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಂಪೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ-ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಚಿತ್ರಣವೇ ಪ್ರಧಾನ—ಶೀತಲ ಜಲ, ಸ್ಫಟಿಕದಂತೆ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ಮೃದುವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ಮರಳು, ಕೆಂಪು-ಬಿಳಿ-ನೀಲಿ ಕಮಲಗಳ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಕಮಲವನಗಳು, ಮನೋಹರ ಉಪವನಗಳು; ಮಾವು, ತಿಲಕ, ಅಶೋಕ, ಪುನ್ನಾಗ, ವಕುಲ, ಉದ್ದಾಲ, ಧವ, ಕರವೀರ, ಕುಂದ ಮೊದಲಾದ ವೃಕ್ಷ-ಲತಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ನವಿಲು, ಗಿಳಿ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮಧುರ ನಾದ। ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿ ಮರುಮರು ಪಂಪೆಯ ಸೌಂದರ್ಯದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದೇ ಸೌಂದರ್ಯ ಸೀತಾವಿಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕಾಮಶೋಕವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ಯುಕ್ತಿ-ರಣನೀತಿಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ—ಪಂಪಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪವಿತ್ರ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತವಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಭಯದಿಂದ (ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಂತೆ ಸೂರ್ಯವಂಶ ಸಂಬಂಧಿಯಾದ) ಸುಗ್ರೀವನು ನಾಲ್ಕು ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಯಶಸ್ಸು ಈ ಮೈತ್ರಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾದುದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸ್ನೇಹಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕೆಂದು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನು ಸಂಯಮಿಸಿಕೊಂಡರೂ ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಪಂಪೆಯ ಕಮಲಸರೋವರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಮುಂದಿನ ಧರ್ಮ-ರಾಜಕೀಯ ಸಂಧಿಸ್ಥಾನದತ್ತ ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ।

30 verses | Rama, Lakshmana

Frequently Asked Questions

Araṇya Kāṇḍa centers on rājadharma—royal duty as protection—tested in the liminal space of the forest, where sages depend upon just power to preserve sacrificial and ascetic order. The book also exposes how kāma (unregulated desire) and ahaṅkāra (pride) corrode discernment: Śūrpaṇakhā’s desire ignites violence, and Rāvaṇa’s pride leads him to reject prudent counsel. Ethically, the Kāṇḍa juxtaposes Sītā’s steadfastness and Lakṣmaṇa’s counsel with the rākṣasa polity’s failure of governance, culminating in a tragedy that converts heroic protection into a rescue-quest.

Key episodes include: entry into Daṇḍakāraṇya and petitions of sages; slaying of Virādha; meetings with Śarabhaṅga, Sūtīkṣṇa, and Agastya; settlement at Pañcavaṭī; Śūrpaṇakhā’s encounter and retaliation; the Janasthāna war and the slaying of Khara, Dūṣaṇa, and Triśiras; Akampana’s report to Rāvaṇa; the Rāvaṇa–Mārīca counsel dialogue; the golden deer deception; Lakṣmaṇa’s departure; Rāvaṇa’s abduction of Sītā; Jatāyu’s battle and death; Rāma’s grief and search; liberation of Kabandha and guidance toward Sugrīva; meeting Śabarī and proceeding to Pampā.

The principal figures are Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa, whose forest life and separation define the narrative. Major antagonists include Śūrpaṇakhā (instigator), Khara/Dūṣaṇa/Triśiras (Janasthāna commanders), and Rāvaṇa (architect of the abduction), with Mārīca as the pivotal counselor-turned-agent of deception. Supporting dharmic voices include sages such as Śarabhaṅga, Sūtīkṣṇa, and Agastya; Jatāyu as the sacrificial defender; Kabandha as the liberated guide; and Śabarī as the devotional threshold figure leading into the next phase.

Structurally, Araṇya Kāṇḍa is the epic’s turning point: it moves the story from exile and protection (Bāla/Ayodhyā’s aftermath and forest settlement) into the central conflict that necessitates the later campaign. The Janasthāna battles draw Rāvaṇa’s attention, and Sītā’s abduction creates the motive force for the alliance-building and warfare of Kiṣkindhā and Sundara/Yuddha Kāṇḍas. The closing guidance—Kabandha’s directive toward Sugrīva and Śabarī’s hospitality—functions as a narrative bridge from personal loss to strategic coalition.

Araṇya Kāṇḍa teaches that power is accountable to protection (rājadharma), that desire and pride can precipitate systemic catastrophe, and that wise governance depends on respectful counsel and the capacity to heed it. It also models resilience after trauma: grief is neither denied nor indulged indefinitely, but transformed into purposeful action through counsel (Lakṣmaṇa) and guidance (Kabandha, Śabarī). Finally, Sītā’s moral firmness under coercion articulates an interior dharma that remains unbroken even when external security fails.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App