Sarga 72
भरतस्य मातृसदनगमनं कैकेय्या दारुणवृत्तान्तकथनं च (Bharata in Kaikeyi’s apartments: revelation of Daśaratha’s death and Rāma’s exile)
अयोध्याकाण्ड
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 72ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಪಿತೃಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾಗತ ಪಡೆಯುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಖಾಲಿ ಶಯನ, ಹರ್ಷರಹಿತ ಸೇವಕರು, ರಾಜಕಾರ್ಯದ ನಿಶ್ಶಬ್ದತೆ ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಅಪಶಕುನ ತೋರುತ್ತದೆ; ತಾನು ಏಕೆ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟೆನು, ರಾಜನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಕೀಯ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತ ಕೈಕೇಯಿ ಭಯಾನಕ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ರಾಮ, ಸೀತಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವಿರಹಶೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನೇ ವಿಲಪಿಸುತ್ತ ದಶರಥನು ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಪರಲೋಕಗತನಾದನು ಎಂದು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಶೋಕವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದು ಅಳುತ್ತಾನೆ; ತಂದೆಯ ಸ्नेಹಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನೋವನ್ನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಜನ ಅಂತಿಮ ಸಂದೇಶವೇನು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನ ನಡೆಗೆ ಯಾವ ಮಚ್ಚೆಯೂ ಬೀಳಬಾರದೆಂದು ಭಯಪಟ್ಟು—ರಾಮನು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಹಾನಿ ಮಾಡಿದನಾ, ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡಿದನಾ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯ ಆಸೆ ಹೊಂದಿದನಾ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿ ರಾಮನಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿ, ತಾನೇ ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸವನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡೆನು; ಆ ದುಃಖದಿಂದಲೇ ದಶರಥನು ಮೃತನಾದನು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಭರತನಿಗೆ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ನೆರವೇರಿಸಿ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು, ನಗರ-ರಾಜ್ಯ ಈಗ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತವೆಂದು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಇದೇ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಭರತನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ನಿರಾಕರಣೆಗೂ ರಾಮನ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪನೆಗೂ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।
ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನು ರಾಜಗೃಹದಿಂದ ಪೂರ್ವಮುಖನಾಗಿ ಹೊರಟನು. ನಂತರ ಸುಧಾಮಾ ನದಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅದನ್ನು ದಾಟಿ; ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನು ದೂರಪಾರದ ಹ್ಲಾದಿನಿಯನ್ನೂ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಹರಿಯುವ ತರಂಗಶೋಭಿತ ಶ್ರೀಮಂತ ಶತದ್ರೂ ನದಿಯನ್ನೂ ದಾಟಿದನು.
Verse 2
अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम्।उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमासनम्।।2.72.2।।
ದೂರಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಈಗ ಮರಳಿ ಬಂದ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡ ಕೈಕೇಯಿ ಹರ್ಷದಿಂದ, ಸುವರ್ಣಾಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಕ್ಷಣವೇ ಎದ್ದು ನಿಂತಳು.
Verse 3
स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम्।भरतः प्रतिजग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ।।2.72.3।।
ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಭರತನು ತನ್ನ ಮನೆಯೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ರೀವೈಭವವಿಲ್ಲದೆ ಕಂಡನು; ಅವನು ತನ್ನ ಜನನಿಯ ಶುಭ ಚರಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು.
Verse 4
सा तं मूर्धन्युपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम्।अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे।।2.72.4।।
ಅವಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಭರತನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಮುತ್ತಿಟ್ಟು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು; ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು.
Verse 5
अद्य ते कतिचिद्रात्र्य श्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः।अपि नाध्वश्रमशशीघ्रं रथेनापततस्तव।।2.72.5।।
ಇಂದು ನಿನಗೆ ಆರ್ಯಕನ (ಮಹಾಪಿತಾಮಹನ) ನಿವಾಸದಿಂದ ದೂರವಾದ ಮೇಲೆ ಎಷ್ಟು ರಾತ್ರಿಗಳು ಕಳೆದಿವೆ? ಮತ್ತು ರಥದಲ್ಲಿ ಆತುರವಾಗಿ ಬಂದ ಪ್ರಯಾಣವು ನಿನ್ನನ್ನು ಮಾರ್ಗಶ್ರಮದಿಂದ ಕಳೆಯಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ?
Verse 6
आर्यकस्ते सुकुशली युधाजिन्मातुलस्तव। प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि।।2.72.6।।
ನಿನ್ನ ಆರ್ಯಕನಾದ ಪೂಜ್ಯ ಪಿತಾಮಹನು ಸುಖವಾಗಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ಮಾತುಲ ಯುಧಾಜಿತನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಪ್ರವಾಸವು ಸುಖಕರವಾಗಿತ್ತೇ, ಪುತ್ರ? ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳು.
Verse 7
एवं पृष्टस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः।आचष्ट भरत स्सर्वं मात्रे राजीवलोचनः।।2.72.7।।
ಕೈಕೇಯಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ರಾಜನ ಆನಂದಸ್ವರೂಪನಾದ ಕಮಲನಯನ ಭರತನು ತನ್ನ ಮಾತೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿವರವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು.
Verse 8
अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः।अम्बायाः कुशली तात युधाजिन्मातुलश्च मे।।2.72.8।।
ಇಂದು ಆರ್ಯ ಪಿತಾಮಹನ ನಿವಾಸದಿಂದ ಹೊರಟು ನನಗೆ ಏಳನೇ ರಾತ್ರಿ. ಮಾತಾಮಹರು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದಾರೆ; ನನ್ನ ಮಾವ ಯುಧಾಜಿತನೂ ಕ್ಷೇಮ, ತಂದೆ.
Verse 9
यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परन्तपः।परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः।।2.72.9।।
ಪರಂತಪನಾದ ರಾಜನು ನನಗೆ ನೀಡಿದ ಧನ-ರತ್ನಗಳು ಮಾರ್ಗದ ಶ್ರಮದಿಂದ ಖರ್ಚಾಗಿ ಹೋದವು; ಆದಕಾರಣ ನಾನು ಇತರರಿಗಿಂತ ಮುಂಚೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದೆನು.
Verse 10
राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः।यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हति।।2.72.10।।
ಪ್ರಾಗ್ವಟದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಅವನು ಕುಟಿಕೋಷ್ಠಿಕೆಗೆ ತಲುಪಿದನು. ನಂತರ ತನ್ನ ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಅದನ್ನೂ ದಾಟಿ ಧರ್ಮವರ್ಧನಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದನು.
Verse 11
शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः।न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मा।।2.72.11।।
ತೋರಣದ ದಕ್ಷಿಣಾರ್ಧದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ದಶರಥನಂದನ ಭರತನು ಜಂಭೂಪ್ರಸ್ಥವನ್ನು ತಲುಪಿ, ನಂತರ ಮನೋಹರವಾದ ವರೂಥ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿದನು.
Verse 12
राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने। तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहाऽगतः।।2.72.12।।
ಅಲ್ಲಿನ ಸುಂದರ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿ ಅವನು ಪೂರ್ವಮುಖವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದನು; ಪ್ರಿಯಕಾ ವೃಕ್ಷಗಳು ಬೆಳೆಯುವ ಉಜ್ಜಿಹಾನೆಯ ಉದ್ಯಾನವನ್ನು ತಲುಪಿದನು.
Verse 13
पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाऽख्याहि पृच्छतः।आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने।।2.72.13।।
ಸಾಲ ಹಾಗೂ ಪ್ರಿಯಕಾ ವೃಕ್ಷಗಳ ತೋಟಗಳನ್ನು ತಲುಪಿ ಭರತನು ವೇಗವಂತ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಜೂಡಿದನು; ಸೇನೆಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡಿ ಆತುರದಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು.
Verse 14
तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम्।अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता।।2.72.14।।
ಸರ್ವತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿ, ಉತ್ತಾನಿಕಾ ನದಿಯನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಇನ್ನಿತರ ಅನೇಕ ವಿಧವಿಧ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಜನ್ಯ ಕುದುರೆಗಳ ನೆರವಿನಿಂದ ದಾಟಿದನು. ನಂತರ ಆನೆಮೇಲೆ ಏರಿ, ನರಶಾರ್ದೂಲನು ಕುಟಿಕಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ; ಲೌಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಪೀವತೀ ನದಿಯನ್ನೂ ತೀರಿದನು.
Verse 15
या गतिस्सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः। राजा महत्मा तेजस्वी यायजूकस्सतां गतिः।।2.72.15।।
ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಸೇರುವ ಗತಿಯನ್ನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯೂ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾತ್ಮ, ತೇಜಸ್ವಿ, ಯಜ್ಞಪರಾಯಣನಾದ ಆ ರಾಜನು ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದ್ದನು.
Verse 16
तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ्चुचिः।पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः।।2.72.16।।
ಏಕಸಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಣುಮತೀ ನದಿಯನ್ನು, ವಿನತದಲ್ಲಿ ಗೋಮತೀ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ; ನಂತರ ಕಲಿಂಗನಗರದಲ್ಲಿ ಸಾಲವನವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ವಾಹನಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರಾಂತವಾಗಿದ್ದರೂ ಭರತನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದನು.
Verse 17
हा हतोऽस्मीति कृपणां दीनां वाचमुदीरयन्।निपपात महाबाहुर्बाहू विक्षिप्य वीर्यवान्।।2.72.17।।
ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ದಾಟಿ, ಅರುಣೋದಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮನುರಾಜನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅಯೋಧ್ಯಾ ನಗರಿಯನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡಿದನು.
Verse 18
ततश्शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः।विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः।।2.72.18।।
ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಳೆದ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು, ಮುಂದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಸಾರಥಿಗೆ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 19
एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा।शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये।।2.72.19।।
ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಈ ಶಯನವು ಹಿಂದೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು—ಮಳೆಮೋಡಗಳು ಸರಿದ ಬಳಿಕ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಿಂದ ನಿರ್ಮಲ ಗಗನ ಹೊಳೆಯುವಂತೆ.
Verse 20
तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता।व्योमेव शशिना हीनमप्च्छुष्क इव सागरः।।2.72.20।।
ಇಂದು ಆ ಧೀಮಂತ ರಾಜನಿಲ್ಲದೆ ಇದು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ—ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ, ನೀರು ಒಣಗಿದ ಸಾಗರದಂತೆ.
Verse 21
बाष्पमुत्सृज्य् कण्ठेन स्वात्मना परमपीडितः। आच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण जयतां वरः।।2.72.21।।
ಸ್ವಯಂ ಅತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾದ ಜಯಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕಂಠದಿಂದ ಅಶ್ರುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿ, ಶ್ರೀಮಂತ ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ತನ್ನ ಸುಂದರ ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡನು.
Verse 22
तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि।निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने।।2.72.22।।मत्तमातङ्गसङ्काशं चन्द्रार्कसदृशं भुवः।उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत्।।2.72.23।।
ದೇವಸಮಾನನಾಗಿ ವ್ಯಥಿತನಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಶುವಿನಿಂದ ಕಡಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಕಾಂಡದಂತೆ ಕಂಡಳು.
Verse 23
तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि।निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने।।2.72.22।।मत्तमातङ्गसङ्काशं चन्द्रार्कसदृशं भुवः।उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत्।।2.72.23।।
ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ಭರತನನ್ನು—ಮತ್ತಗಜದಂತೆ, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನನ್ನು—ಎತ್ತಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಅವಳು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು.
Verse 24
न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः।।2.71.24।। निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम्।
“ಎದ್ದೇಳು, ಎದ್ದೇಳು—ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಏಕೆ ಹೀಗೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುವ ನಿನ್ನಂತಹವರು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ.”
Verse 25
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोऽनुगा। बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे।।2.72.25।।
ಹೇ ಬುದ್ಧಿವಂತನೇ! ಶೀಲ, ಶ್ರುತಿ-ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಸತ್ಕಥನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ನಿನ್ನ ವಿವೇಕವು ನಿನಗೆ ದಾನ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಗಳ ಅಧিকারವನ್ನು ಯೋಗ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ನೀನು ಸೂರ್ಯಕಿರಣವು ತನ್ನ ಧಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವೆ.
Verse 26
स रुदित्वा चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च।जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः।।2.72.26।।
ಬಹುಕಾಲ ಅತ್ತು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಉರುಳಾಡಿ, ಅನೇಕ ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಭರತನು ತನ್ನ ಜನನಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು.
Verse 27
अभिषेक्ष्यति रामं नु राजा यज्ञं नु यक्ष्यते।इत्यहं कृतसङ्कल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम्।।2.72.27।।
‘ರಾಜನು ಬಹುಶಃ ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವನು—ಅಥವಾ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವನು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ದೃಢಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಹರ್ಷಿತ ಹೃದಯದಿಂದ ನಾನು ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಹೊರಟೆನು.
Verse 28
तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम।पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम्।।2.72.28।।
ಆದರೆ ಇದು ಎಲ್ಲವೂ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಾಗಿ ಸಂಭವಿಸಿದೆ; ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಚೂರುಚೂರಾಗಿದೆ—ಯಾಕೆಂದರೆ ಸದಾ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದ ನನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಈಗ ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 29
अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याघिना मय्यनागते।धन्या रामादयस्सर्वे यैः पिता संस्कृत स्स्वयम्।।2.72.29।।
ಅಮ್ಮಾ, ನಾನು ಬರುವುದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ರಾಜನು ಯಾವ ವ್ಯಾಧಿಯಿಂದ ಪರಲೋಕವನ್ನಪ್ಪಿದನು? ಧನ್ಯರು ರಾಮಾದಿಗಳು; ಅವರಿಂದಲೇ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಠಿ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸ್ವಯಂ ನೆರವೇರಿದವು.
Verse 30
न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान्। उपजिघ्रेद्धि मूर्ध्नि तात स्सन्नम्य सत्वरम्।।2.72.30।।
ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕೀರ್ತಿವಂತ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆಂಬುದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ತಂದೆ ತಕ್ಷಣವೇ ವಾಲಿ ನನ್ನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಮುತ್ತಿಟ್ಟಿರುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 31
क्व स पाणिस्सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः। येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति।।2.72.31।।
ಎಲ್ಲಿ ಇದೆ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಆ ಕೈ—ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಸುಖಕರ, ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟ—ಅದರಿಂದ ಅವನು ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ನನ್ನನ್ನು ಮರುಮರು ತೊಳೆದು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು?
Verse 32
यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः।तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः।।2.72.32।।
ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮನಾದ ರಾಮನು ನನಗೆ ಸಹೋದರ, ತಂದೆ, ಬಂಧುವೇ; ಆ ಧೀಮಂತನ ದಾಸನಾದ ನನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಶೀಘ್ರವೇ ತಿಳಿಸು.
Verse 33
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः। तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम।।2.72.33।।
ಆರ್ಯಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತವನಿಗೆ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಸಹೋದರನು ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವೆನು; ಈಗ ಅವನೇ ನನ್ನ ಏಕಮಾತ್ರ ಗತಿ.
Verse 34
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः। आर्यः किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः।।2.72.34।।
ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸ್ಥಿರ, ಸತ್ಯಸಂಕಲ್ಪನಿಷ್ಠ, ದೃಢವ್ರತಿಯಾದ ಆ ಆರ್ಯನಾದ ನನ್ನ ತಂದೆ—ಸತ್ಯವೇ ಪರಾಕ್ರಮವಾಗಿದ್ದ ರಾಜನು—ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳಿದರು?
Verse 35
पश्चिमं साधु सन्देशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः।इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत्।।2.72.35।।
“ನನಗಾಗಿ ತಂದೆಯ ಅಂತಿಮ, ಯೋಗ್ಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.” ಎಂದು ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕೈಕೇಯಿ, ವಿಷಯವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ವಿವರಿಸುವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 36
रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च।स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः।।2.72.36।।
“ಹಾ ರಾಮ! ಅಯ್ಯೋ ಸೀತೆ! ಹೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ!” ಎಂದು ವಿಲಪಿಸುತ್ತ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನು—ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು—ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು.
Verse 37
इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव।कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः।।2.72.37।।
ಆದರೆ ಕಾಲಧರ್ಮದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು—ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತ ಮಹಾಗಜದಂತೆ—ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಈ ಅಂತಿಮ ವಾಣಿಯನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದರು.
Verse 38
सिद्धार्थास्ते नरा राममागतं सह सीतया।लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्।।2.72.38।।
“ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನೂ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಪುನಃ ಆಗಮಿಸಿದಂತೆ ನೋಡಿ, ಆ ಜನರ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುವವು.”
Verse 39
तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात्।विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम्।।2.72.39।।
ಈ ಎರಡನೆಯ ದುಃಖಕರ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ವಿಷಾದಿಸಿದನು; ಮುಖ ಮಂಕಾಗಿ ಮತ್ತೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು.
Verse 40
क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः।।2.72.40।।
ಈಗ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು—ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು—ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು?
Verse 41
तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे।मातास्य सुमहद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया।।2.72.41।।
ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಅವನ ತಾಯಿ ವಿಷಯವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು; ಅವನು ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಯದಿಂದಲೂ, ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಭಾರೀ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದಳು.
Verse 42
स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम्।दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः।।2.72.42।।
ಮಗನೇ, ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಚೀರವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿ ಮಹಾವನವಾದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ವೈದೇಹಿಯೊಂದಿಗೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅನುಚರನಾಗಿ ತೆರಳಿದ್ದಾನೆ.
Verse 43
तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया।स्वस्य वंशस्य महात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे।।2.72.43।।
ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಭೀತನಾದನು—ಸಹೋದರನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಕುರಿತು ಶಂಕೆಯಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡು; ತನ್ನ ವಂಶದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 44
कच्चिन्न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित्।कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः।।2.72.44।।
ರಾಮನು ಯಾರಾದರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಧನವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಅವನಿಂದ ಯಾವ ನಿರಪರಾಧಿಯೂ—ಧನಿಕನಾಗಲಿ ದರಿದ್ರನಾಗಲಿ—ಹಿಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲವಲ್ಲ?
Verse 45
कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते।कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः।।2.72.45।।
ರಾಜಪುತ್ರನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕಾಮಿಸಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಹಾಗಾದರೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಅವನನ್ನು ಭ್ರೂಣಹಂತಕನಂತೆ ಏಕೆ ನಿರ್ವಾಸಿತನಾಗಿಸಲಾಯಿತು?
Verse 46
अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम्। तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे।।2.72.46।।
ನಂತರ ಅವನ ಚಂಚಲ ತಾಯಿ, ಅದೇ ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದಿಂದ, ತನ್ನ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ನಡೆದಂತೆಯೇ ವಿವರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು.
Verse 47
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना।उवाच वचनं हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी।।2.72.47।।
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಮೂಢಳಾಗಿ ತಾನೇ ಪಂಡಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ ಕೈಕೇಯಿ ಈ ವಚನಗಳನ್ನು ನುಡಿದಳು.
Verse 48
न ब्राह्मणधनं किञ्चिद्धृतं रामेण कस्यचित्कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो तेनापापो विहिंसितः।न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति।।2.72.48।।
ರಾಮನು ಯಾರಾದರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಧನವನ್ನು ಅಲ್ಪಮಾತ್ರವೂ ಕಸಿದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ; ಧನಿಕನಾಗಲಿ ದರಿದ್ರನಾಗಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿರಪರಾಧಿಯನ್ನು ಪಾಪದಿಂದ ಹಿಂಸಿಸಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 49
मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम्।याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम्।।2.72.49।।
ಆದರೆ, ಮಗನೇ, ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡೆನು—ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿನಗೆ ನೀಡಲಿ ಮತ್ತು ರಾಮನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಿ ಎಂದು.
Verse 50
स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तऽथाकरोत्।रामश्च सह सौमित्रिः प्रेषितस्सह सीतया।।2.72.50।।
ನಿನ್ನ ತಂದೆ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಿತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದನು; ಮತ್ತು ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿ (ಲಕ್ಷ್ಮಣ) ಹಾಗೂ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು.
Verse 51
तमपश्यन्प्रियंपुत्रं महीपालो महायशाः।पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान्।।2.72.51।।
ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕಾಣಲಾರದೆ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಭೂಪತಿ ರಾಜನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಕ್ಷೀಣನಾಗಿ ‘ಪಂಚತ್ವ’ವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು—ಅಂದರೆ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದನು.
Verse 52
त्वयात्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम्।त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवं विधं कृतम्।।2.72.52।।
ಆದುದರಿಂದ ಈಗ, ಹೇ ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ರಾಜತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸ್ವೀಕರಿಸು; ನಿನ್ನ ನಿಮಿತ್ತವೇ ನಾನು ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದೇನೆ.
Verse 53
मा शोकं मा च सन्तापं धैर्यमाश्रय पुत्रक। त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम्।।2.72.53।।
ಶೋಕವೂ ಬೇಡ, ಸಂತಾಪವೂ ಬೇಡ, ಮಗನೇ; ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು. ಈ ನಗರಿಯೂ ಈ ನಿರಾಮಯ ರಾಜ್ಯವೂ ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿವೆ.
Verse 54
ಆದುದರಿಂದ, ಮಗನೇ! ವಿಧಿಜ್ಞರಾದ ವಸಿಷ್ಠಪ್ರಮುಖ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ವಿಜರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ರಾಜನ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಶೀಘ್ರ ನೆರವೇರಿಸು; ಮತ್ತು ಮನೋಬಲ ಕುಗ್ಗಿಸದೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿಕೊ.
Verse 55
अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।
ಅಲ್ಲಿ ಪಿತೃಭವನದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಭರತನು ತಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ತಾಯಿಯ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದನು.
Verse 56
अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।
ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಭರತನು ತಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ತಾಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದನು.
Verse 57
अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।
ತಂದೆಯ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಭರತನು ಅಲ್ಲಿಂದ ತಾಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡಲು ಹೋದನು.
Verse 58
अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।
ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಮಾನ್ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ನನ್ನ ಆಗಮನ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ತಂದೆ ತಕ್ಷಣವೇ ವಾಲಿ ನನ್ನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಮುದ್ದಾಡಿ ಚುಂಬಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 59
अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।
ತಂದೆಯ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಭರತನು ಅಲ್ಲಿಂದ ತಾಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡಲು ಹೋದನು.
Verse 60
अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।
ತಂದೆಯ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಭರತನು ಅಲ್ಲಿಂದ ತಾಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡಲು ಹೋದನು.
Frequently Asked Questions
The central dharma-sankat is Kaikeyī’s attempt to convert Bharata into the beneficiary of a vow-driven political transfer—pressing him to accept kingship gained through Rāma’s banishment and Daśaratha’s fatal grief—while Bharata’s immediate response is grief, moral suspicion, and a search for righteous explanation.
The dialogue contrasts ambition with moral scrutiny: Bharata’s first instinct is to test whether Rāma’s exile could be justified by any adharma, implying that legitimate power must be grounded in ethical conduct, not merely in procedural outcomes or coerced promises.
The sarga emphasizes courtly and ritual spaces rather than travel geography: Kaikeyī’s inner apartments, the king’s resting couch, and the implied ritual framework of funeral obsequies and coronation under Vasiṣṭha and leading brahmins; it also names Daṇḍaka forest as the exile destination, anchoring the political decision to a concrete landscape.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.