Sarga 116
तपस्विनाम् औत्सुक्यं राक्षसत्रासश्च (Ascetics’ Anxiety and the Fear of Rakshasas)
अयोध्याकाण्ड
ಚಿತ್ರಕೂಟದ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಹೊರಟ ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿನ ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಬದಲಾವಣೆ ಕಂಡನು—ಭಯ, ಗುಪ್ತ ದೃಷ್ಟಿಗಳು, ಮೃದುವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಸಲಹಾಮಶ್ವರಗಳು. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ದೋಷದಿಂದ ಆಶ್ರಮಶಾಂತಿ ಭಂಗವಾಯಿತೇ ಎಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ರಾಮನು ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕುಲಪತಿಯನ್ನು ಕಾರಣ ಕೇಳಿದನು. ವೃದ್ಧ ಋಷಿಯು ಸೀತೆಯ ಶೀಲದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಸಂಶಯವನ್ನೂ ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ, ರಾಮನ ಸನ್ನಿಧಿಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ವೈರ ಮತ್ತಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ತಪಸ್ವಿಗಳು ವಿವರಿಸಿದರು—ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಕೃತ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ; ಯಜ್ಞಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಕೆಡವುತ್ತಾರೆ; ಸ್ರುವ‑ಪಾತ್ರಾದಿಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಪವಿತ್ರಾಗ್ನಿಗೆ ನೀರು ಸುರಿದು ಆರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕಲಶ‑ಘಟಗಳನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಜನಸ್ಥಾನದ ಸಮೀಪ ವಾಸಿಸುವ ರಾವಣನ ಸಹೋದರ ಖರನು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಉಚ್ಚೇದದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಹೀನವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ರಾಮನನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರನೆಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಮುನಿಗಳಿಗೂ ರಾಜದಂಪತಿಗೂ ಅಪಾಯಕರವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಿ, ಸಮೀಪದ ಫಲಸಮೃದ್ಧ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಹಳೆಯ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ತೆರಳಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿ, ರಾಮನನ್ನೂ ಜೊತೆ ಬರಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. ರಾಮನು ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರವರೆಗೆ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಹೋಗಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, ಅವರ ಅನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು—ಅವರು ಹೊರಟರೂ ಅವನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದನು.
Shlokas
Verse 1
प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने।लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम्।।2.116.1।।
ಭರತನು ಹೊರಟ ಬಳಿಕ, ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವೂ ಆತುರವೂ ತುಂಬಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿದನು.
Verse 2
ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे।राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान्।।2.116.2।।
ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಮುಂದೆ ಇರುವ ತಾಪಸಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ, ರಾಮನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಲೇ ಇರಲು ನಿರತರಾಗಿದ್ದ ಋಷಿಗಳನ್ನು ರಾಮನು ಆತುರದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿರುವುದಾಗಿ ಗಮನಿಸಿದನು.
Verse 3
नयनैर्ब्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः।अन्योन्यमुपजल्पन्त श्शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः।।2.116.3।।
ತಪಸ್ವಿಗಳು ರಾಮನತ್ತ ಎಚ್ಚರದ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಕಿ, ಭ್ರೂಕುಟಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಶಂಕಿತರಾಗಿ; ನಿಧಾನವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಾ ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಸಂಭಾಷಿಸಿದರು.
Verse 4
तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः।कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः।।2.116.4।।
ಅವರ ಆತುರವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಂಕಿತನಾದನು; ಬಳಿಕ ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ಆಶ್ರಮದ ಕುಲಪತಿಯಾದ ಋಷಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೀಗೆಂದನು.
Verse 5
न कच्चिद्भगवन्किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि।दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः।।2.116.5।।
“ಭಗವನ್, ನನ್ನ ಪೂರ್ವವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ದೋಷವೋ ವಿಕೃತಿಯೋ ನಿಮಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆಯೇ? ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಬದಲಾವಣೆ ಉಂಟಾಗಿ ಈ ತಪಸ್ವಿಗಳು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿರುವರೇ?”
Verse 6
प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे।लक्ष्मणस्यर्षिभिदृष्टं नानुरूपमिवात्मनः।।2.116.6।।
“ಅಥವಾ ನನ್ನ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಏನಾದರೂ ಮಾಡಿ, ಋಷಿಗಳು ಅದನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಅಸಂಗತವೆಂದು ಕಂಡಿರುವರೇ?”
Verse 7
कच्चिच्छुश्रूषमाणा व श्शुश्रूषणपरा मयि।प्रमदाऽभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते।।2.116.7।।
“ಅಥವಾ ಸೀತೆಯು—ನನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾಗಿ, ನಿಮ್ಮ ಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಿರತಳಾಗಿದ್ದರೂ—ಸ್ತ್ರೀಯಿಗೆ ಯುಕ್ತವೆಂದು ಗಣಿಸಲ್ಪಡುವ ಮಿತವಾದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಅಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದೆಯೇ?”
Verse 8
अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः।वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम्।।2.116.8।।
ಆಗ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ವೃದ್ಧನಾಗಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಋಷಿಯು, ಕಂಪಿಸುವವನಂತೆ, ಸರ್ವಭೂತದಯಾಪರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಮಾತಾಡಿದನು.
Verse 9
कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा।चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः।।2.116.9।।
ತಾತ, ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವಭಾವಳೂ ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲೇ ರತಳಾದ ವೈದೇಹಿಯಿಂದ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಚಲನೆ ಅಥವಾ ತಪ್ಪು ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು?
Verse 10
त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते।रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः।।2.116.10।।
ನಿನ್ನ ನಿಮಿತ್ತವೇ ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಭಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ—ರಾಕ್ಷಸರ ಕಾರಣದಿಂದ; ಅದರಿಂದ ಸಂವಿಗ್ನರಾಗಿ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಮುಂದೇನು ಎಂಬ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಾರೆ.
Verse 11
रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः।उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान्।।2.116.11।।धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः।अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते।।2.116.12।।
ಇಲ್ಲಿ ಖರನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ರಾವಣನ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತು ಹೊರಹಾಕಿದ್ದಾನೆ.
Verse 12
रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः।उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान्।।2.116.11।।धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः।अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते।।2.116.12।।
ಅವನು ಧೃಷ್ಟನು, ಜಯಿಸಿದವನಂತೆ ಗರ್ವದಿಂದ ಮೆರೆಯುವವನು; ಕ್ರೂರನು, ನರಭಕ್ಷಕನು, ಅಹಂಕಾರಿಯೂ ಪಾಪಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ—ತಾತ, ನಿನ್ನನ್ನೂ ಸಹ ಅವನು ಸಹಿಸಲಾರನು.
Verse 13
त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे।तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान्।।2.116.13।।
ತಾತ, ನೀನು ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದ ದಿನದಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸರು ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಾ ಉಪದ್ರವ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
Verse 14
दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि।नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनैः।।2.116.14।।
ಅವರು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ತಮಗೆ ತಾವೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅಸಹ್ಯ, ಕ್ರೂರ, ಭೀಕರ, ವಿಕೃತ ದರ್ಶನವುಳ್ಳ, ವಿಕಾರಗೊಂಡ ಮತ್ತು ನೋಡಲು ಅಘೋರವಾದ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ.
Verse 15
अप्रशस्तैशुचिभिस्सम्प्रयोज्य च तापसान्।प्रतिध्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थिताः।।2.116.15।।
ಮುಂದೆ ನಿಂತೇ, ಆ ಅನಾರ್ಯರು ಅಪ್ರಶಸ್ತ ಹಾಗೂ ಅಶುಚಿ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಬಳಿಕ ತಕ್ಷಣವೇ ಇತರರನ್ನೂ ಹೊಡೆದು ಕೆಡವುತ್ತಾರೆ.
Verse 16
तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च।रमन्ते तापसां स्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः।।2.116.16।।
ಆ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯವರು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಈ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣದಂತೆ ಅಡಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 17
अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीस्निञ्चन्ति वारिणा।कलशांश्च प्रमध्नन्ति हवने समुपस्थिते।।2.116.17।।
ಯಾಗವು ಆರಂಭವಾಗಲು ಬಂದಾಗ, ಅವರು ಸ್ರುವ-ಭಾಂಡಗಳನ್ನು ಎಸೆದು, ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಗೆ ನೀರು ಸುರಿದು ನಂದಿಸಿ, ಹವನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಲಶಗಳನ್ನೂ ಒಡೆದುಹಾಕುತ್ತಾರೆ.
Verse 18
तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः।गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम्।।2.116.18।।
ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮರು ಮಲಿನಗೊಳಿಸಿದ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ, ಋಷಿಗಳು ಇಂದು ನನಗೆ ಬೇರೆ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
Verse 19
तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु।दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम्।।2.116.19।।
ಹೇ ರಾಮ, ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಆ ದುಷ್ಟರು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಮೇಲೆ ದೇಹಹಿಂಸೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದಕಾರಣ ನಾವು ಈ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೇವೆ.
Verse 20
बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम्।पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः।।2.116.20।।
ಇಲ್ಲಿಂದ ಬಹುದೂರವಲ್ಲದೆ, ಬೇರು-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಸುಂದರವಾದ ಅರಣ್ಯವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಹಚರರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವೆನು.
Verse 21
खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते।सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते।।2.116.21।।
ತಾತಾ, ಖರನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆಯೂ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಅಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿನಗೆ ಯುಕ್ತವೆನಿಸಿದರೆ ನಮ್ಮೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಬಾ.
Verse 22
सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव।समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते।।2.116.22।।
ಹೇ ರಾಘವ, ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನಿಗೆ ನಿತ್ಯವೂ ಸಂಶಯ-ಚಿಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ನೀನು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸವು ದುಃಖಕರವೂ ಭಯಕರವೂ ಆಗಿದೆ.
Verse 23
इत्युक्तवन्तं स्तंराम राजपुत्रस्तपस्विनम्।न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम्।।2.116.23।।
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಆ ತಪಸ್ವಿ ಹೊರಡಲು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿದ್ದನು; ರಾಜಪುತ್ರ ರಾಮನು ಉತ್ತರ ವಚನಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದೆ ಹೋದನು.
Verse 24
अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम्।स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिस्सह।।2.116.24।।
ರಾಘವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ವಿದಾಯ ಪಡೆದು, ವಿಷಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಗೊಳಿಸಿ, ಆ ಕುಲಪತಿ ತನ್ನ ಸಮುದಾಯದೊಡನೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋದನು.
Verse 25
रामः संसाद्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम्।सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे।।2.116.25।।
ರಾಮನು ಋಷಿಗಣದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರವರೆಗೆ ಜೊತೆಯಾಗಿ ನಡೆದು, ಬಳಿಕ ಅವರಿಗೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಿ, ಅವರ ನಾಯಕನಾದ ಆ ಋಷಿ-ಕುಲಪತಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದನು. ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಋಷಿಗಳ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಅವರ ಉಪದೇಶಾರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ, ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಪುಣ್ಯ ನಿಲಯಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು.
Verse 26
आश्रममृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपिन जहौ स राघवः।राघवं हि सततमनुगता स्तापसाश्चार्षचरित धृतगुणाः।।2.116.26।।
ಋಷಿಗಳಿಲ್ಲದ ಆಶ್ರಮವನ್ನೂ ಆ ಪ್ರಭು ರಾಘವನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ; ಋಷಿಪರಂಪರೆಯ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ, ಗುಣಧಾರಿಗಳಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಸದಾ ರಾಘವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Rāma’s continued residence—though personally dharmic—indirectly endangers vulnerable ascetics by attracting rākṣasa aggression. The action pivot is the ascetics’ decision to relocate and their invitation to Rāma to leave with them, framing security as a communal ethical responsibility.
The dialogue teaches that dharma is relational and context-sensitive: personal virtue must be evaluated alongside its effects on dependents and host communities. It also underscores ritual order (yajña) as a civilizational good whose disruption signals moral disorder requiring protective response.
Citrakūṭa and its tapas-āśrama serve as the immediate setting, while Janasthāna is introduced as a nearby rākṣasa-dominated zone associated with Khara. Culturally, the sarga foregrounds yajña infrastructure—agni, srug-bhāṇḍa, and kalaśa—as key markers of hermitage life targeted by hostile forces.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.