Markandeya Purana

ಈ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಜೈಮಿನಿ ಮುನಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ–ಅಧರ್ಮ ಫಲವಿಭಾಗದ ವೈಚಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂಶಯಪಟ್ಟು ವ್ಯಾಸಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉತ್ತರವಾಗಿ ಪಕ್ಷ್ಯೋಪಾಖ್ಯಾನದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ದಿವ್ಯಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಅವರು ನೀಡಿದ ಧರ್ಮಾರ್ಥ ಉಪದೇಶದ ಸೂಚನೆ ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪಕ್ಷಿಗಳ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಶಾಪಕಥೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರಣಗಳು ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ. ಸತ್ಯದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಇಂದ್ರನು ಅವರ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವರು ಧರ್ಮ-ಸತ್ಯದಿಂದ ವಿಚಲಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶಾಪಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಬಳಿಕವೂ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾಗಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವಕೃಪೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಿಜಯ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗುತ್ತದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ತ್ವಷ್ಟಾರ ಪುತ್ರನನ್ನು ವಧಿಸಿದ ಕಾರಣ ತ್ವಷ್ಟಾ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಮಹಾಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಅದರಿಂದ ವೃತ್ರಾಸುರನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೃತ್ರನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಭಯಪಟ್ಟು ಇಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ದೇವಾಂಶದಿಂದ ಪಾಂಡವರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುವುದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥ ಸತ್ಯವ್ರತನಾದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿಸಿ ರಾಜಸೌಖ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ. ದಾನದ ನಂತರದ ದುಃಖ, ದಾರಿದ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಮನೋವೇದನೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ; ಪಾಂಡವರ ಶಾಪದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಕಥೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಸತ್ಯಧರ್ಮದ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠ–ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಪರಸ್ಪರ ಶಾಪದ ಪ್ರಸಂಗ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಶಾಪಫಲದಿಂದ ಆಡಿ–ಬಕರ ನಡುವೆ ಭೀಕರ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಅಶಾಂತಿ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆಗಮಿಸಿ ಇಬ್ಬರ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ, ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ವೈರವಿಮೋಚನೆ ಹಾಗೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರನು ಗರ್ಭೋತ್ಪತ್ತಿಯ ಕ್ರಮ, ತಾಯಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಕಷ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಜನನಕಾಲದ ದುಃಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ। ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ದೇಹಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಇಂದ್ರಿಯವಿಕಾಸ, ಸ್ಮೃತಿ-ವಿಸ್ಮೃತಿಗಳ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಜೀವನು ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಪುನಃಪುನಃ ಜನನ-ಮರಣಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ। ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯನ್ನು ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗವೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರನು ತಂದೆಗೆ ನರಕಯಾತನೆಗಳ ಭಯಾನಕ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಯಮದೂತರು ಪಾಪಿಗಳನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದು, ಅವರವರ ಕರ್ಮಫಲಾನುಸಾರ ವಿಭಿನ್ನ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಠಿಣ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ‘ಅದೃಷ್ಟ ಪಾಪ’—ತಿಳಿಯದೆ ನಡೆದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೋಷಗಳು ಹೇಗೆ ಫಲಿಸುತ್ತವೆ, ಧರ್ಮ, ದಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದಿಂದ ಅವು ಶಮನವಾಗುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಮಕಿಂಕರರ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ನರಕಭೋಗದ ನಂತರ ಜೀವಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಫಲಾನುಸಾರ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ। ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಕಠಿಣ ದಂಡ, ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಶಮನ, ಧರ್ಮನಿಯಮದ ಅಚಲತೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ। ನರಕದಲ್ಲಿನ ಪೀಡಿತರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರుణೆ ಉದಯಿಸಿ, ದಯೆ–ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ–ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ರಸಯಾತ್ರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ಅತ್ರಿಯ ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹಿಮೆ ಹಾಗೂ ಅನಸೂಯೆಯ ಪತಿವ್ರತಧರ್ಮದ ಶಕ್ತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ತ್ರಿದೇವರು—ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ರುದ್ರ—ಅವರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಅತ್ರಿಗೆ ಮೂರು ಪುತ್ರರು ಜನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಚಂದ್ರಸ್ವರೂಪ ಸೋಮ, ವಿಷ್ಣ್ವಂಶ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ, ರುದ್ರಾಂಶ ದುರ್ವಾಸ. ಅವರ ಜನನಕಾರಣ, ದೇವಕೃಪೆ ಮತ್ತು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಸ್ವಭಾವ-ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿವರಣೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ ಅರ್ಜುನನು ದತ್ತಾತ್ರೇಯರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ। ದತ್ತಾತ್ರೇಯರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅನೇಕ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ—ಅಜೇಯತ್ವ, ದೀರ್ಘಾಯು, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಬಲ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸಮೃದ್ಧಿ। ವೈಷ್ಣವ ಸ್ತುತಿ, ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ಆದರ್ಶವೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮದಾಲಸೆಯ ಅಪಹರಣದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ ಕುವಲಯಾಶ್ವನು ಶೋಕ‑ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಪಾತಾಳಲೋಕಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯ‑ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಅಪಹರಣವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಮದಾಲಸೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ವಿಜಯದಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದು ಪ್ರಜೆಗೆ ಧೈರ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ।

ಮದಾಲಸೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಆಶಯದಿಂದ ಅಶ್ವತಾರನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸರಸ್ವತೀದೇವಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ಮದಾಲಸಾ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಗೀತ-ವಾದ್ಯ-ನೃತ್ಯ ಸಹಿತ ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರದ ದಿವ್ಯ ಜ್ಞಾನ. ವರಲಾಭದಿಂದ ಅವನು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮದಾಲಸಾ ಗೃಹಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ರಾಜನೊಂದಿಗೆ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಯ ವಿಚಾರವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾಳೆ। ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರರ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ। ನಂತರ ಅವಳು ವಿಕ್ರಾಂತನಿಗೆ ಮೊದಲ ಉಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆ; ಆಳುವಾಗಲೂ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮರೆಯದಂತೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮದಾಲಸಾ ರಾಜ ಅಲರ್ಕನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಆತ್ಮಜಯ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಸತ್ಯಧರ್ಮಪಾಲನೆ, ನ್ಯಾಯಯುತ ದಂಡನೀತಿ, ಯೋಗ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಆಯ್ಕೆ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರು ವಿವೇಚನೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸ್ಥೈರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀತಿಯುಕ್ತ ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರ ಅಲರ್ಕನು ಮದಾಲಸೆಯನ್ನು ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಸಾರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮದಾಲಸಾ ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯಾಶ್ರಮದ ಮર્યಾದೆ, ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳು, ಪಂಚಮಹಾಯಜ್ಞಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೈಶ್ವದೇವ ಯಜ್ಞದ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನ್ನದಾನ, ಶುದ್ಧಾಚಾರ, ದಯೆ, ಸತ್ಯ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಬಂದ ಅತಿಥಿಗೆ ಪೂಜೆ-ಸತ್ಕಾರ—ಇವೇ ಗೃಹಸ್ಥನ ಧರ್ಮಮೂಲಗಳು; ಅತಿಥಿಯನ್ನು ನಿರಾಶೆಗೊಳಿಸಿ ಕಳುಹಿಸುವುದು ಅಧರ್ಮ, ಯೋಗ್ಯ ಆತಿಥ್ಯ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನೈಮಿತ್ತಿಕಾದಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕಲ್ಪವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ। ಸಪಿಂಡೀಕರಣದ ವಿಧಾನ, ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ತನ ಅರ್ಹತೆ, ದೇಶ‑ಕಾಲ‑ತಿಥಿ ನಿರ್ಣಯ, ಯೋಗ್ಯ ಸಮಯ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಆಯ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಆವಾಹನ‑ಪೂಜೆ, ಪಿಂಡದಾನ, ತಿಲೋದಕದಾನ, ಅನ್ನದಾನ‑ಭೋಜನ, ದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಪ್ರಯೋಗದ ಕ್ರಮ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ। ಪಿತೃತೃಪ್ತಿಗಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಶೌಚಪಾಲನೆ ಮಾಡಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮದಾಲಸಾ ಶ್ರಾದ್ಧಫಲ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಚಂದ್ರತಿಥಿ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಅನುಸಾರ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧವು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ, ಕುಲವೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಆಯು, ಆರೋಗ್ಯ, ಧನ, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅಯೋಗ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅವಿಧಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಫಲ ಹ್ರಾಸವಾಗುತ್ತದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮದಾಲಸಾ ಅಲರ್ಕನಿಗೆ ಶೌಚ‑ಅಶೌಚದ ಭೇದ, ದೇಹ‑ವಾಣಿ‑ಮನಸ್ಸಿನ ಶುದ್ಧಿ, ಜನನ‑ಮರಣಾದಿ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಶೌಚಕಾಲಗಳು, ಹಾಗೂ ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ಜಪ, ಹೋಮಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸತ್ಯ, ದಯೆ, ಸಂಯಮ, ಗುರುಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರವೇ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಮೂಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಅಲರ್ಕನ ಗಂಭೀರ ಸಂಕಟವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯಭೋಗಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ವಿವೇಕ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಮದಾಲಸೆಯ ಪೂರ್ವೋಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ವೈರಾಗ್ಯದ ಬೋಧನೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷಯಸುಖಗಳು ಕ್ಷಣಿಕ, ದೇಹ ನಶ್ವರ, ಆತ್ಮ ಸಾಕ್ಷಿ‑ಸ್ವರೂಪ—ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅನಾಸಕ್ತಿ, ಶಮ‑ದಮ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲರ್ಕನು ಮೋಹ ತ್ಯಜಿಸಿ ವೈರಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗುತ್ತಾನೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗವಿಧಿಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಸನದ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಕ್ರಮ, ಇಂದ್ರಿಯಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಮತ್ತು ಮನೋನಿಗ್ರಹವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಧ್ಯಾನ‑ಸಮಾಧಿಯ ಸಾಧನೆ, ಸಾಧಕನ ಶುದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿ/ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡುವ ಆಚಾರ-ಶಿಸ್ತು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಮ-ನಿಯಮಗಳು, ಶುದ್ಧ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಗುರುಭಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ಧಾರಣೆ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ ಎಂಬ ಕ್ರಮಸಾಧನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿ, ಏಕಾಗ್ರತೆ, ಸಿದ್ಧಿಲಾಭ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮರಣಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಕಾಣಿಸುವ ಅರಿಷ್ಟ-ಲಕ್ಷಣಗಳ ವಿವರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಯೋಗಿ ಅವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಭಯ ಅಥವಾ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದೆ, ಓಂಕಾರ-ಸ್ಮರಣೆ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲರ್ಕನೂ ಉಪದೇಶ ಪಡೆದು ಲೋಕದ ಅನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಅರಿತು ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ತಪಸ್ಸು, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಜೈಮಿನಿ ಜಗತ್ತಿನ ‘ಪ್ರಾಕೃತ ಸೃಷ್ಟಿ’ಯ ತತ್ತ್ವ, ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ, ಅಹಂಕಾರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು ಹಾಗೂ ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮ ಕುರಿತು ಋಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೆಂದು ಮೆಚ್ಚಿ ಆದಿಸರ್ಗದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಮಹತ್, ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ಅಹಂಕಾರ, ನಂತರ ಇಂದ್ರಿಯಸಮೂಹ ಮತ್ತು ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಭೂತಸೃಷ್ಟಿಯ ವಿಸ್ತಾರ. ಗುಣಗಳ ಪ್ರವಾಹ, ಕಾರಣ-ಕಾರ್ಯ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿ-ಪ್ರಳಯ ಚಕ್ರದ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿ ಮುಂದಿನ ವಿಶದ ಕಥನಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಜಾಗರಣೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಯೋಗನಿದ್ರೆ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದ ಬಳಿಕ ಅವರು ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ನವವಿಧ ಸರ್ಗ-ಯೋಜನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಅಹಂಕಾರ, ಅದರಿಂದ ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಂಚಭೂತಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸು, ಲೋಕಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾವಿಸ್ತಾರ। ಕಾಲ-ಕರ್ಮ-ಸ್ವಭಾವಗಳ ಅನುಸಾರ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಭೇದ, ದೇವ-ಋಷಿ-ಪಿತೃ-ಮಾನವ ಮೊದಲಾದವರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಳಯಾನಂತರ ಪುನಃಸೃಷ್ಟಿಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆದಿಮ ಮಾನವಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ನಿರಿಚ್ಛರು, ಸಮಭಾವಿಗಳು, ಶಾಂತರು ಆಗಿದ್ದರು; ನಂತರ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಉದಯಿಸಿ ಸ್ವತ್ವಬುದ್ಧಿ, ಸಂಗ್ರಹ, ಪರಿಗ್ರಹ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಆಗ ಗ್ರಾಮ-ನಗರಾದಿ ವಸತಿಗಳು ರೂಪಗೊಂಡವು, ಭೂಮಿಯ ಗಡಿಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾದವು, ತೂಕ-ಮಾಪನ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು, ಹಾಗೆಯೇ ಕೃಷಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಬೀಜ ಬಿತ್ತನೆ, ಧಾನ್ಯಸಂಗ್ರಹ ಮುಂತಾದ ಜೀವನನಿಯಮಗಳು ಸ್ಥಿರವಾದವು।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಾನುಶಾಸನವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗೃಹಕಾರ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಯ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಗ್ರಹ-ಬಾಲರು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಭೂತಗಳು/ಯೋಗಿನಿಯರ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಉಪದ್ರವದ ಕಾರಣಗಳು, ಹಾಗು ಶಾಂತಿ, ರಕ್ಷಣೆ, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ವಿಧಾನಗಳು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರಸರ್ಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ—ರುದ್ರನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ, ಅವನ ಗಣಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮ. ಜೊತೆಗೆ ಮನ್ವಂತರಗಳ ಪ್ರಮಾಣ, ಕಾಲವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಗಣನೆಯ ವಿಧಾನ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುವಿನ ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿ ಹಾಗೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಪ್ರಿಯವ್ರತನ ವಂಶಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ರಾಜಧರ್ಮದ ಸೂಚನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಪ್ತದ್ವೀಪಗಳ ಹೆಸರು, ವಿಭಾಗ, ಪರಿಮಾಣ, ಪರ್ವತ-ನದಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಜಗತ್ತಿನ ಪವಿತ್ರ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ರಚನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭುವನಕೋಶದೊಳಗಿನ ಜಂಬೂದ್ವೀಪದ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೇರು ಪರ್ವತದ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ನಾಲ್ಕು ಅರಣ್ಯಗಳು, ಅವುಗಳ ಸರೋವರಗಳು, ಹಾಗೂ ಮೇರುಮಂಡಲವನ್ನು ಆವರಿಸುವ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನದಿಗಳು, ಪ್ರದೇಶವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಜನವಾಸದ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೂ ಸೂಚನೆ ಇದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಾರತವರ್ಷವನ್ನು ‘ಕರ್ಮಭೂಮಿ’ ಎಂದು—ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮ ಕರ್ಮಫಲಭೋಗದಿಂದ ಜೀವನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಪಡೆದು ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು—ಪವಿತ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತವರ್ಷದ ಒಂಬತ್ತು ವಿಧದ ವಿಭಾಗವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ। ಪರ್ವತಗಳು, ನದಿಗಳು, ವಿವಿಧ ಜನಪದಗಳು ಹಾಗೂ ಜನಸಮುದಾಯಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ದೇಶಸೀಮೆಗಳು ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕಿನ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ। ಇದರಿಂದ ಭಾರತಭೂಮಿಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ, ವೈವಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾಧಾರತೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ದಿವ್ಯ ಭೂಗೋಳವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಯುಗಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ। ಜಂಬೂದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಮೇರುವಿನ ಸುತ್ತಲಿರುವ ಭದ್ರಾಶ್ವ ಮತ್ತು ಕೇತುಮಾಲ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ಅಲ್ಲಿನ ಜನರ ಸ್ವಭಾವ, ದೇವಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ। ಉತ್ತರಕುರು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವಿಶೇಷ ಪುಣ್ಯಭೂಮಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ—ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಸಹಜ, ಋತುಗಳು ಸಮ, ಆಯುಷ್ಯ ದೀರ್ಘ, ಜೀವನ ಸುಖಮಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ। ಕೂರ್ಮನಿವೇಶ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಲೋಕವಿಭಾಗ, ದಿಕ್ಕುಗಳ ಮಿತಿ ಹಾಗೂ ಯುಗಾನುಸಾರ ಧರ್ಮದ ಹ್ರಾಸ-ವೃದ್ಧಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರೋಚಿಷ ಮನ್ವಂತರದ ಆರಂಭವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಹಿಮವತ್ ಪರ್ವತದತ್ತ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ವರೂಥಿನಿ ಕಾಮ-ಲೋಭಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಲೋಭಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೆ ಅವನು ತಪಸ್ಸು, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತು ಆ ಮೋಹವನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಉಪಾಖ್ಯಾನವು ಮನ್ವಂತರ-ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ವಿಜಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವರೋಚಿಷನ ಜನನಕಥೆಯೂ, ಮನೋರಮೆಯ ಶಾಪಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡ ಪ್ರಸಂಗವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಋಷಿ-ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಶಾಪದ ಕಾರಣ, ಅದರ ಶಮನೋಪಾಯ ಮತ್ತು ದೇವಕೃಪೆಯಿಂದ ದೊರಕುವ ಶಾಂತಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅಸ್ತ್ರ-ಹೃದಯ’ ಎಂಬ ಗುಹ್ಯೋಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಮಂತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸಾರ ತಿಳಿದು ಭಯ, ರೋಗ, ದುಃಖಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣಾರಸ ಮತ್ತು ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಮಹತ್ವ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಸ್ವರೋಚಿಷನು ಪರ್ವತದ ಮನೋಹರ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಭೋಗವಿಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕಲಹಂಸಿ ಮತ್ತು ಚಕ್ರವಾಕಿಯ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ದಾಂಪತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಕಾಮೇಚ್ಛೆ, ಪರಸ್ತ್ರೀ/ಪರಪುರುಷಾಸಕ್ತಿಯ ದೋಷಗಳು ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಬದ್ಧ ಸಂಯಮದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೀಲ ಮತ್ತು ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಧರ್ಮಯುದ್ಧ ನಡೆಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅವನ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸನ ದರ್ಪ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಜಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆಯ ಮಹತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಮರಳುತ್ತದೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಕಲಹವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ದೇವರ್ಷಿಗಳು ‘ಮೈತ್ರೀ-ಇಷ್ಟಿ’ಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಪರಸ್ಪರ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಸರಸ್ವತೀ ದೇವಿಯ ಅನುಗ್ರಹಾರ್ಥ ‘ಸಾರಸ್ವತೀ-ಇಷ್ಟಿ’ಯ ವಿವರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ವಾಣಿ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಫಲವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಮನುವಿನ ಜನನ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಔತ್ತಮ ಮನ್ವಂತರದ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಸ್ವರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜನ ಕಥೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಜಿಂಕೆ-ರಾಣಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಪತ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಅಶಾಂತಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿ, ರಾಜನು ಶೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡಿ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾಮಸ ಮನುವಿನ ಉದಯ ಮತ್ತು ತಾಮಸ-ಮನ್ವಂತರದ ಆರಂಭದ ಸೂಚನೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಮನ್ವಂತರದ ಚಾಕ್ಷುಷ ಮನುವಿನ ವರ್ಣನೆ, ಅವನ ಕಾಲದ ದೇವ-ಋಷಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಸಂಬಂಧಗಳು, ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಪ್ರಸಂಗ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ। ಭಯ–ಕರುಣ ರಸಗಳ ನಡುವೆ ಕುಲ-ಗೋತ್ರ, ಬಂಧುತ್ವ, ದತ್ತಕತ್ವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಜನ ಯಾರು?’ ಎಂಬ ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿ, ರಕ್ಷಣಧರ್ಮದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯದೇವರ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಅವರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಕಾಶ ಹೇಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ। ವೈವಸ್ವತನ ವಂಶಾವಳಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಛಾಯೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಂತಾನದ ಕ್ರಮ, ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು, ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ। ಸೂರ್ಯಕೃಪೆಯಿಂದ ವಂಶವೃದ್ಧಿ, ರಾಜಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಲೋಕಹಿತ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವೈವಸ್ವತ ಮನ್ವಂತರದ ಕೀರ್ತನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಮನುಗಳ ಕ್ರಮಾನುಕ್ರಮ ಗಣನೆ, ಅವರ ವಂಶಪರಂಪರೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿನ ದೇವರುಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಇಂದ್ರನು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸೂಚನೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಎಂಟನೇ ಮನು ‘ಸಾವರ್ಣಿ’ಯ ಉದ್ಭವ, ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಅವನ ನಿಯೋಗವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಷಾಸುರನ ಉದಯ, ಅವನ ದರ್ಪದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಪರಾಭವ ಮತ್ತು ತ್ರಿಲೋಕದ ಪೀಡೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ದೇವರುಗಳು ಬ್ರಹ್ಮ‑ವಿಷ್ಣು‑ಶಿವರ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕ್ರೋಧ‑ಶೋಕದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ತೇಜಸ್ಸು ಒಂದಾಗಿ ಮಹಾದೇವಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಆಯುಧಗಳು ಹಾಗೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಳಾದ ದೇವಿ ಮಹಿಷಾಸುರವಧಾರ್ಥ ಯುದ್ಧಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.

ಮಹಿಷಾಸುರನ ವಧೆಯ ನಂತರ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ದೇವಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿ, ಅವಳ ಶೌರ್ಯ ಹಾಗೂ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ। ದೇವಿ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿ ಅವರ ಭಯ‑ಶೋಕಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ; ಧರ್ಮರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಯುಗಯುಗಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ತಾನು ಪ್ರकटವಾಗುವುದಾಗಿ ಅಭಯ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ।

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶುಂಭನು ದೇವಿಯ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಧೂಮ್ರಲೋಚನನನ್ನು ದೂತನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿ—ದೇವಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಅಥವಾ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕರೆತರುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧೂಮ್ರಲೋಚನನು ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಂದು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ಅವನ ದರ್ಪವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ‘ಹುಂಕಾರ’ದಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಈ ವಧವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ ಶುಂಭನು ಕೋಪಗೊಂಡು ದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಚಂಡ ಮತ್ತು ಮುಂಡರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಉಗ್ರರೂಪದ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅಸುರಸೇನೆಗಳು ಚೂರಾಗುತ್ತವೆ. ರಕ್ತಬೀಜನಿಗೆ ದೊರೆತ ವರದಿಂದ ಅವನ ದೇಹದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಕ್ತಬಿಂದುವಿನಿಂದ ಹೊಸ ರಕ್ತಬೀಜ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧ ಅತ್ಯಂತ ದುಸ್ತರವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ದೇವಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾತೃಕೆಯರು ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿ, ಮಾಹೇಶ್ವರಿ, ಕೌಮಾರಿ, ವೈಷ್ಣವಿ, ವಾರಾಹಿ, ಐಂದ್ರಿ ಮತ್ತು ಚಾಮುಂಡಾ—ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾಳಿ/ಚಾಮುಂಡಾ ರಕ್ತವನ್ನು ಪಾನಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮಾತೃಕೆಯರು ಬಿದ್ದ ರಕ್ತವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗಾಗಿ ರಕ್ತಬೀಜನ ಪುನರುತ್ಪತ್ತಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದೇವಿಯ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ರಕ್ತಬೀಜವಧ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ; ದೇವತೆಗಳು ಸ್ತುತಿಸಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದೇವಿ ಅಂಬಿಕಾ ಶುಂಭನೊಂದಿಗೆ ಭೀಕರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾಳೆ. ಶುಂಭನ ಅಹಂಕಾರ, ಅವನ ಮಾಯಾಬಲ ಮತ್ತು ದಾನವಸೇನೆ ದೇವಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾಶವಾಗಿ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಶುಂಭನು ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಎಲ್ಲಾ ದೇವಿಯರೂ ಮತ್ತೆ ಅಂಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ; ದೇವತೆಗಳು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದೇವೀಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹಾಗೂ ದೇವಿಯ ರಕ್ಷಣಾ-ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ। ಜಗನ್ಮಾತೆ ಹೇಳುವಂತೆ, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪಠಣ, ಶ್ರವಣ ಅಥವಾ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತನ ಭಯ, ರೋಗ, ದುಃಖ, ದಾರಿದ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಬಾಧೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಆಯುಷ್ಯ, ಕೀರ್ತಿ, ಧನ-ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಂತಾನಸೌಖ್ಯ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ। ಯುದ್ಧ, ರಾಜಸಭೆ, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ, ಅರಣ್ಯ, ಕಳ್ಳಭಯ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಪೀಡೆಯಲ್ಲಿ ದೇವಿ ರಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ನೆರವಾಗುತ್ತಾಳೆ। ನವರಾತ್ರಿ, ಚಂಡೀಪಾಠ, ಹೋಮ, ದಾನ, ವ್ರತಗಳೊಂದಿಗೆ ಪಠಿಸಿದರೆ ವಿಶೇಷ ಫಲ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದತ್ವವೂ ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗಿದೆ।