Sarga 60
षष्टितमः सर्गः · Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
अयोध्याकाण्ड
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ ದೇಹ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯಾ ದೇವಿ ಸಾರಥಿ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ—“ನನ್ನನ್ನು ತಕ್ಷಣ ರಾಮ-ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯು; ವಿರಹವನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ, ಅವರಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕಲಾರೆ” ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಅಂಜಲಿ ಹಿಡಿದು ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳಿ, ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿ, ರಾಮನ ವನವಾಸವು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಧೈರ್ಯದ ಸಾಧನೆ ಎಂದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವೆ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಆಗಿ ಪುಣ್ಯಫಲ ನೀಡುವುದೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸಾಂತ್ವನೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಸೀತೆಯ ನಡೆ-ನುಡಿಗೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ذرವೂ ಖಿನ್ನಳಾಗಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿಯೂ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗಿ, ಹಳ್ಳಿಗಳು, ನದಿಗಳು, ಮರಗಳು ಕುರಿತು ಆಟವಾಡುವಂತೆ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿಸಿದ್ದಾಳೆ—ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೂ ಅವಳಿಗೆ ವನವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಯಾಣಕಷ್ಟಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆಯ ಕాంతಿ ಮಂಗದೆ ಇರುವುದನ್ನು, ಪದ್ಮ-ಚಂದ್ರೋಪಮೆಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು, ಆಭರಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಪಾದಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ರಾಮರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಡುಮೃಗಗಳ ಮಧ್ಯೆಯೂ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ನಡೆದ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಆಚಾರಕ್ಕೆ ಚಿರಕಾಲ ಕೀರ್ತಿ ಇರುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ, ಯುಕ್ತವಾದ ಉಪದೇಶದ ಬಳಿಕವೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಾತೃಶೋಕ ಶಮನವಾಗದೆ, ಅವಳು ಮರುಮರು ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಾಳೆ.
Characters and places
Shlokas
Verse 1
ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः ।धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत् ॥१॥
ಆಗ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಭೂತಗ್ರಸ್ತಳಂತೆ ಪುನಃ ಪುನಃ ನಡುಗುತ್ತಾ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನಳಾಗಿ ಬಿದ್ದವಳಂತೆ, ಸೂತ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಮಾತಾಡಿದಳು.
Verse 2
नय मां यत्र काकुत्स्थस्सीता यत्र च लक्ष्मणः ।तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहेह्यहम् ॥२॥
ನನ್ನನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕರೆದೊಯ್ಯು—ಯಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ರಾಮನಿದ್ದಾನೆ, ಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯಿದ್ದಾಳೆ, ಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿದ್ದಾನೆ; ಅವರಿಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಬದುಕಲು ನನಗೆ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲ.
Verse 3
निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि ।अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम् ॥३॥
ರಥವನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ನನ್ನನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು. ನಾನು ಅವರ ಹಿಂದೆ ಹೋಗದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಯಮಲೋಕವೆಂಬ ಕ್ಷಯರಹಿತ ಮರಣಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು.
Verse 4
बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया ।इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥४॥
ಕಣ್ಣೀರಿನ ವೇಗದಿಂದ ಕಂಠ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿ ಮಾತು ತಡಕಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಸೂತನು ಕೈಜೋಡಿಸಿ ದೇವಿ ರಾಣಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 5
त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा ।व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः ॥५॥
ಶೋಕವನ್ನೂ ಮೋಹವನ್ನೂ, ದುಃಖಜನ್ಯ ಗೊಂದಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸು; ಸಂತಾಪವನ್ನು ತೊಳೆದು ಹಾಕು. ರಾಘವನು ವನದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ವಾಸಿಸುವನು.
Verse 6
लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने ।आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः ॥६॥
ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ—ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾಗಿ—ವನದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 7
विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव ।विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे सन्न्यस्तमानसा ॥७॥
ನಿರ್ಜನ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸವನ್ನು ಪಡೆದು, ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇರುತ್ತಾಳೆ; ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ।
Verse 8
नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते ।उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा ॥८॥
ಅವಳಲ್ಲಿ ದೈನ್ಯದ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗುರುತು ಸಹ ಏನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವೈದೇಹಿ ನನಗೆ ಪ್ರವಾಸವಾಸಕ್ಕೆ ಈಗಾಗಲೇ ಅಭ್ಯಾಸಗೊಂಡವಳಂತೆ, ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ.
Verse 9
नगरोपवनं गत्वा यथा स्मरमते पुरा ।तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि ॥९॥
ಅವಳು ಹಿಂದೆ ನಗರದ ಉಪವನಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಗೆ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿತ್ತೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆಯು ಈಗ ನಿರ್ಜನವಾದ ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಅದೇ ರೀತಿ ರಮಿಸುತ್ತಾಳೆ.
Verse 10
बालेव रमते सीताऽबालचन्द्रनिभानना ।रामा रामे ह्यधीनात्मा विजनेऽपि वने सती ॥१०॥
ಬಾಲಚಂದ್ರನಂತೆ ಮುಖವಳ್ಳಿಯಾದ ಸುಂದರ ಸೀತೆ, ಬಾಲೆಯಂತೆ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನಲ್ಲೇ ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಶ್ರಿತ, ಏಕಾಂತ ವನವಲ್ಲಿಯೂ ಸತಿಯಾಗಿ ಹರ್ಷದಿಂದಿರುತ್ತಾಳೆ.
Verse 11
तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम् ।अयोध्यापि भवेऽत्तस्या रामहीना तदा वनम् ॥११॥
ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳ ಹೃದಯ ರಾಮನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ, ಅವಳ ಜೀವಿತವೂ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತ; ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಅವಳಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೂ ವನವಂತೆ ತೋರುವುದು.
Verses 12-13
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च ।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि ॥१२॥रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी ।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता ॥१३॥
ವೈದೇಹಿ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನೂ ನಗರಗಳನ್ನೂ, ನದಿಗಳ ಹರಿವನ್ನೂ, ವಿಧವಿಧವಾದ ಮರಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನನ್ನಾಗಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನಾಗಲಿ ಕೇಳಿ ಜಾನಕಿ ಅವನ್ನೆಲ್ಲ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ—ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಕೇವಲ ಒಂದು ಕ್ರೋಶ ದೂರ, ವಿಹಾರವನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಂತೆಯೇ.
Verse 14
इदमेव स्मराम्यस्यास्सहसैवोपजल्पितम् ।कैकेयी संश्रितं वाक्यं नेदानीं प्रतिभाति मा ॥१४॥
ನನಗೆ ಇಷ್ಟೇ ಸ್ಮರಣೆ—ಅವಳು ಸಹಸಾ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದಳು; ಆದರೆ ಆ ವಾಕ್ಯಗಳು ಈಗ ನನಗೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.
Verse 15
ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपत्स्थितम् ।ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत् ॥१५॥
ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು, ಸೂತನು ದೇವಿಗೆ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಹಿತವಾಗುವ, ಆನಂದ ನೀಡುವ ಮಧುರ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 16
अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च ।न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशु सदृशी प्रभा ॥१६॥
ಮಾರ್ಗದ ದಣಿವು, ಗಾಳಿಯ ವೇಗ, ಪ್ರಯಾಣದ ಆತುರ, ಸೂರ್ಯತಾಪ—ಇವು ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ವೈದೇಹಿಯ ಚಂದ್ರಕಿರಣಸಮಾನವಾದ ಕಾಂತಿ ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 17
सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम् ।वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते ॥१७॥
ಶತಪತ್ರ ಕಮಲದಂತೆ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಆ ವದಾನ್ಯ ವೈದೇಹಿಯ ಮುಖವು ಎಂದಿಗೂ ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮ್ಲಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 18
अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ ।अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ ॥१८॥
ಅಲಕ್ತರಸದ ಬಣ್ಣ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವಳ ಪಾದಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಅಲಕ್ತರಸದಿಂದ ರಕ್ತಿಮಗೊಂಡಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಪದ್ಮಕೋಶದಂತೆ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 19
नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी ।इदानीमपि वैदेही तद्रागान्नयस्त भूषणा ॥१९॥
ಇಂದಿಗೂ ವೈದೇಹಿ—ಅವನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ—ನೂಪುರಗಳ ಮೃದು ಝಣಕಾರದೊಂದಿಗೆ, ಆಟದ ಲೀಲೆಯಂತೆ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ನಡೆದು ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ.
Verse 20
गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता ।नाऽहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य संश्रिता ॥२०॥
ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಾಗಲೂ ಆನೆ, ಸಿಂಹ ಅಥವಾ ಹುಲಿಯನ್ನು ಕಂಡರೂ ಅವಳು ಭಯಪಡುವುದಿಲ್ಲ—ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಾಹುಗಳಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಳಾಗಿರುವುದರಿಂದ।
Verse 21
न शोच्यास्ते न चात्मनश्शोच्यो नापि जनाधिपः ।इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम् ॥२१॥
ಅವರು ಕರುಣೆಗೆ ಪಾತ್ರರಲ್ಲ; ನೀವೂ ಕರುಣೆಗೆ ಪಾತ್ರನಲ್ಲ, ರಾಜನೂ ಅಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯ ಕಥೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುವುದು।
Verse 22
विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवत्स्थिताः ।वनेरता वन्यफलाशनाः पितुश्शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते ॥२२॥
ಶೋಕವನ್ನು ತೊಳೆದು, ಹರ್ಷ-ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಿಧಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿ, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಮಿಸಿ ವನ್ಯಫಲಗಳನ್ನು ಆಹಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಅವರು ತಂದೆಯ ಶುಭ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ।
Verse 23
तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता ।न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च ॥२३॥
ಆದರೂ ಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದ ಸಾರಥಿಯಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಕ್ಷೀಣಳಾದ ರಾಣಿ ದೇವಿ ‘ಪ್ರಿಯನೇ!’ ‘ಮಗನೇ!’ ಮತ್ತು ‘ಹೇ ರಾಘವ!’ ಎಂದು ಅಳುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲ।
Inside Sarga 60
Core principles
- वियोग-शोक (ethics of separation and grief)
- धर्म-पालन (duty and vow-keeping)
- पतिव्रता-निष्ठा (Sītā’s unwavering marital devotion)
- सान्त्वना-वाक् (consolatory speech as moral therapy)
- वनवास-तितिक्षा (ascetic endurance in exile)
Frequently Asked Questions
Kausalyā’s impulse is to abandon courtly restraint and immediately pursue exile, even invoking death if prevented. The dilemma is whether maternal attachment may override the established course of dharma and royal order, versus accepting separation while upholding the father’s vow and the prince’s duty.
The sarga presents consolation as dharmic instruction: steadfast duty can coexist with human sorrow, and inner composure is possible when the mind is anchored in righteous purpose. Sītā’s unshaken courage and Lakṣmaṇa’s service exemplify how virtue re-frames hardship into disciplined living.
Ayodhyā (as the emotional reference point), the Daṇḍaka forest (destination of exile), and the liminal landscape of villages, cities, rivers, and trees encountered on the route. Cultural markers include ornaments (anklets), lac-dye, and lotus–moon imagery used to encode ideals of beauty, auspiciousness, and resilience.
Ask anything about Sarga 60 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
