Sarga 40

Verse 1

अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीना: प्रदक्षिणम्।।।।

ಆಮೇಲೆ ರಾಮ, ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ದೀನಮನಸ್ಕರಾಗಿ ರಾಜನನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ವಂದಿಸಿ, ಅವನ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರು.

Verse 2

तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह।राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्।।।।

ಅವರಿಗೂ (ದಶರಥನಿಗೂ) ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಘವನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ—ಶೋಕದಿಂದ ಮರುಳಾದರೂ—ತನ್ನ ಜನನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದನು.

Verse 3

अअन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौशल्यामभ्यवादयत्।अथ मातु स्सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः।।।।

ಅಣ್ಣನ ನಂತರ ತಕ್ಷಣವೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೌಶಲ್ಯೆಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವಂದಿಸಿದನು; ನಂತರ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಚರಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದನು.

Verse 4

तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्मणम्।।।।

ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಂದಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಅಳುತ್ತಲೇ ಹಿತಕಾಮಿನಿಯಾಗಿ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಘ್ರಾಣಿಸಿ (ಚುಂಬಿಸಿ) ಮಾತಾಡಿದಳು.

Verse 5

सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने।रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति।।।।

ನೀನು ಪ್ರಿಯ ಸ್ನೇಹಿತರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅನುರಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿತನಾಗಿದ್ದೀಯ. ಮಗನೇ, ಅಣ್ಣ ರಾಮನು ಹೊರಟಾಗ ಅವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಬೇಡ.

Verse 6

व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्।।।।

ಹೇ ಅನಘ, ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರಲಿ ಸಮೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿರಲಿ—ಅವನೇ ನಿನಗೆ ಆಶ್ರಯ. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರ ಧರ್ಮವೆಂದರೆ ಜ್ಯೇಷ್ಠನ (ಅಣ್ಣನ) ಅಧೀನವಾಗಿ ವಿಧೇಯನಾಗಿರುವುದು.

Verse 7

इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च।।।।

ಇದು ನಿನ್ನ ವಂಶದ ಸನಾತನವಾದ ಯೋಗ್ಯ ಆಚರಣೆ—ದಾನ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷೆ, ಮತ್ತು ಸಮರದಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ (ಪ್ರಾಣಾರ್ಪಣೆ) ಕೂಡ.

Verse 8

लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम्।सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्।।।।

ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಸುಮಿತ್ರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧನಾದ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ರಾಘವನಿಗೆ ಪುನಃ ಪುನಃ—“ಹೋಗು, ಹೋಗು” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.

Verse 9

रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम्।।।।

“ರಾಮನನ್ನು ದಶರಥನಂತೆ ತಿಳಿ; ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನನ್ನಂತೆ ತಿಳಿ; ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಂತೆ ತಿಳಿ. ಹೋಗು ತಾತ, ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗು.”

Verse 10

ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा।।।।

ನಂತರ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ವಿನೀತನಾಗಿ ವಿನಯದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಾದ (ರಾಮನಿಗೆ) ಮಾತಾಡಿದನು—ಮಾತಲಿ ವಾಸವನಾದ (ಇಂದ್ರನಿಗೆ) ಹೇಳುವಂತೆ.

Verse 11

ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि।।।।

“ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ—ರಥವನ್ನು ಏರು. ಹೇ ರಾಮ, ನೀನು ಹೇಳುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ತಲುಪಿಸುವೆನು.”

Verse 12

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः।।।।

ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೀನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು; ದೇವಿ (ರಾಣಿ)ಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಆ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಈಗಿನಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸಿ ಗಣಿಸಬೇಕು.

Verse 13

तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा।आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः।।।।

ಸೂರ್ಯಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯ ಆ ರಥದ ಮೇಲೆ, ಹರ್ಷಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಸುಂದರಾಂಗಿಯಾದ ಸೀತೆಯು ತನ್ನನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಏರಿದಳು.

Verse 14

अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम्।तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।।।

ನಂತರ ಅಗ್ನಿಸಮಾನ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿಯೂ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಥಕ್ಕೆ, ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಏರಿದರು.

Verse 15

वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ।।।।

ವನವಾಸದ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸಿ, ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲು ಹೊರಟ ಸೀತೆಗೆ, ಶ್ವಶುರನು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ನೀಡಿದನು.

Verse 16

तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्।सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।।।

ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಅವನು ರಥದ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಿಗಾಗಿ ಆಯುಧಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನೂ ಕವಚಗಳನ್ನೂ ಇಟ್ಟು, ಜೊತೆಗೆ ಚರ್ಮಢಾಲುಗಳು ಹಾಗೂ ದೃಢ ರಕ್ಷಣಾ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನೂ ಅಣಿಗೊಳಿಸಿದನು.

Verse 17

तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।2.40.16।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्। सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।2.40.17।।

ಸೀತೆಯನ್ನು ಮೂರನೆಯವಳಾಗಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರು ಏರಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಸುಮಂತ್ರನು ವಾಯುವೇಗದಂತೆ ವೇಗವಂತಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ತರಬೇತಿಗೊಂಡ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿ ಚುರುಕಾಗಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಓಡಿಸಿದನು.

Verse 18

प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे।बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च।।।।

ರಾಘವನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮಹಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದಾಗ, ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಚೆ ಆವರಿಸಿತು; ಜನರೂ ಶಕ್ತಿಹೀನರಾಗಿ ಮೂರ್ಚಿತರಾದಂತೆ ಬಿದ್ದರು.

Verse 19

तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम्।हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्।।।।

ಆ ನಗರವು ಗೊಂದಲದಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಿಂದಲೂ ತುಂಬಿತು; ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತವಾದ ಆನೆಗಳು ಕೋಪಗೊಂಡವು, ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳ ಹಿಣಿಹಿಣಿ ಹಾಗೂ ಗಂಟೆಗಳ ಘೋಷವು ಮಹಾಧ್ವನಿಯಾಗಿ ಏರಿತು.

Verse 20

तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा।।।।

ನಂತರ ಆ ಪುರಿ—ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರು ಸೇರಿ—ಅತಿದುಗುಡದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ, ಕೇವಲ ರಾಮನತ್ತಲೇ ಓಡಿತು; ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದವರು ನೀರಿನತ್ತ ಓಡುವಂತೆ.

Verse 21

पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः।।।।

ರಥದ ಬದಿಗಳಿಂದಲೂ ಹಿಂದೆಂದಲೂ ಅಂಟಿಕೊಂಡು, ಎಲ್ಲರೂ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖಗಳೊಂದಿಗೆ, ಗಾಢ ಅಳಲಿನ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ, ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು.

Verse 22

संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः।मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति।।।।

“ಸೂತನೇ, ಕುದುರೆಗಳ ರಶ್ಮಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೋ; ನಿಧಾನವಾಗಿ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೋಗು; ನಾವು ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಲಿ—ಇನ್ನೇನು ಅದು ನಮಗೆ ದುರ್ದರ್ಶನವಾಗಲಿದೆ.”

Verse 23

आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते।।।।

ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ—ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದೆ—ರಾಮನ ತಾಯಿಯ ಹೃದಯ ಕಬ್ಬಿಣದದೇ ಆಗಿರಬೇಕು; ದೇವಪುತ್ರನಂತೆ ಇರುವ ರಾಮನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟರೂ ಅದು ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 24

कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा।।।।

ವೈದೇಹಿ ಕೃತಕೃತ್ಯಳಾಗಿ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ರತಳಾಗಿ, ಪತಿಯನ್ನು ನೆರಳಿನಂತೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ—ಮೇರುಪರ್ವತವನ್ನು ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆ ಬಿಡದಂತೆ.

Verse 25

अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम्।भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि।।।।

ಅಹೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ನಿನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಸದಾ ಮಧುರವಚನಿಯೂ ದೇವಸಮಾನನೂ ಆದ ಅಣ್ಣನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವೆ.

Verse 26

महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान्।एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि।।।।

ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇದು ನಿನಗೆ ಮಹಾ ಸಿದ್ಧಿಯೂ, ಪುಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಅಭ್ಯುದಯವೂ ಆಗಿದೆ; ನೀನು ಅವರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ.

Verse 27

एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम्।।।।

ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಲೇ, ಪ್ರಿಯ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪುರುಷರು ಒಳಗಿಂದ ಏಳಿದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರದೆ ತಡೆಯಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.

Verse 28

अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात्।।।।

ನಂತರ ರಾಜನು, ದೀನಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅತೀವ ವ್ಯಥಿತನಾಗಿ, “ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದನು.

Verse 29

शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः।यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे।।।।

ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಹಾ ರೋದನಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು—ಮಹಾ ಗಜರಾಜನು ಬಂಧಿತನಾದಾಗ ಕರಿಣಿಗಳ ತುರಿಯನಾದದಂತೆ.

Verse 30

पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत्।परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा।।।।

ಆ ವೇಳೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥವಂಶದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಜನಾದ ತಂದೆಯು, ಗ್ರಹಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಹುವಿನಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯು ಮಂಕಾಯಿತು.

Verse 31

स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति।।।।

ಮತ್ತೆ ಶ್ರೀಮಾನ್, ಅಚಿಂತ್ಯಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನಂದನ ರಾಮನು ಸೂತನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: “ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ರಥವನ್ನು ಓಡಿಸು.”

Verse 32

रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा।उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः।।।।

ರಾಮನು ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ “ಮುಂದೆ ಹೋಗು” ಎಂದು ಸೂತನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು; ಅದೇ ವೇಳೆ ಪೌರರು “ನಿಲ್ಲು” ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡರು. ಹೀಗಾಗಿ ಚೋದಿತನಾದ ಸೂತನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸಲಾರದೆ ಹೋಯಿತು.

Verse 33

निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः।।।।

ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಹೊರಟಾಗ, ಪೌರಜನರ ಕಣ್ಣೀರು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಎದ್ದ ಧೂಳು ಶಮನಗೊಂಡಿತು.

Verse 34

रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम्।।।।

ರಾಘವನ ಪ್ರಯಾಣದ ವೇಳೆ ನಗರವು ಪರಮವಾಗಿ ಪೀಡಿತವಾಯಿತು—ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದು, “ಹಾಯ್ ಹಾಯ್” ಎಂಬ ಆಕ್ರಂದನದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿ, ಚೇತನೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತಾಯಿತು.

Verse 35

सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव।।।।

ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಶ್ರಮಜನಿತವಾದ ದುಃಖದ ಅಶ್ರುಗಳು ಹರಿದವು—ಮೀನಗಳ ಕಲಕಲಿಯಿಂದ ಕದಲಿದ ಕಮಲದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ನೀರಿನ ಹನಿಗಳು ಜಾರುವಂತೆ।

Verse 36

दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः।।।।

ಒಂದೇ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದ ಸಮಸ್ತ ಪುರವನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀಮಂತ ನೃಪತಿ ದುಃಖದಿಂದಲೇ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದನು—ಮೂಲ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೃಕ್ಷ ಬಿದ್ದಂತೆ।

Verse 37

ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्।।।।

ನಂತರ ರಾಮನ ಹಿಂದೆ ಪುರುಷರಿಂದ ಹಾಹಾಕಾರ ಶಬ್ದ ಎದ್ದಿತು; ಭಾರೀ ದುಃಖದಿಂದ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ರಾಜನನ್ನು ಅವರು ಕಂಡಾಗ।

Verse 38

हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे।अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन्।।।।

ಕೆಲವರು ‘ಹಾ ರಾಮ!’ ಎಂದು ಅಳಿದರು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ‘ಹಾ ರಾಮಮಾತೆ!’ ಎಂದು ಕೂಗಿದರು; ಅವರ ಕರుణ ಕ್ರಂದನದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ ಅಂತಃಪುರವೂ ಅಳಲಿನಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು।

Verse 39

अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि।।।।

ಹಿಂದೆ ತಿರುಗಿ ನೋಡಿದ ರಾಮನು ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನೂ ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಕಂಡನು—ಇಬ್ಬರೂ ವಿಷಣ್ಣರು, ಮನಸ್ಸು ಅಸ್ಥಿರಗೊಂಡವರು।

Verse 40

स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत।।।।

ಹಗ್ಗದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಕಿಶೋರ ಕುದುರೆಮರಿ ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೋಡಲಾರದೆ ಇರುವಂತೆ, ಧರ್ಮಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮಾತಾ-ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.

Verse 41

पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्।।।।

ರಥಾರ್ಹರಾದರೂ ಈಗ ಪಾದಚಾರಿಗಳಾಗಿ, ಸುಖೋಚಿತರೂ ದುಃಖಾರ್ಹರಲ್ಲದ ಮಾತಾ-ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ, “ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೋಗು!” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.

Verse 42

न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः।मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः।।।।

ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ತಂದೆ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯ ಆ ದುಃಖಕರ ದರ್ಶನವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರನು—ಅಂಕುಶದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಆನೆಯಂತೆ.

Verse 43

प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात्।बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत।।।।

ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಕರುದ ಕಾರಣದಿಂದ ವಾತ್ಸಲ್ಯವಂತಿಯಾದ ಹಸು ಗೋಶಾಲೆಯ ಕಡೆಗೆ ಓಡುವಂತೆ, ರಾಮನ ತಾಯಿಯೂ ರಾಮನ ಹಿಂದೆ ಓಡಿದಳು.

Verse 44

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।।।

ಹೀಗೆ ಅಳುತ್ತಾ ಕೌಸಲ್ಯಾ ಆ ರಥದ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಳು; “ರಾಮ! ರಾಮ!” ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ, “ಅಯ್ಯೋ ಸೀತೇ! ಲಕ್ಷ್ಮಣೇ!” ಎಂದೂ ಅಳಲುತ್ತಿದ್ದಳು. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸೀತೆಯ ನಿಮಿತ್ತ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ದುಃಖದಿಂದ ನೃತ್ಯಿಸುವವಳಂತೆ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಾಯಿಯನ್ನು ರಾಮನು ಮರುಮರು ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡಿದನು.

Verse 45

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।2.40.44।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्। असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।2.40.45।।

ಈ ಪಾಠದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ದೃಶ್ಯ: ಅಳುತ್ತಾ ಕೌಸಲ್ಯಾ ರಥದ ಹಿಂದೆ ಓಡಿ “ರಾಮ! ರಾಮ! ಅಯ್ಯೋ ಸೀತೇ! ಲಕ್ಷ್ಮಣೇ!” ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸೀತೆಯಿಗಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು; ದುಃಖದಿಂದ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಾಯಿಯನ್ನು ರಾಮನು ಮರುಮರು ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡಿದನು.

Verse 46

तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा।।।।

ರಾಜನು “ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು!” ಎಂದು ಕೂಗಿದನು; ರಾಘವನು (ರಾಮನು) “ಹೋಗು, ಹೋಗು!” ಎಂದನು. ಸುಮಂತ್ರನ ಮನಸ್ಸು ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಸಿಕ್ಕಿದಂತಾಯಿತು.

Verse 47

नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्।।।।

ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: “ರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗದರಿಸಿದರೂ ‘ನಾನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳು. ದುಃಖವನ್ನು ದೀರ್ಘಗೊಳಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಪಾಪಕರವೂ ನಿಂದನೀಯವೂ ಆಗಿದೆ.”

Verse 48

रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः।।।।

ರಾಮನ ವಚನವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ಆ ಜನರನ್ನು ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ವಿದಾಯ ಹೇಳಿ, ಸಾರಥಿಯು—ಹೋಗುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರೂ—ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಸಿದನು.

Verse 49

न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम्।।।।

ರಾಜನ ಪ್ರಜೆಯವರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು; ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೂ, ಕಣ್ಣೀರಿನ ಪ್ರವಾಹವೂ ಶೋಕದ ವೇಗವೂ ಮಾನವರೊಳಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ.

Verse 50

यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत्।इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः।।।।

ಯಾರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬರಲಿ ಎಂದು ಬಯಸುವೆವೋ, ಅವರನ್ನು ದೂರವರೆಗೆ ಅನುಸರಿಸಬಾರದು—ಎಂದು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು.

Verse 51

तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नंप्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।निशम्य राजा कृपणः सभार्योव्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः।।।।

ಅವರ ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನವಾದ, ಸುಯುಕ್ತ ಉಪದೇಶಭರಿತ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶೋಕದಿಂದ ದೀನನಾದ ರಾಜನು ರಾಣಿಯರೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತನು; ಅಂಗಗಳು ಬೆವರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದವು, ಮುಖ ಮ್ಲಾನವಾಯಿತು, ದೃಷ್ಟಿ ಮಗನ ಮೇಲೆಯೇ ಅಚಲವಾಯಿತು.