Upanishads
उपनिषद्
The Philosophical Crown of the Vedas
The Upanishads form the culmination of Vedic thought — profound dialogues between teachers and seekers on the nature of Brahman, Atman, consciousness, and liberation. Explore these timeless philosophical texts with Sanskrit, transliteration, translations, and enrichment in 30 languages.
About the Upanishads
The Upanishads (literally "sitting near" a teacher) are the concluding portions of the Vedas, known as Vedanta — the "end of the Vedas." They contain the highest philosophical teachings of ancient India, exploring questions about the nature of the self (Atman), ultimate reality (Brahman), the relationship between the individual and the cosmos, and the path to liberation (Moksha). From the Mukhya (principal) Upanishads recognized by Adi Shankaracharya to the sectarian Yoga, Shaiva, Vaishnava, and Shakta Upanishads, each text offers a unique lens into the infinite.
Explore the Upanishads
(60 texts)
Adhwayataraka
ಅಧ್ವಯಾತಾರಕ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ) ಯೋಗೋಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ತತ್ತ್ವಗರ್ಭಿತ ಗ್ರಂಥ. ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗವನ್ನು ಕೇವಲ ದೇಹ-ಮನಸ್ಸಿನ ತಂತ್ರಗಳಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ‘ತಾರಕ ಜ್ಞಾನ’—ಸಂಸಾರವನ್ನು ದಾಟಿಸುವ ವಿಮೋಚಕ ಬೋಧ—ದತ್ತ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ‘ಅಧ್ವ’ (ಮಾರ್ಗ)ವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣ-ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಬಂಧ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ ಇವು ಸಾಧನಗಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಪರಮ ಗುರಿ ಆತ್ಮನ ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪದ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮ ಅദ್ವೈತ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ. ಯೋಗಾನುಭವಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ದ್ವಿತೀಯ; ವಿವೇಕಜನ್ಯ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವೇ ‘ತಾರಕ’ ಎಂದು ಉಪನಿಷತ್ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyatma
ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಉಪನಿಷತ್ (ಯಜುರ್ವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವೇದಾಂತ-ಪ್ರಕರಣ; ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮಕಾಂಡಕ್ಕಿಂತ ಒಳಮುಖ ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ತತ್ತ್ವ—ಆತ್ಮನೇ ಬ್ರಹ್ಮ; ದೇಹ-ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಅಧ್ಯಾಸವೇ ಬಂಧನ, ಅವಿದ್ಯಾ ನಿವೃತ್ತಿರೂಪ ಜ್ಞಾನವೇ ಮೋಕ್ಷ. ‘ನೇತಿ ನೇತಿ’, ಪಂಚಕೋಶ ವಿವೇಕ, ಜಾಗ್ರತ್-ಸ್ವಪ್ನ-ಸುಷುಪ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಿಂದ ಸಾಕ್ಷಿ-ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ವಾಸನೆಗಳಿಂದ ಬಹಿರ್ಮುಖವಾದರೆ ಬಂಧನದ ಕಾರಣ; ಶುದ್ಧವಾದರೆ ಮುಕ್ತಿಯ ಸಾಧನ. ಬಾಹ್ಯ ಯಜ್ಞವನ್ನು ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ-ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿ ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ—ಅಹಂಕಾರ, ಕಾಮನೆ, ಕರ್ತೃತ್ವಭಾವವನ್ನು ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದು. ಶಮ-ದಮಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಶ್ರವಣ-ಮನನ-ನಿದಿಧ್ಯಾಸನದಿಂದ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಯ ಬೋಧ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ.
Aitreya
ಐತರೇಯ ಉಪನಿಷತ್ ಋಗ್ವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮುಖ್ಯ ಉಪನಿಷತ್; ಇದು ಐತರೇಯ ಆರಣ್ಯಕದಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಕಥನವಲ್ಲ, ಆತ್ಮತತ್ತ್ವ ಬೋಧನೆಗೆ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಕ್ರಮ: ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ, ನಂತರ ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಕ-ಶಕ್ತಿಗಳು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮಾನವದೇಹದಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯದ ಪ್ರವೇಶ. ‘ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ’ ಚೈತನ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಜಗತ್ತು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಪ್ರಾಣ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಜ್ಞಾ’ (ಸಾಕ್ಷಿ-ಚೈತನ್ಯ/ಚೇತನ ಬುದ್ಧಿ)ಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಉಪನಿಷತ್ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯ-ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಿತವೆಂದು ಹೇಳಿದರೂ, ಎಲ್ಲ ಅನುಭವಗಳ ಪ್ರಕಾಶಕ ಆತ್ಮವೇ. “ಪ್ರಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮ” ಮಹಾವಾಕ್ಯವು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ವಸ್ತುವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಅನುಭವವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಚೈತನ್ಯವಾಗಿಯೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೋಕ್ಷವು ಕರ್ಮಫಲವಲ್ಲ; ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮ ಐಕ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದೇ ಮುಕ್ತಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಐತರೇಯ ಉಪನಿಷತ್ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆಗೆ ಮೂಲಾಧಾರವಾಗಿದೆ.
Akshamalika
ಅಕ್ಷಮಾಲಿಕಾ ಉಪನಿಷತ್ ಅಥರ್ವವೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಆದರೆ ಸಾಧನಾಕೇಂದ್ರಿತ ಶೈವ ಉಪನಿಷತ್. ಇದರಲ್ಲಿ ಜಪಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾದ ಅಕ್ಷಮಾಲೆ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರುದ್ರಾಕ್ಷಮಾಲೆ)ಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ, ಬಳಕೆಯ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಪವು ಕೇವಲ ಎಣಿಕೆ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ಏಕಾಗ್ರತೆ, ವಾಕ್ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶಿವಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಅಭ್ಯಾಸವೆಂದು ಉಪನಿಷತ್ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಇದು ಉತ್ತರಕಾಲೀನ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಉಪನಿಷದೀಯ ಮೋಕ್ಷಚಿಂತನೆ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಯೋಗ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿವೆ. ಅಥರ್ವವೇದದ ಮಂತ್ರಪ್ರಧಾನ ಪರಂಪರೆ ಇಲ್ಲಿ ಶಿವಕೇಂದ್ರಿತ ಅಂತರ್ಮುಖ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ರೂಪಕವಾಗಿ ಕಾಣಲಾಗುತ್ತದೆ: ಮಾಲೆಯ ವೃತ್ತಾಕಾರ ಸಂಸಾರಚಕ್ರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ದಾರದ ಅಖಂಡತೆ ಚೈತನ್ಯಧಾರೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಮೇರು’ ಮಣಿ ಎಣಿಕೆಗೆ ಅತೀತವಾದ ಪರತತ್ತ್ವದ ಸಂಕೇತ. ಹೀಗಾಗಿ ಬಾಹ್ಯ ಸಾಧನವು ಅಂತಃಕರಣಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶಿವತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗವಾಗುತ್ತದೆ.
Akshi
ಅಕ್ಷಿ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ನಂತರದ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲೊಂದು. ‘ಅಕ್ಷಿ’ (ಕಣ್ಣು) ಎಂಬ ಪ್ರತೀಕದ ಮೂಲಕ ಇದು ಕಾಣುವಿಕೆಗಿಂತ ಆಳವಾದ ಆಧಾರವಾದ ದ್ರಷ್ಟಾ/ಸಾಕ್ಷಿ-ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತದೆ. ದೃಶ್ಯ ಜಗತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ; ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಚೈತನ್ಯ ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ, ಅವಿಕಾರಿ—ಇದು ವೇದಾಂತದ ಕೇಂದ್ರ ಬೋಧನೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಬಹಿರ್ಮುಖ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಚದುರಿಸಿ ಸಂಸಾರಬಂಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಂತರ್ಮುಖತೆ, ನಿಯಮ, ವಿವೇಕ ಮುಕ್ತಿಗೆ ದಾರಿ ಎಂದು ಉಪನಿಷತ್ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದೃಶ್ಯ-ದ್ರಷ್ಟಾ ವಿವೇಕ, ಮನಃ-ಪ್ರಾಣ-ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮ, ಮತ್ತು ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮ ಅದ್ವೈತಬೋಧ ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳು. ಮೋಕ್ಷವು ಹೊಸ ಅನುಭವದ ಗಳಿಕೆ ಅಲ್ಲ; ಅವಿದ್ಯೆ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದಾಗ ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪದ ಪರಿಚಯವಾಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Amritbindu
ಅಮೃತಬಿಂದು ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ) ಒಂದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಯೋಗೋಪನಿಷತ್; ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಮನೋನಿಗ್ರಹವನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನವೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ವಾಕ್ಯ—ಮನವೇ ಬಂಧನಕ್ಕೂ ಕಾರಣ, ಮನವೇ ಮುಕ್ತಿಗೂ ಕಾರಣ; ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಓಡುವ ಮನಸ್ಸು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ, ಅಂತರ್ಮುಖವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಮನಸ್ಸು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಬಿಂದು’ ಏಕಾಗ್ರತೆಯ ಸಂಕೇತ: ಚಿತ್ತವನ್ನು ಒಂದು ಬಿಂದುವಿನಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದು. ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅಂತರ್ಮುಖವಾಗುತ್ತವೆ; ಆತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಿ-ಸ್ವರೂಪ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದ ಗುರಿಯನ್ನು ಯೋಗದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಶಿಸ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.
Amritnada
ಅಮೃತನಾದ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಯೋಗ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದರಲ್ಲಿ ನಾದ-ಯೋಗವನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಅಂತರ್ಮುಖ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ತಸ್ಥೈರ್ಯ, ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಮೃತ’ (ಮೋಕ್ಷ) ಎಂಬ ಗುರಿಯನ್ನು ‘ನಾದ’ (ಅನಾಹತ ಸೂಕ್ಷ್ಮಧ್ವನಿ) ಎಂಬ ಅನುಭವಸೂಚಕದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ, ಆಂತರಿಕ ಶ್ರವಣ/ಅನುಸಂಧಾನವನ್ನು ಧ್ಯಾನದ ಆಲಂಬನವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇತಿಹಾಸಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಇದು ಉಪನಿಷದೀಯ ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಯೋಗ/ಹಠ ಪರಂಪರೆಯ ಸಾಧನಾತ್ಮಕ ಭಾಷೆಗಳು ಸಂವಾದಿಸುವ ಹಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗವು ದೇಹಶಿಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಜ್ಞಾನಾನುಭವಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆಯಾದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ವಿಧಾನ. ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ಧಾರಣೆ, ಧ್ಯಾನಗಳ ಕ್ರಮದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಒಳಗೆ ತಿರುಗುತ್ತವೆ; ನಾದವು ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಸೂಚಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಾದಾತೀತ ಮೌನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತಲಯ, ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ—ಇದೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಉಪನಿಷತ್ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Arunika
ಆರುಣಿಕ ಉಪನಿಷತ್ ಕೃಷ್ಣ-ಯಜುರ್ವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂನ್ಯಾಸ ಉಪನಿಷತ್ತಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಪ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸದ ವೇದಾಂತೀಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಆಶ್ರಮ-ಬದಲಾವಣೆ ಎಂದು ಅಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಅನುಕೂಲವಾದ ಜೀವನರೂಪ ಎಂದು ಕಾಣಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಕಾಂಡ ತ್ಯಾಗವು ವೇದನಿಂದೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ವೇದದ ಪರಮ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲೇ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೇ ಪ್ರಧಾನ. ಗ್ರಂಥವು ಅಂತಃಸಂನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತದೆ: ಅಪರಿಗ್ರಹ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಸಮದರ್ಶನ, ಮತ್ತು ಮಾನಾಪಮಾನ ಹಾಗೂ ಸುಖದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆ. ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ ಗುರುತು ‘ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತ’ ಭಾವದಿಂದ ‘ಸಾಕ್ಷಿ-ಚೈತನ್ಯ’ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೋಕ್ಷವು ಪರಲೋಕಫಲವಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಇಹದಲ್ಲೇ ಅನುಭವಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Atharvashiras
ಅಥರ್ವಶಿರ ಉಪನಿಷತ್ ಅಥರ್ವವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶೈವ ಉಪನಿಷತ್. ಇದರಲ್ಲಿ ರುದ್ರ-ಶಿವನು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಹಾಗೂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ಆತ್ಮನೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ‘ಏಕಮೇವ ಅದ್ವಿತೀಯಂ’ ಎಂಬ ಉಪನಿಷದೀಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ಶೈವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ವೈದಿಕ ರುದ್ರ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ, ಶಿವನು ಕೇವಲ ಉಪಾಸ್ಯ ದೇವನಲ್ಲ; ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರಣ-ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಆತ್ಮನೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ದೇವಕಾರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಗಳು ಒಂದೇ ರುದ್ರಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಏಕತ್ವದ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಉನ್ನತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಣವ (ಓಂ) ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಧ್ಯಾನವನ್ನು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡುವ ಉಪಾಯಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮೋಕ್ಷವೆಂದರೆ ರುದ್ರ-ಬ್ರಹ್ಮ-ಆತ್ಮ ಏಕತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ, ಭಯರಹಿತತೆ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ವಿಮೋಚನೆ.
Atma
ಆತ್ಮ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ) ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಆದರೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆತ್ಮನು ದೇಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಅಹಂಕಾರವಲ್ಲ; ಅದು ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಅನುಭವಗಳ ಸಾಕ್ಷಿ (ಸಾಕ್ಷಿನ್) ಎಂಬುದು ಕೇಂದ್ರ ಬೋಧನೆ. ‘ನೇತಿ-ನೇತಿ’ ಮತ್ತು ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ದೃಶ್ಯ-ಜ್ಞೇಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇತಿಹಾಸಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಇದು ನಂತರದ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ/ಸನ್ಯಾಸ ಪರಂಪರೆಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ: ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮಕಾಂಡಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವೇ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನ. ಜಾಗ್ರತ್-ಸ್ವಪ್ನ-ಸುಷುಪ್ತಿ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಾತೀತ ತುರೀಯ ಸ್ವರೂಪ, ಗುಣಾತೀತತೆ, ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ನಿವೃತ್ತಿ—ಇವುಗಳನ್ನು ಮುಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮೋಕ್ಷವು ಹೊಸದಾಗಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಫಲವಲ್ಲ; ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಅಧ್ಯಾಸದ ನಿವೃತ್ತಿಯೇ ಮುಕ್ತಿ. ‘ಆತ್ಮನೇ ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂಬ ಅಪರೋಕ್ಷ ಬೋಧವೇ ಭಯ-ಶೋಕಗಳ ಮೂಲವನ್ನು ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
Atmabodha
ಆತ್ಮಬೋಧ ಉಪನಿಷತ್ (ಪಾರಂಪರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಥರ್ವವೇದಸಂಬಂಧಿತ) ವೇದಾಂತದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಸಾಧನಾಮುಖ ಗ್ರಂಥ. ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ಬೋಧನೆ: ಆತ್ಮ ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ ಸಾಕ್ಷಿ-ಚೈತನ್ಯ; ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ. ಬಂಧನ ಆತ್ಮದ ನಿಜವಾದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಅಲ್ಲ—ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ದೇಹ‑ಮನದ ಧರ್ಮಗಳ ಆತ್ಮದ ಮೇಲೆ ಆರೋಪ (ಅಧ್ಯಾಸ). ಆದ್ದರಿಂದ ಮೋಕ್ಷ ಕರ್ಮದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಫಲವಲ್ಲ; ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನನಿವೃತ್ತಿಯೇ ಮೋಕ್ಷ. ವಿವೇಕ‑ವೈರಾಗ್ಯ, ಶಮ‑ದಮಾದಿ ಸಾಧನಗಳು, ಗುರು‑ಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಮಾಣ, ಶ್ರವಣ‑ಮನನ‑ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಇದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಜಾಗ್ರತ್‑ಸ್ವಪ್ನ‑ಸುಷುಪ್ತಿ ವಿಚಾರದಿಂದ ಬದಲಾಗುವ ಅನುಭವಗಳ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ನಿತ್ಯ ಸಾಕ್ಷಿಚೈತನ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಜಗತ್ತು ಅನುಭವಸಿದ್ಧವಾದರೂ ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅವಲಂಬಿತ/ಮಿಥ್ಯ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Avadhuta
ಅವಧೂತ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಸನ್ಯಾಸ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ತಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿ ಗಾಢವಾದ ಗ್ರಂಥ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವಧೂತ’—ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುರುತು, ಕರ್ಮಕಾಂಡಾಸಕ್ತಿ, ಬಾಹ್ಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಆತ್ಮನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಸಂನ್ಯಾಸಿ—ಎಂಬ ಆದರ್ಶವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾದ ಸನ್ಯಾಸವು ಬಾಹ್ಯ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ; ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಅಹಂಕಾರದ ಲಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮ ಐಕ್ಯಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಷ್ಠೆಯೇ ಅದರ ಸಾರ ಎಂದು ಉಪನಿಷತ್ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ಶುಚಿ-ಅಶುಚಿ, ಲಾಭ-ನಷ್ಟ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಮೀರುವುದು ಜ್ಞಾನಜನ್ಯ ಸಹಜ ಸ್ಥಿತಿ. ದೇಹ-ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ‘ದೃಶ್ಯ’ವೆಂದು ವಿವೇಚಿಸಿ ಸಾಕ್ಷಿ-ಚೈತನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದು; ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ‘ನಾನೇ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಹಕ್ಕುಭಾವವನ್ನು ಬಿಡುವುದು—ಇವು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಅವಧೂತನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರೂ ಒಳಗೆ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶ ಚೈತನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ, ನಿರ್ಭಯ ಮತ್ತು ನಿರಾಸಕ್ತ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಉಪನಿಷತ್ ವೇದಾಂತ ಸಾಧನಾ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸನ್ಯಾಸದ ಸಾರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ: ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗವು ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಗಳದು; ಮುಕ್ತಿಗೆ ದ್ವಾರ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ।
Bahvricha
ಬಹ್ವೃಚ (ಬಹ್ವೃಚಾ) ಉಪನಿಷತ್ ಋಗ್ವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಶಾಕ್ತ ಉಪನಿಷತ್. ಇದು ದೇವೀಸೂಕ್ತ (ಋಗ್ವೇದ 10.125)ದಲ್ಲಿನ ‘ಅಹಂ’ ವಾಣಿಯನ್ನು ಉಪನಿಷದೀಯ ಬ್ರಹ್ಮತತ್ತ್ವವಾಗಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ, ದೇವಿ/ಶಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಪರಮಸತ್ಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೇ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಿಯನ್ನು ವಾಕ್, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ದೇವತಾಶಕ್ತಿಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರೀ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಜಗತ್ತಿನ ಪರಮ ಕಾರಣ-ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಕೂಡ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ, ವರುಣ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ಒಂದೇ ಶಕ್ತಿಯ ಕಾರ್ಯರೂಪಗಳು ಎಂಬ ವೇದಾಂತದೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ. ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ-ಶಕ್ತಿ ಅಭೇದ, ಚೈತನ್ಯಶಕ್ತಿಯ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶತ್ವ, ದೇವಿಯ ಅಂತರ್ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಾವ್ಯಾಪ್ತಿ—ಎರಡೂ—ಒತ್ತಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ‘ವಾಕ್’ ಅನ್ನು ದೇವಿಯ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ನೋಡಿ ಮಂತ್ರ/ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಕರ್ಮಕಾಂಡವಲ್ಲದೆ ಜ್ಞಾನಸಾಧನೆಯ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇತಿಹಾಸಪರವಾಗಿ ಇದು ಶಾಕ್ತ ಪರಂಪರೆಯ ವೈದಿಕ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ‘ಏಕ ತತ್ತ್ವ’ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ದೇವಿಕೇಂದ್ರಿತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಿಯೇ ಆತ್ಮ’ ಎಂಬ ಗುರುತಿನಿಂದ ದ್ವೈತಭ್ರಮ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಜ್ಞಾನ-ಭಕ್ತಿ ಒಂದೇ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಕವಾಗುವುದು ಮೋಕ್ಷದ ಸೂಚನೆ.
Bhikshuka
ಭಿಕ್ಷುಕ ಉಪನಿಷತ್ ಅಥರ್ವವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸನ್ನ್ಯಾಸ ಉಪನಿಷತ್ತು; ಕೇವಲ ಐದು ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷುಕ-ಸನ್ನ್ಯಾಸಿಯ ಆದರ್ಶ ಜೀವನವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ದೀರ್ಘ ತತ್ತ್ವಚರ್ಚೆಯಿಗಿಂತ ಸಾಧನೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಆಚರಣಾತ್ಮಕ ಶಿಸ್ತು—ಅಪರಿಗ್ರಹ, ಭಿಕ್ಷೆಯ ಮೇಲೆ ಜೀವನ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥೈರ್ಯ—ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಕೇಂದ್ರ ಸಂದೇಶ: ಭಿಕ್ಷುಕನ ಗುರಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗೌರವ ಅಥವಾ ಕರ್ಮಕಾಂಡವಲ್ಲ; ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಕ್ಷ. ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವ, ಅಹಂಕಾರ-ಆಸಕ್ತಿಗಳ ತ್ಯಾಗ—ಇವೇ ಅವನ ಗುರುತು. ಹೀಗಾಗಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮತೆ ಆತ್ಮಬೋಧಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯಕ ನೆಲೆಯೆಂದು ಗ್ರಂಥವು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Brahmavidya
ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಉತ್ತರಕಾಲೀನ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ಉದ್ದೇಶ ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ’—ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಭೇದ-ಜ್ಞಾನ—ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ನೇರ ಸಾಧನವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದು. ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮಕಾಂಡವನ್ನು ಅಂತಿಮ ಗುರಿಯೆಂದು ಕಾಣದೆ, ವಿವೇಕ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಅಂತರ್ಮುಖ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬಂಧನದ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಅವಿದ್ಯೆ—ದೇಹ-ಮನಸ್ಸನ್ನು ‘ನಾನು’ ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುವುದು—ಎಂದು, ಮುಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ಸಾಕ್ಷಿ-ಚೈತನ್ಯಸ್ವರೂಪ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪದ ಪರಿಚಯ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಜಾಗ್ರತ್-ಸ್ವಪ್ನ-ಸುಷುಪ್ತಿ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವ ಚೈತನ್ಯವೇ ನಿಜಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮ—ಗುಣಾತೀತವಾದರೂ ಎಲ್ಲಾ ಅನುಭವಗಳ ಆಧಾರ—ಎಂಬ ತತ್ತ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ ಉಪದೇಶ, ಶ್ರವಣ-ಮನನ-ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ, ಹಾಗೂ ಸಂನ್ಯಾಸ/ಅಂತರತ್ಯಾಗದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ನೈತಿಕ ಶುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಮನಃಸ್ಥೈರ್ಯ ಜ್ಞಾನಪಾಕಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Brihadaranyaka
ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್ ಶುಕ್ಲ (ವಾಜಸನೇಯಿ) ಯಜುರ್ವೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲ ಮುಖ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಆರಣ್ಯಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ವೈದಿಕ ಯಜ್ಞಕರ್ಮದ ಸಂಕೇತಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅಂತರ್ಮುಖವಾಗಿ ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ, ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆ/ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಧ್ಯಾಯ–ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಸಂವಾದಗಳು, ತರ್ಕವಿಚಾರ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಗಳು ಸೇರಿ, ಕರ್ಮಕಾಂಡದಿಂದ ತತ್ತ್ವಚಿಂತನೆಗೆ ನಡೆದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರ ಕೇಂದ್ರಬೋಧ ಆತ್ಮ—ಅನುಭವಗಳ ಸಾಕ್ಷಿ, ಅವಿಕಾರಿ, ಅಮೃತ—ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಪರಮಾರ್ಥಿಕ ಏಕತ್ವ. “ನೇತಿ ನೇತಿ” ವಿಧಾನ ಆತ್ಮವನ್ನು ವಸ್ತುವಾಗಿ ಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಸಾಕ್ಷಿಚೈತನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. “ಅಂತರ್ಯಾಮಿ” ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳು, ತತ್ತ್ವಗಳು, ದೇವತೆಗಳೊಳಗಿನ ನಿಯಂತೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ, ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಬಾಹ್ಯಕರ್ಮದಿಂದ ಒಳಗಿನ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಜನಕನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನ ಸಂವಾದಗಳು ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಿಪಕ್ವತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮೈತ್ರೇಯೀ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಿಯತ್ವವೂ ಆತ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಎಂಬ ಬೋಧನೆ ವಿವೇಕ–ವೈರಾಗ್ಯಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ಕರ್ಮ, ಮರಣ, ಪುನರ್ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ಅಂತಿಮ ಗುರಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಭಯ–ಶೋಕಾತೀತ ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ.
Chhandogya
ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ ಸಾಮವೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಪ್ರಮುಖ (ಮುಖ್ಯ) ಉಪನಿಷತ್ತಾಗಿದೆ. ಇದು ವೈದಿಕ ಯಜ್ಞಕರ್ಮವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸದೆ, ಅದರ ಒಳಾರ್ಥವನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಿ ಬಾಹ್ಯ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಅಂತರ್ಮುಖ ಜ್ಞಾನ (ವಿದ್ಯಾ) ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆ ಕಡೆಗೆ ಸಾಧಕನನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಅಧ್ಯಾಯ–ಖಂಡ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಓಂಕಾರೋಪಾಸನೆ, ಸಾಮಗಾನ ಧ್ಯಾನ, ಪ್ರಾಣಾದಿ ಪ್ರತೀಕಗಳ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಉದ್ದಾಲಕ ಆರುಣಿ–ಶ್ವೇತಕೇತು ಸಂವಾದದಲ್ಲಿನ “ತತ್ ತ್ವಮ್ ಅಸಿ” ಮಹಾವಾಕ್ಯ ಇದರ ಹೃದಯ. ‘ಸತ್’ (ಶುದ್ಧ ಅಸ್ತಿತ್ವ) ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಆಧಾರ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಾಮರೂಪ ವೈವಿಧ್ಯದ ಹಿಂದೆ ಒಂದೇ ಪರಮಸತ್ಯ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿ ಇರುವುದನ್ನು ಲವಣ-ಜಲದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಂತಹ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಪಂಚಾಗ್ನಿ ವಿದ್ಯೆ, ದೇವಯಾನ–ಪಿತೃಯಾನ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳು, ಮತ್ತು ‘ದಹರ ವಿದ್ಯೆ’ (ಹೃದಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಧ್ಯಾನ) ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳು. ಸತ್ಯ, ದಮ, ತಪ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮೊದಲಾದ ನೈತಿಕ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಸಾಧನಗಳೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಆತ್ಮ–ಬ್ರಹ್ಮ ಐಕ್ಯಜ್ಞಾನವೇ ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ವೇದಾಂತಸಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Devi
ದೇವೀ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಶಾಕ್ತ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದುದು; ಇಲ್ಲಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಪರಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇವಿಯೇ ಜಗತ್ತಿನ ನಿಮಿತ್ತ ಮತ್ತು ಉಪಾದಾನ—ಎರಡೂ ಕಾರಣ, ಹಾಗೂ ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಲಯಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ಶಕ್ತಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಗುಣ ಪರತ್ವ ಮತ್ತು ಸಗುಣ ವಿಶ್ವರೂಪತ್ವ—ಇವೆರಡರ ಏಕತ್ವವೇ ಕೇಂದ್ರ ತತ್ತ್ವ. ಮಾಯಾ/ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಂಧನ, ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ವೇದಾಂತಾರ್ಥ ದೇವಿಯ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ವಾಕ್ (ವಾಣಿ) ದೇವಿಯ ಪ್ರಕಾಶರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಕ್ತಿ-ಜ್ಞಾನ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Dhyanabindu
ಧ್ಯಾನಬಿಂದು ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಯೋಗೋಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಗ್ರಂಥ. ಇದು ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬಿಂದು’ ಏಕಾಗ್ರತೆಯ ಸಂಕೇತ—ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬಹಿರ್ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆಳೆದು ಒಳಗೆ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೇಂದ್ರ. ಯೋಗಸಾಧನೆಯನ್ನು ವೇದಾಂತದ ಪರಮ ಗುರಿಯಾದ ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮ ಅദ್ವೈತ ಅನುಭವದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವುದು ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸೇ ಬಂಧನಕ್ಕೂ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೂ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮಂತ್ರ, ಪ್ರಾಣನಿಯಮನ, ಅಂತರ್ನಾದ (ನಾದ) ಅನುಸಂಧಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಲಂಬನಗಳಿಂದ ‘ಸಾಲಂಬನ’ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ‘ನಿರಾಲಂಬನ’ ಸಮಾಧಿವರೆಗೆ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮ ಬೋಧನೆ—ಮೋಕ್ಷ ಹೊಸದಾಗಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಲ್ಲ; ಅವಿದ್ಯೆ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದಾಗ ಸ್ವರೂಪಾತ್ಮ ಪ್ರಕಾಶವೇ ಮುಕ್ತಿ।
Ekakshara
ಏಕಾಕ್ಷರ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ) ಶೈವ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಧ್ಯಾನಗ್ರಂಥ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಕಾಕ್ಷರ’—ಓಂ—ಅನ್ನು ಪರಮ ತತ್ತ್ವದ ಶಬ್ದರೂಪವಾಗಿ, ಶೈವ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಂತ್ರವು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸಂಕೇತವಲ್ಲ; ಆತ್ಮಬೋಧೆಗೆ ನೇರ ಧ್ಯಾನ-ಆಲಂಬನ. ಈ ಉಪನಿಷತ್ ಓಂ ಅನ್ನು ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ತುರೀಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಚೈತನ್ಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರವಿದ್ಯೆ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಜಪ, ಏಕಾಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮಕಾಂಡದ ಅಂತರಮುಖೀಕರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಹಂಕಾರ ಲಯವಾಗಿ ಆತ್ಮ-ಶಿವ ಅಭೇದಾನುಭವವೇ ಮೋಕ್ಷವೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
Ganapati
ಗಣಪತಿ ಉಪನಿಷತ್ (ಗಣಪತ್ಯಥರ್ವಶೀರ್ಷ) ಅಥರ್ವವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಚಿಕ್ಕದಾದರೂ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಮಹತ್ವದ ಉಪನಿಷತ್. ಇದರಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನನ್ನು ಕೇವಲ ಶುಭಾರಂಭದ ದೇವನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಸರ್ವಜೀವಿಗಳ ಅಂತರಾತ್ಮನಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉಪನಿಷದೀಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ದೇವರೂಪವು ಅದ್ವೈತ ಬ್ರಹ್ಮದ ಸಂಕೇತವೂ, ಅದರ ಪ್ರಕಾಶವೂ ಆಗಿ ಭಕ್ತಿ–ಜ್ಞಾನಗಳ ಸೇತುವೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇತಿಹಾಸಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಇದು ಉತ್ತರಕಾಲೀನ ಉಪನಿಷತ್ ಪರಂಪರೆಯೊಳಗೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಗಣಪತ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಶೈವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಗಣೇಶ ‘ಪ್ರಥಮ ಪೂಜ್ಯ’ ಹಾಗೂ ಶಿವೋಪಾಸನೆಗೆ ದ್ವಾರಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಠ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರುತಿ-ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯದ ಭಾಷೆ, ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ವಾಕ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಸಾಧನೆಯ ನಿರ್ದೇಶಗಳು ವೇದಾಂತ–ಮಂತ್ರ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂಗಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮುಖ್ಯ ಬೋಧನೆ: ಗಣಪತಿ ಸೃಷ್ಟಿ–ಸ್ಥಿತಿ–ಲಯಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾನ; ವ್ಯಕ್ತ–ಅವ್ಯಕ್ತಗಳ ಆಧಾರ. ‘ಓಂ’ ಮತ್ತು ‘ಗಂ’ ಬೀಜಮಂತ್ರ ಜಪ–ಧ್ಯಾನ ಆತ್ಮಬೋಧಕ್ಕೆ ಉಪಾಯ. ‘ವಿಘ್ನ’ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನ ಅಡ್ಡಿ ಅಲ್ಲ; ಅವಿದ್ಯೆಯೇ ಪ್ರಧಾನ ವಿಘ್ನ, ಅದರ ನಿವೃತ್ತಿಯೇ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Garbha
ಗರ್ಭ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಉಪನಿಷತ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಗ್ರಂಥ. ಗರ್ಭಧಾರಣೆ, ಭ್ರೂಣವಿಕಾಸ ಮತ್ತು ಜನನದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ದೇಹ–ಆತ್ಮ ಭೇದವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ದೇಹವು ಪಂಚಭೂತಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಕರ್ಮ–ವಾಸನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಅನಿತ್ಯ ಕಾರ್ಯರೂಪವೆಂದು ತೋರಿಸಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ವಿವೇಕವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗರ್ಭವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಗತ್ತಿನಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಿ, ಜೀವನು ಪೂರ್ವಕರ್ಮಾನುಸಾರ ದೇಹವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭಸ್ಥಿತಿಯ ಸಂಕೋಚ, ಅಸಹಾಯಕತೆ ಮತ್ತು ಜನನದೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಮರೆವು—ಇವು ಅವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಾಸಕ್ತಿಯ ರೂಪಕಗಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಮುಖ್ಯ ಸಂದೇಶ: ದೇಹ–ಮನ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟವು; ಆತ್ಮ ಮಾತ್ರ ಸಾಕ್ಷಿ ಸ್ವರೂಪ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾನವಜನ್ಮವನ್ನು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಸಾಧನೆಗೆ ಅವಕಾಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ಬಂಧನದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಅರಿತು ಮೀರುವಂತೆ ಉಪನಿಷತ್ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ.
Ishavasya
ಈಶಾವಾಸ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತು ಶುಕ್ಲ ಯಜುರ್ವೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಮುಖ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತು; 18 ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿಯೇ ಗಾಢವಾದ ವೇದಾಂತ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. “ಈಶಾವಾಸ್ಯಮಿದಂ ಸರ್ವಂ” ಎಂಬ ಮೊದಲ ಮಂತ್ರವು ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲವೂ ಈಶ್ವರನಿಂದ ಆವೃತ/ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ “ತೇನ ತ್ಯಕ್ತೇನ ಭುಂಜೀಥಾಃ” — ತ್ಯಾಗದ ಮೂಲಕ ಶುದ್ಧ ಅನುಭವ, ಮತ್ತು “ಮಾ ಗೃಧಃ” — ಲೋಭತ್ಯಾಗ/ಅಪರಿಗ್ರಹ ಎಂಬ ನೈತಿಕ ಆಧಾರ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪನಿಷತ್ತು ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿರೋಧಿಗಳಂತೆ ಅಲ್ಲ, ಸಮನ್ವಯವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. “ಕುರ್ವನ್ನೇವೇಹ ಕರ್ಮಾಣಿ… ಶತಂ ಸಮಾಃ” ಪ್ರಕಾರ, ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಅನಾಸಕ್ತಿ ಇದ್ದರೆ ಬಂಧನವಾಗದು. ನಂತರ ವಿದ್ಯಾ-ಅವಿದ್ಯಾ (ಹಾಗೂ ಸಂಭವೂತಿ-ಅಸಂಭವೂತಿ)ಗಳನ್ನು ಏಕಪಕ್ಷವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಅಂಧಕಾರಕ್ಕೆ ದಾರಿ; ಎರಡರ ಸಮ್ಯಕ್ ಅರಿವು ಮರಣವನ್ನು ದಾಟಿ ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಹಾಯಕ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ “ಹಿರಣ್ಮಯ ಪಾತ್ರ” ರೂಪಕದಿಂದ ಸತ್ಯದ ಮುಖವು ತೇಜೋಮಯ ಆವರಣದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸೂರ್ಯ/ಪೂಷನ್ಗೆ ಆ ಆವರಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ—ಸತ್ಯಧರ್ಮದ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಅಂತಃಪುರುಷ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ. ಶಂಕರರ ಅದ್ವೈತ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮೈಕ್ಯ ಮುಖ್ಯ; ಕರ್ಮ ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಗೆ; ಇತರ ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ-ಸಮರ್ಪಣೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
Jaabaal
ಜಾಬಾಲ ಉಪನಿಷತ್ (ಶುಕ್ಲ ಯಜುರ್ವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕದಾದರೂ ಸನ್ಯಾಸ, ತೀರ್ಥಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಕುರಿತು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ. ಇದು ವೈದಿಕ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡೇ ಯಜ್ಞಾದಿ ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಂತರಾರ್ಥದ ಮೂಲಕ ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ—ಅಂತಿಮ ಗುರಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಶಿ/ಅವಿಮುಕ್ತ ತತ್ತ್ವ ಪ್ರಮುಖ. ‘ಅವಿಮುಕ್ತ’ ಒಂದು ಕಡೆ ಕಾಶಿ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರ; ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಸಾಧಕನ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿರುವ, ಬ್ರಹ್ಮಸನ್ನಿಧಿ ಎಂದಿಗೂ ಬಿಡದ ಚೈತನ್ಯಕೇಂದ್ರ. ಹೀಗಾಗಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ನಿಜವಾದ ತೀರ್ಥ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯ ಬೋಧನೆ: ಸನ್ಯಾಸ ಕೇವಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಶ್ರಮವಲ್ಲ; ವಿವೇಕ-ವೈರಾಗ್ಯಾಧಾರಿತ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗ. ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸಾಧನ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ; ಬಾಹ್ಯ ಆಚರಣೆಗಳು ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮ ಏಕತ್ವಬೋಧದಲ್ಲಿ ಪರಿಪಕ್ವವಾದಾಗಲೇ ಸಾರ್ಥಕ.
Kaivalya
ಕೈವಲ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧ, 26 ಮಂತ್ರಗಳು) ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಗ್ರಂಥ. ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ವಲಾಯನ ಋಷಿ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪರಮಜ್ಞಾನ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಸಂನ್ಯಾಸ, ತಪಸ್ಸು, ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅಂತಃಶುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನಗಳೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೈವಲ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಪರಮ ಮುಕ್ತಿ—ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮ ಅಭೇದಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವೆಂದು ಇದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆತ್ಮವನ್ನು ಜಾಗ್ರತ್-ಸ್ವಪ್ನ-ಸುಷುಪ್ತಿ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಾಕ್ಷಿ, ಸ್ವಪ್ರಕಾಶ ಚೈತನ್ಯ, ಕರ್ಮಾಸಂಗ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮಕಾಂಡಕ್ಕಿಂತ ಅಂತರ್ಮುಖ ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ—ಹೃದಯಪದ್ಮದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಧ್ಯಾನ, ದೇಹ-ಮನಸ್ಸಿನ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ತ್ಯಾಗ, ವಿವೇಕ-ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪ ಅನುಭವ. ರುದ್ರ/ಶಿವ ಸ್ತುತಿ ವಿಶೇಷವಾದರೂ ಅಂತಿಮ ಸಂದೇಶ ಅದ್ವೈತ: ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು, ರುದ್ರ, ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಲಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಒಂದೇ ಪರತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಲೀನವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಫಲವಾಗಿ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿ, ಶೋಕ-ಭಯ ನಿವೃತ್ತಿ, ಪುನರ್ಜನ್ಮನಿರೋಧವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Kalagnirudra
ಕಾಲಾಗ್ನಿರುದ್ರ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಒಂದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಶೈವ ಉಪನಿಷತ್; ‘ಕಾಲಾಗ್ನಿ-ರುದ್ರ’ ರೂಪಕದ ಮೂಲಕ ರುದ್ರನನ್ನು ಪರಬ್ರಹ್ಮ/ಆತ್ಮ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಲಾಗ್ನಿ’ ಎಂದರೆ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ದಹಿಸುವ ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿ—ಇದರಿಂದ ಸಂಸಾರಬಂಧ ಸಡಿಲವಾಗಿ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಸ್ಮ ಮತ್ತು ತ್ರಿಪುಂಡ್ರ ಮುಂತಾದ ಶೈವ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯಾಚಾರವಲ್ಲ; ಅನಿತ್ಯತಾಬೋಧ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಮುಖ ಧ್ಯಾನದ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಎಂದು ಉಪನಿಷತ್ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಪುಂಡ್ರದ ಮೂರು ರೇಖೆಗಳು ಗುಣತ್ರಯಾತೀತತ್ವ ಅಥವಾ ಜಾಗೃತ್-ಸ್ವಪ್ನ-ಸುಷುಪ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಅತಿಕ್ರಮಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಬಿಂದು ತುರೀಯ ಚೈತನ್ಯದ ಸಂಕೇತ. ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ; ಭಕ್ತಿ-ಮಂತ್ರಸ್ಮರಣೆ ಸಹಾಯಕಗಳು.
Kalisantarana
ಕಾಲಿಸಂತರಣ ಉಪನಿಷತ್ ಕೃಷ್ಣ ಯಜುರ್ವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಆದರೆ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಉಪನಿಷತ್. ನಾರದ–ಬ್ರಹ್ಮ ಸಂವಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದು ಕಲಿಯುಗವನ್ನು ‘ಸಂತರಣ’ (ದಾಟುವುದು) ಮಾಡುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ, ‘ಹರೇ ಕೃಷ್ಣ’ ಮಹಾಮಂತ್ರ ಜಪ/ಕೀರ್ತನವನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ತಾತ್ವಿಕ ಸೂಚನೆ ನಾಮ-ನಾಮಿ ಅಭೇದ—ದಿವ್ಯ ನಾಮವೇ ದೈವ ಸನ್ನಿಧಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಮಸ್ಮರಣೆ ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ನೇರ ಮಾರ್ಗ. ಭಕ್ತಿ ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೌಡೀಯ ವೈಷ್ಣವ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ, ಇದು ಶ್ರುತಿ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ.
Katha
ಕಠೋಪನಿಷತ್ (ಕೃಷ್ಣ ಯಜುರ್ವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಪ್ರಮುಖ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ನಚಿಕೇತ–ಯಮ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ಮರಣ, ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರೇಯಸ್’ (ತಕ್ಷಣದ ಸುಖ) ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೇಯಸ್’ (ಪರಮ ಹಿತ) ನಡುವಿನ ವಿವೇಕವನ್ನು ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ರಥ-ಉಪಮೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯ–ಮನ–ಬುದ್ಧಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನ ಪರಮತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆತ್ಮ ಅಜ, ನಿತ್ಯ, ಅವಿನಾಶಿ; ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವೇ ಭಯ-ಶೋಕ ನಿವಾರಿಸಿ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.
Katharudra
ಕಠರುದ್ರ ಉಪನಿಷತ್ ಅಥರ್ವವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶೈವ ಉಪನಿಷತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರುದ್ರನನ್ನು ಕೇವಲ ವೈದಿಕ ದೇವತೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸರ್ವವ്യാപಿ ಬ್ರಹ್ಮತತ್ತ್ವವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೈದಿಕ ಸ್ತುತಿ-ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಉಪನಿಷದೀಯ ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆಯಾಗಿ ಅಂತರ್ಮುಖಗೊಳಿಸಿ, ಮೋಕ್ಷಸಾಧನವಾಗಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನ ಸ್ಥಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಗ್ರಂಥದ ಕೇಂದ್ರಬೋಧ ಆತ್ಮ–ರುದ್ರ ಅಭೇದ. ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಾಕ್ಷಿ ಚೈತನ್ಯವೇ ರುದ್ರ; ನಾಮರೂಪ ಜಗತ್ತು ಅವನಲ್ಲೇ ಉದ್ಭವಿಸಿ ಅವನಲ್ಲೇ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಓಂಕಾರಧ್ಯಾನ, ಮಂತ್ರಜಪ ಮತ್ತು ‘ಅಂತರ್ಯಜ್ಞ’—ಅಹಂಕಾರ-ವಾಸನೆಗಳ ಆಂತರಿಕ ಅರ್ಪಣೆ—ಸಾಧನೆಯಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಈ ಉಪನಿಷತ್ ಶೈವ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವೈದಿಕ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಿ, ರುದ್ರ/ಶಿವನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ ಹಾಗೂ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನ-ಭಕ್ತಿಯ ಸಮನ್ವಯ ಮತ್ತು ಅದ್ವೈತಾಭಿಮುಖ ಆತ್ಮಬೋಧ ಇದರ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮಹತ್ವವಾಗಿದೆ.
Kaushitaki
ಕೌಷೀತಕಿ ಉಪನಿಷತ್ (ಕೌಷೀತಕಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಉಪನಿಷತ್ ಎಂದೂ) ಋಗ್ವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದದು; ಕೌಷೀತಕಿ/ಶಾಂಖಾಯನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಗದ್ಯಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಬಾಹ್ಯ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಅಂತರ್ಮುಖ ವಿದ್ಯೆ, ಆತ್ಮವಿಚಾರ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಾತ್ಮಕ ಅರಿವನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಯಜ್ಞವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ-ಶಿಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಚೌಕಟ್ಟಾಗಿ ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ ಪ್ರಾಣ–ಆತ್ಮ–ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮರಣಾನಂತರ ಗತಿ, ದೇವಯಾನ ಮಾರ್ಗ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ‘ಪರೀಕ್ಷೆ’ ಎಂಬಂತೆ ಬರುವ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸೋಟೇರಿಯಾಲಜಿಕಲ್ (ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರೀಯ) ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಾಗಿವೆ. ಪುಣ್ಯಫಲ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನ, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ಸಿದ್ಧತೆಯೇ ನಿರ್ಣಾಯಕವೆಂದು ಇದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಣವಿಚಾರ ಇದರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕೊಡುಗೆ. ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ‘ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ—ವಾಣಿ, ದೃಷ್ಟಿ, ಶ್ರವಣ, ಮನಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಣದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ. ಆದರೆ ಪ್ರಾಣ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ದೇಹಶ್ವಾಸವಲ್ಲ; ಅನುಭವದ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃವಾದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ದಾರಿ ತೋರಿಸುವ ತತ್ವ. ಹೀಗಾಗಿ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ, ತತ್ತ್ವಮೀಮಾಂಸೆ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧನೆ ಒಂದೇ ತಂತುವಿನಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಗುರು–ಶಿಷ್ಯ ಸಂವಾದ, ಶಿಸ್ತು, ನೈತಿಕ ಪರಿಪಕ್ವತೆ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ—ಇವು ಬೋಧನೆಯ ಕೇಂದ್ರ. ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ–ಆತ್ಮ ಸಂಬಂಧ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಅರ್ಥ, ‘ಗತಿ’ ವಿರುದ್ಧ ತಕ್ಷಣ ಜ್ಞಾನ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಕೌಷೀತಕಿ ಉಪನಿಷತ್ ಮಹತ್ವದ ಆಧಾರ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
Kena
ಕೇನೋಪನಿಷತ್ (ಸಾಮವೇದಸಂಬಂಧಿತ, ಮುಖ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತು) ‘ಮನಸ್ಸು ಯಾರ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ? ವಾಣಿ ಯಾರಿಂದ ಮಾತಾಡುತ್ತದೆ?’ ಎಂಬ ಮೂಲ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನ–ಕರ್ತೃತ್ವಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾನವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಹಿಡಿಯುವ ವಸ್ತುವಲ್ಲ; ಅದು ‘ಕಿವಿಯ ಕಿವಿ, ಮನಸ್ಸಿನ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿಯ ವಾಣಿ’ ಎಂದು ಎಲ್ಲ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಪ್ರಕಾಶ ನೀಡುವ ಆಧಾರ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದಿದ್ದೇವೆ ಎನ್ನುವ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಪಠ್ಯವು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ; ನಿಜವಾದ ತಿಳಿವು ಅವಿಷಯೀಕರಣ (non-objectifying) ರೂಪದ ಅನುಭವಾತ್ಮಕ ಬೋಧ. ಯಕ್ಷೋಪಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ದೇವರುಗಳು ಜಯದ ಗರ್ವದಿಂದ ಮದಿಸುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಯಕ್ಷರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವರ ಶಕ್ತಿಯ ಮಿತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು ವಿಫಲ; ಇಂದ್ರನು ಉಮಾ ಹೈಮವತಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ‘ಜಯ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದಲೇ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅಹಂಕಾರ-ಕರ್ತೃತ್ವ ಖಂಡನೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸರ್ವಶಕ್ತಿಮೂಲತ್ವದ ಬೋಧ. ತಪಸ್ಸು, ದಮ, ಶುದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಹಾಯಕ ಸಾಧನಗಳಾಗಿ ಹೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅಮೃತತ್ವ/ಮೋಕ್ಷ ಸಿದ್ಧವೆಂದು ಉಪನಿಷತ್ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Kshurika
ಕ್ಷುರಿಕಾ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ) ಯೋಗೋಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಕೃತಿ (ಸುಮಾರು 25 ಮಂತ್ರಗಳು). ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷುರಿಕಾ’ (ರೇಜರ್/ಉಸ್ತರ) ಎಂಬ ರೂಪಕವು ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಿವೇಕ (viveka) ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವಿದ್ಯೆ, ಅಹಂಕಾರಜನ್ಯ ಅಧ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ‘ಕತ್ತರಿಸಿ’ ಬಿಡಬೇಕು ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಉಪನಿಷತ್ ವೇದಾಂತದ ಆತ್ಮ–ಬ್ರಹ್ಮ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಪರಮಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ಯೋಗದ ಅಂತರ್ಮುಖ ಸಾಧನೆ—ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಏಕಾಗ್ರತೆ, ಧ್ಯಾನ—ಅನ್ನು ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವಾಸನೆಗಳು ಮತ್ತು ಮನೋವೃತ್ತಿಗಳೇ ಬಂಧನದ ಮೂಲ; ಸಾಕ್ಷಿ-ಚೈತನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಛೇದಿಸುವುದೇ ಕೇಂದ್ರ ಉಪದೇಶ.
Kundika
ಕುಂಡಿಕಾ ಉಪನಿಷತ್ ಅಥರ್ವವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂನ್ಯಾಸ ಉಪನಿಷತ್ತು. ಅಲ್ಪ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಸಂನ್ಯಾಸಾಚಾರ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆಯ ಪರಮ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕುಂಡಿಕಾ’ (ಜಲಪಾತ್ರ) ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಚಿಹ್ನೆಯಲ್ಲ; ಅಂತಃಶುದ್ಧಿ, ನಿಯಮ, ಅಪರಿಗ್ರಹದ ಪ್ರತೀಕ. ಬಾಹ್ಯ ಗುರುತುಗಳಿಗಿಂತ ಮನೋ-ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಸಮತ್ವ, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷಿಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮ ಸಂದೇಶ—ಆತ್ಮನೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂಬ ಅನುಭವಜ್ಞಾನವೇ ಮೋಕ್ಷ.
Mahavakya
ಮಹಾವಾಕ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವ) ಲಘು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು; ಇದು ‘ಮಹಾವಾಕ್ಯ’ಗಳ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮ–ಬ್ರಹ್ಮ ಐಕ್ಯಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. “ತತ್ತ್ವಮಸಿ”, “ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮಿ”, “ಅಯಮಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮ”, “ಪ್ರಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮ” ಇತ್ಯಾದಿ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಮೋಕ್ಷಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಇದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಬಂಧನವು ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ; ಮೋಕ್ಷವು ಹೊಸದಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿ ಅಲ್ಲ, ಸಮ್ಯಕ್ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಭ್ರಾಂತಿ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದೇ ಎಂಬುದು ಇದರ ಕೇಂದ್ರಬೋಧ. ಶ್ರವಣ–ಮನನ–ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ ಎಂಬ ವೇದಾಂತ ಸಾಧನಕ್ರಮವನ್ನು ಉಪನಿಷತ್ ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಗುರು ಉಪದೇಶದಿಂದ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಬೋಧ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಗಸಾಧನೆ (ಧ್ಯಾನ, ಸಂಯಮ, ಅಂತರ್ಮುಖತೆ) ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕ; ಆದರೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸಾಧನ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮೈಕ್ಯಜ್ಞಾನವೇ. ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ವಿಮುಕ್ತಿಯ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಮಹಾವಾಕ್ಯಜನ್ಯ ಆತ್ಮಬೋಧವೇ ಎಂದು ಈ ಗ್ರಂಥ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
Maitreya
ಮೈತ್ರೇಯ ಉಪನಿಷತ್ ಯಜುರ್ವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸನ್ಯಾಸ ಉಪನಿಷತ್ತಾಗಿದ್ದು, ವೈರಾಗ್ಯ, ಮನೋನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆಯ ಮೂಲಕ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮಕಾಂಡವನ್ನು ಸಹಾಯಕವೆಂದು ಕಂಡು, ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನೇ ಪರಮ ಸಾಧನವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸನ್ಯಾಸವು ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ವೇಷವಲ್ಲ; ‘ನಾನು-ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಭಾವ, ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವೇ ಅದರ ಅಂತರಂಗ. ಆತ್ಮನು ಅಜನ್ಮ, ಅವಿನಾಶಿ, ಅಸಂಗ, ಸ್ವಪ್ರಕಾಶ ಚೈತನ್ಯ—ಈ ಬೋಧವೇ ಬಂಧನ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಮೂಲ. ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ, ಸಮತೆ, ಇಂದ್ರಿಯಸಂಯಮ, ಧ್ಯಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ನೈತಿಕ-ಸಾಧನಾ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಉಪನಿಷತ್ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸನ್ಯಾಸಜೀವನದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ನೆಲೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
Mandalabrahmana
ಮಂಡಲಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ) ಯೋಗೋಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲೊಂದು; ಧ್ಯಾನಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ವೇದಾಂತ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಂಡಲ’ ಎಂಬ ರೂಪಕವು ಇಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯ-ವಿಷಯಗಳ ಪರಿಧಿಯಿಂದ ಒಳಗಿನ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಚೇತನೆಯನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅದರ ವೃತ್ತಿಗಳೇ ಬಂಧನದ ಮೂಲವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ವೈರಾಗ್ಯ, ನಿಯಮ-ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷಿ-ಚೈತನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವೃತ್ತಿನಿರೋಧವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಗುರಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಅಲ್ಲ; ಜಾಗ್ರತ್-ಸ್ವಪ್ನ-ಸುಷುಪ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರುವ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶ ಚೈತನ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮ ಅദ್ವೈತಾನುಭವವೇ ಮೋಕ್ಷ.
Mandukya
ಮಾಂಡೂಕ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತು ಅಥರ್ವವೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಮುಖ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದುದು (ಒಟ್ಟು 12 ಮಂತ್ರಗಳು), ಆದರೆ ವೇದಾಂತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ‘ಓಂ’ (ಪ್ರಣವ); ಇದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ-ಆತ್ಮನ ಸಮಗ್ರ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉಪನಿಷತ್ತು ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಅನುಭವಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ ಆತ್ಮನ ನಾಲ್ಕು ‘ಪಾದ’ಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ: ವೈಶ್ವಾನರ, ತೈಜಸ, ಪ್ರಾಜ್ಞ ಮತ್ತು ತುರೀಯ. ತುರೀಯವು ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿ ಅಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೂ ಆಧಾರವಾದ ಸಾಕ್ಷಿ-ಚೈತನ್ಯ, ಶಾಂತ-ಶಿವ-ಅದ್ವೈತ ಪರಮಸತ್ಯ. ‘ಅ-ಉ-ಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಮಾತ್ರ’ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಓಂ ಧ್ಯಾನವು ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮ ಐಕ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Mudgala
ಮುದ್ಗಲ ಉಪನಿಷತ್ ಅಥರ್ವವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಉಪನಿಷತ್. ಇದು ವೇದಾಂತದ ಕೇಂದ್ರ ತತ್ತ್ವ—ಆತ್ಮ‑ಬ್ರಹ್ಮ ಐಕ್ಯ—ವನ್ನು ಸಾರವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮಕಾಂಡಕ್ಕಿಂತ ಅಂತರ್ಮುಖ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ನೀಡಿ, ನಿಜವಾದ ‘ನಾನು’ ದೇಹ‑ಮನ‑ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲ; ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ ಸಾಕ್ಷಿ‑ಚೈತನ್ಯವೇ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಬಂಧನದ ಕಾರಣ ಅವಿದ್ಯೆ/ಅಧ್ಯಾಸ—ಆತ್ಮನ ಮೇಲೆ ಕರ್ತೃತ್ವ‑ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಸೀಮಿತತೆಯನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವುದು. ವಿವೇಕ (ನಿತ್ಯ‑ಅನಿತ್ಯ ವಿಚಾರ, ದೃಷ್ಟಾ‑ದೃಶ್ಯ ಭೇದ) ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಈ ಭ್ರಮೆ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನವೇ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನ; ಫಲವಾಗಿ ಭಯ‑ಶೋಕ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ಭಯತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ.
Mundaka
ಮುಂಡಕ ಉಪನಿಷತ್ತು ಅಥರ್ವವೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಮುಖ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಮೂರು ಮುಂಡಕಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಖಂಡಗಳಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡ 44 ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವೈದಿಕ ಕರ್ಮಕಾಂಡದ ಸೀಮಿತ ಫಲಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯ ಪರಮ ಗುರಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಶೌನಕನು ಋಷಿ ಅಂಗಿರಸನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು—ವೇದಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸದೆ ಅದನ್ನು ಮೋಕ್ಷಜ್ಞಾನ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಉನ್ನತಗೊಳಿಸುವ ಉಪನಿಷದೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಎರಡು ವಿದ್ಯೆಗಳು’ ಎಂಬ ವಿಭಜನೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ: ಅಪರಾ ವಿದ್ಯೆ (ವೇದಗಳು, ವೇದಾಂಗಗಳು, ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು) ಮತ್ತು ಪರಾ ವಿದ್ಯೆ (ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಜ್ಞಾನ). ಕರ್ಮಫಲಗಳು ಸೀಮಿತ; ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಫಲಗಳು ಕೂಡ ಪುನರ್ಜನ್ಮಚಕ್ರದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಾ ವಿದ್ಯೆ ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮ ಐಕ್ಯಬೋಧವನ್ನು ನೀಡಿಸಿ ಭಯ, ಶೋಕ, ಮರಣವನ್ನು ಮೀರುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಕಿಡಿಗಳು ಹೊರಬರುವಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ಜಗತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ, ಹಾಗೂ ‘ಒಂದು ಮರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಕ್ಷಿಗಳು’—ಒಂದು ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಜೀವ, ಇನ್ನೊಂದು ಸಾಕ್ಷಿ ಆತ್ಮ—ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಉಪನಿಷತ್ತು ಧನುಸ್ಸು, ಆತ್ಮ ಬಾಣ, ಬ್ರಹ್ಮ ಗುರಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಧ್ಯಾನದ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಮುಖತೆಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯವು ಕೇವಲ ಪಾಂಡಿತ್ಯದಿಂದ ಅಥವಾ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯದಿಂದ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಶ್ರದ್ಧೆ, ತಪಸ್ಸು, ಶುದ್ಧಿ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರೋತ್ರಿಯ-ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠ ಗುರು ಉಪದೇಶದಿಂದಲೇ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ ಪಕ್ವವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಮುಂಡಕ ಉಪನಿಷತ್ತು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇದು ವೇದಾಂತದ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಆದರೆ ಆಳವಾದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ.
Naadbindu
ನಾದಬಿಂದು ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಯೋಗ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಗ್ರಂಥ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾದ’ (ಅಂತರಮುಖ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಧ್ವನಿ) ಮತ್ತು ‘ಬಿಂದು’ (ಚಿತ್ತ ಏಕಾಗ್ರತೆಯ ಬೀಜ-ಕೇಂದ್ರ)ಗಳನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಧ್ಯಾನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮತ್ತು ಮನೋನಿಗ್ರಹವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಅಂತಃಶ್ರವಣದ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕ್ರಮೇಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗೊಳಿಸಿ ನಾದಾನುಸಂಧಾನದಿಂದ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅನಾಹತ ನಾದ’ ಅನುಭವ ಮೌನದಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಮೌನವು ಶೂನ್ಯವಲ್ಲ—ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅದ್ವೈತ ಮೋಕ್ಷವೇ ಪರಮ ಗುರಿ.
Narayana
ನಾರಾಯಣ ಉಪನಿಷತ್ (ಯಜುರ್ವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಅಲ್ಪಪರಿಮಾಣದಾದರೂ ಗಾಢವಾದ ವೇದಾಂತಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಆತ್ಮ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಗುಣ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮತತ್ತ್ವಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಭಗವಂತನು ಉಪಾಸ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ, ಗುಣಾತೀತ ಪರಮಸತ್ಯವಾಗಿಯೂ ಸೂಚ್ಯ. ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಪ್ರಳಯಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ನೋಡಿ, ನಾಮಸ್ಮರಣೆ-ಜಪ-ಧ್ಯಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ।
Niralamba
ನಿರಾಲಂಬ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ) ಸನ್ಯಾಸ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ಗಂಭೀರವಾದ ಅದ್ವೈತ ಗ್ರಂಥ. ‘ನಿರಾಲಂಬ’ ಎಂದರೆ ಹೊರಗಿನ ಆಧಾರಗಳು (ಸಂಪತ್ತು, ಸ್ಥಾನಮಾನ) ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಒಳಗಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಆಧಾರಗಳು (ಧ್ಯಾನವಿಷಯ, ಸಿದ್ಧಿಗಳು, ಕಲ್ಪನಾತ್ಮಕ ಹಿಡಿತ) ಕೂಡ ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಸನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕೇವಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾವಣೆ ಎಂದು ಅಲ್ಲ, ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ದೇಹಾಭಿಮಾನ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನೇತಿ-ನೇತಿ’ ವಿವೇಕದಿಂದ ದೇಹ-ಇಂದ್ರಿಯ-ಪ್ರಾಣ-ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆತ್ಮ ಭಿನ್ನವೆಂದು ತೋರಿಸಿ, ಸಾಕ್ಷಿ ಚೈತನ್ಯವೇ ನಿಜಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ವೈತಭಾವ ಶಮನವಾದಾಗ ಸಮತೆ, ಅಸಂಗತೆ, ಅಭಯ ಸಹಜವಾಗುತ್ತವೆ. ಮೋಕ್ಷವು ಕರ್ಮಫಲವಲ್ಲ; ಅವಿದ್ಯೆಯ ಆಧಾರಗಳು ಕುಸಿದಾಗ ಅಪರೋಕ್ಷ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವೇ ವಿಮುಕ್ತಿ.
Nirvana
ನಿರ್ವಾಣ ಉಪನಿಷತ್ (ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಅಥರ್ವವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ) ಸನ್ಯಾಸ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿ ಸನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲದೆ, ಅಹಂಕಾರ, ಕರ್ತೃತ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಗಳ ಆಂತರಿಕ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. 61 ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಾಂತಸಾರ ಸ್ಪಷ್ಟ: ಮೋಕ್ಷವು ಉತ್ಪಾದಿತ ಫಲವಲ್ಲ; ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಜ್ಞಾನವೇ ಮುಕ್ತಿ, ಬಂಧನವು ಅವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಾಸದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಸ್ತ್ರ-ದಂಡಾದಿ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಗೌಣವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಸಮತ್ವ, ನಿರ್ಭಯತೆ, ಸತ್ಯ, ದಯೆ, ವೈರಾಗ್ಯ ಇವು ಸನ್ಯಾಸಿಯ ನಿಜ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣ-ಮನನ-ನಿದಿಧ್ಯಾಸನದಿಂದ ಸಾಕ್ಷಿ-ಚೈತನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ‘ನಾನು ಕರ್ತನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅಕರ್ತೃತ್ವ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ‘ನಿರ್ವಾಣ’ವನ್ನು ಜೀವन्मುಕ್ತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಈ ಜೀವನದಲ್ಲೇ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಅನುಭವಿಸಬಹುದಾದ ಸತ್ಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Paingala
ಪೈಂಗಲ ಉಪನಿಷತ್ (ಯಜುರ್ವೇದ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವ) ಉತ್ತರಕಾಲೀನ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು; ಇದು ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಸನ್ನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರ ತತ್ತ್ವ—ಆತ್ಮನೇ ಬ್ರಹ್ಮ; ದೇಹ-ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಅಧ್ಯಾಸ ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ನಿವೃತ್ತಿ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಾತ್ರ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೋಕ್ಷ ಕರ್ಮದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಸತ್ಯಬೋಧದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪನಿಷತ್ತು ಜಾಗ್ರತ್-ಸ್ವಪ್ನ-ಸುಷುಪ್ತಿ ಎಂಬ ತ್ರ್ಯವಸ್ಥಾ ವಿಚಾರ ಮತ್ತು ಪಂಚಕೋಶ ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ಅನುಭವದ ಎಲ್ಲ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಅನಾತ್ಮ ಎಂದು, ಸಾಕ್ಷಿ-ಚೈತನ್ಯ ಮಾತ್ರ ನಿತ್ಯ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನೇತಿ ನೇತಿ’ ನಿರಾಕರಣ ವಿಧಾನದಿಂದ ಅನಾತ್ಮಧರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಲು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸನ್ನ್ಯಾಸವು ಹೊರಗಿನ ಗುರುತುಗಳಲ್ಲ; ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವ-ಸ್ವಾಮಿತ್ವ ಅಹಂಕಾರದ ತ್ಯಾಗವೇ ನಿಜವಾದ ಸನ್ನ್ಯಾಸ. ವಿವೇಕ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಷಟ್ಸಂಪತ್ತು, ಮುಮುಕ್ಷುತ್ವಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುರುವಿನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣ-ಮನನ-ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ ಮಾಡಿದರೆ ಅಪರೋಕ್ಷ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗಿ ಅದ್ವೈತ ಶಾಂತಿ—ಮೋಕ್ಷ—ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.
Parabrahma
ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಲಘು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದು ‘ಪರಬ್ರಹ್ಮ’ವನ್ನು ನಾಮ‑ರೂಪ ಮತ್ತು ಉಪಾಧಿಗಳಾತೀತ ನಿರ್ಗುಣ ಪರಮತತ್ತ್ವವಾಗಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಮೋಕ್ಷವು ಹೊರಗಿನ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ದೊರಕುವ ಫಲವಲ್ಲ; ಆತ್ಮ‑ಬ್ರಹ್ಮ ಐಕ್ಯವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಜ್ಞಾನವೇ ಮುಕ್ತಿ, ಬಂಧನದ ಮೂಲ ಅವಿದ್ಯೆ. ‘ನೇತಿ‑ನೇತಿ’ ವಿಧಾನದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುರೂಪ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮವು ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ ಚೈತನ್ಯ—ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಆಧಾರ—ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿವೇಕ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ದೇಹ‑ಅಹಂಕಾರಾಸಕ್ತಿಯ ಕ್ಷಯ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಸನ್ಯಾಸ‑ಯೋಗ ಮತ್ತು ವೇದಾಂತ ವಿಚಾರಗಳ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿನ ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು; ಇಲ್ಲಿ ಸನ್ಯಾಸ ಎಂದರೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆಂತರಿಕ ಅನಾಸಕ್ತಿ.
Paramahansa
ಪರಮಹಂಸ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತವಾಗಿ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುವ, ಸನ್ಯಾಸ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ) ಪರಮಹಂಸ ಸನ್ಯಾಸಿಯ ಉನ್ನತ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಆದರೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನ ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮ ಐಕ್ಯಜ್ಞಾನ; ಜ್ಞಾನೋದಯದ ನಂತರ ಬಾಹ್ಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಕರ್ಮಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುರುತುಗಳು ಅಹಂಕಾರದ ಆಶ್ರಯವಾಗಬಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಹಂಸ ಅವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತ್ವದಿಂದಿದ್ದು, ಭಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸಿ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಆತ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುವ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
Paramahansaparivrajaka
ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕ ಉಪನಿಷತ್ತು (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಸನ್ಯಾಸ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ತಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿ ಮಹತ್ವದ ಗ್ರಂಥ. ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಹಂಸ-ಪರಿವ್ರಾಜಕ’—ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಸಂಚಾರಿ ಸನ್ಯಾಸಿ—ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ವಿವರವಾಗಿವೆ. ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮಕಾಂಡಕ್ಕಿಂತ ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆ/ಜ್ಞಾನವೇ ಮೋಕ್ಷದ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನ ಎಂದು ಇದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾದ ಸನ್ಯಾಸವು ವಸ್ತುತ್ಯಾಗ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ‘ಮಮತೆ’ ಮತ್ತು ‘ಅಹಂಕಾರ’ಗಳ ಕ್ಷಯವೇ. ಪರಮಹಂಸನು ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಪಾಹಾರ-ಅಲ್ಪಾಶ್ರಯದಿಂದ ಬದುಕಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರೂ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಉಪನಿಷತ್ತು ಅದ್ವೈತ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆತ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಜೀವನಾಚರಣೆಯಾಗಿ ರೂಪಿಸುವ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಆಗಿದೆ.
Prashna
ಪ್ರಶ್ನೋಪನಿಷತ್ ಅಥರ್ವವೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಮುಖ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪಿಪ್ಪಲಾದ ಋಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ಆರು ಶಿಷ್ಯರು ಆರು ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಉಪನಿಷತ್ತು ಮೊದಲು ತಪಸ್ಸು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ನಿಯಮಶೀಲತೆ ಮೂಲಕ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿ, ನಂತರ ಸಂವಾದಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ವೈದಿಕ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮಕಾಂಡದಿಂದ ಒಳಮುಖ ಧ್ಯಾನಾರ್ಥಗಳಾಗಿ ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವುದು ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಈ ಗ್ರಂಥದ ಕೇಂದ್ರ ವಿಷಯ ‘ಪ್ರಾಣವಿದ್ಯೆ’. ಪ್ರಾಣವು ಕೇವಲ ಉಸಿರಲ್ಲ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಜೀವಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾನವಾದ ಜೀವಶಕ್ತಿ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ‘ವಿವಾದ’ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಯಿ’ (ಅನ್ನ/ಪದಾರ್ಥ) ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಾಣ’ (ಜೀವಶಕ್ತಿ) ಎಂಬ ದ್ವಯ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿ-ಪೋಷಣೆಯ ದಾರ್ಶನಿಕ ರೂಪರೇಖೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ ಪ್ರತೀಕಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ಓಂಕಾರ (ಅ-ಉ-ಮ್) ಉಪಾಸನೆಯ ಹಂತಗಳು, ಜಾಗೃತ-ಸ್ವಪ್ನ-ಸುಷುಪ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಚೇತನ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ, ಮತ್ತು ‘ಷೋಡಶ ಕಲಾ’ ತತ್ತ್ವ—ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಂಗಾಂಶಗಳು ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ ಅದಲ್ಲೇ ಲಯವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಜ್ಞಾನವು ಮೃತ್ಯುಭಯಾತೀತತೆಯತ್ತ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.
Sanyasa
ಸನ್ನ್ಯಾಸ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಸನ್ನ್ಯಾಸವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ನೇರ ಸಾಧನೆಯಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಫಲಗಳ ನಶ್ವರತೆಯ ಎದುರು ಆತ್ಮ–ಬ್ರಹ್ಮ ಅദ್ವೈತ ಅನುಭವವೇ ಮೋಕ್ಷಹೇತು ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ವೈರಾಗ್ಯ, ತ್ಯಾಗ, ಶಮ–ದಮ, ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮದೃಷ್ಟಿ ಮುಖ್ಯ ಗುಣಗಳು. ದಂಡ, ಕಮಂಡಲು, ಭಿಕ್ಷೆ, ಅಲ್ಪಪರಿಗ್ರಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಬಾಹ್ಯಲಕ್ಷಣಗಳು ಸಹಾಯಕ ಶಿಸ್ತಿನ ರೂಪಗಳು ಮಾತ್ರ; ನಿಜವಾದ ಸನ್ನ್ಯಾಸ ‘ನಾನು–ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರ-ಆಸಕ್ತಿಯ ಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಿಷ್ಠೆ. ಯಜ್ಞದ ಆಂತರೀಕರಣ (ಪ್ರಾಣ–ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಗ್ನಿರೂಪವಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸುವುದು) ವೇದಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸನ್ನ್ಯಾಸಮಾರ್ಗದ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Sarvasara
ಸರ್ವಸಾರ ಉಪನಿಷತ್ ಅಥರ್ವವೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಲಘು ಉಪನಿಷತ್; ವೇದಾಂತದ ‘ಸಾರ’ವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ತತ್ತ್ವ ಅದ್ವೈತ—ಆತ್ಮನೇ ಬ್ರಹ್ಮ; ಪರಮಸತ್ಯ ಏಕಮಾತ್ರ. ಬಂಧನವು ವಾಸ್ತವಿಕ ಶೃಂಖಲೆ ಅಲ್ಲ; ಅವಿದ್ಯೆ/ಅಧ್ಯಾಸದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಭ್ರಾಂತಿ. ಮೋಕ್ಷವು ಹೊಸದಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವುದಲ್ಲ; ಅಜ್ಞಾನ ನಿವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾನ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದು. ದೇಹ-ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನ-ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಅನಾತ್ಮವೆಂದು ವಿವೇಕದಿಂದ ತೋರಿಸಿ, ಪಂಚಕೋಶ ಹಾಗೂ ಜಾಗ್ರತ್-ಸ್ವಪ್ನ-ಸುಷುಪ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಿಂದ ‘ಸಾಕ್ಷಿ’ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ—ಅದು ಎಲ್ಲ ಅನುಭವಗಳ ದ್ರಷ್ಟಾ, ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ಅಚಲ. ‘ನೇತಿ ನೇತಿ’ ವಿಧಾನದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುನಿಷ್ಠ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ಶುದ್ಧ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶ ಚೈತನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಲು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವೇ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನ; ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಮುಖ ಸಾಧನೆ ಸಹಾಯಕ. ಶ್ರವಣ-ಮನನ-ನಿದಿಧ್ಯಾಸನದಿಂದ ಸ್ಥಿರಬೋಧ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ-ಭಯ-ಇಚ್ಛೆಗಳ ಶಮನ—ಇದೇ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಸಾಧನಸಾರ.
Shvetashvatara
ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ ಉಪನಿಷತ್ತು (ಕೃಷ್ಣ ಯಜುರ್ವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಆರು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಉಪನಿಷದೀಯ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಯೋಗ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರಭಕ್ತಿಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ಭಾಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತು–ಜೀವ ಬಂಧನದ ಮೂಲ ಕಾರಣವೇನು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ, ಸ್ವಭಾವ, ಕಾಲ, ನಿಯತಿ ಮುಂತಾದ ಏಕಕಾರಣ ವಾದಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ, ಅಂತర్యಾಮಿ ಆಗಿಯೂ ಸರ್ವಾತೀತವಾಗಿಯೂ ಇರುವ ಪರಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಒಂದು ಮರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಕ್ಷಿಗಳು’ ಎಂಬ ರೂಪಕವು ಭೋಗಿಸುವ ಜೀವ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷಿ ಆತ್ಮನ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಸಾಕ್ಷಿಚೈತನ್ಯಕ್ಕೆ ಮರಳುವುದೇ ಆಸಕ್ತಿಜನಿತ ದುಃಖದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯ ದಾರಿ. ರುದ್ರ–ಶಿವನನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಮಾಯಾಧಿಪತಿ, ಗುಣನಿಯಂತ, ಶರಣ್ಯ—ಆದರೂ ಅಂತಿಮ ಸತ್ಯ ನಿರುಪಾಧಿಕ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮವೆಂಬ ಉಪನಿಷದೀಯ ದೃಷ್ಟಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಧ್ಯಾನ, ಪ್ರಾಣಸಂಯಮ, ಮನೋನಿಗ್ರಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋಗಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಗುರು–ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆ, ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮೋಕ್ಷಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇದು ವೇದಾಂತ–ಯೋಗ–ಈಶ್ವರೋಪಾಸನೆಗಳ ನಡುವೆ ಮಹತ್ವದ ಸೇತುವೆಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ.
Sita
ಸೀತಾ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ-ಸಂಬಂಧಿತ, ಶಾಕ್ತ ಉಪನಿಷತ್ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ) ರಾಮಾಯಣದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಆದರ್ಶ ಪತಿವ್ರತೆ ಎಂದು ಅಲ್ಲ, ಪರಾಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಿಣಿ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ತುತಿ-ಭಾಷೆಯೊಳಗೆ ಆತ್ಮ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ವೇದಾಂತ ತತ್ತ್ವಚಿಂತನೆ ದೇವೀ-ಕೇಂದ್ರಿತವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಪುರಾಣ/ಇತಿಹಾಸದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಉಪನಿಷದೀಯ-ವೇದಾಂತ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಈ ಪಠ್ಯವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ಶಾಕ್ತ–ವೈಷ್ಣವ ಸಮನ್ವಯ ಸ್ಪಷ್ಟ: ಸೀತಾ ರಾಮನಿಗೆ ಅವಿಭಾಜ್ಯ, ಆದರೆ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಲಯ ಶಕ್ತಿಯೂ ಅವಳೇ. ತತ್ತ್ವದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಸಾಕ್ಷಿ-ಚೈತನ್ಯ, ಅಂತರಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಶಕ್ತಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತಾ-ಬ್ರಹ್ಮ ಜ್ಞಾನವು ಭಯ, ಶೋಕ, ಬಂಧನಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ; ಭಕ್ತಿ (ಸ್ಮರಣೆ, ಸ್ತುತಿ) ಜ್ಞಾನವಾಗಿ ಪರಿಪಕ್ವಗೊಂಡು ಮೋಕ್ಷಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಸೀತಾ ಉಪನಿಷತ್ ಸ್ತ್ರೀದೈವತ್ವಕ್ಕೆ ಉಪನಿಷದೀಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ನೀಡುತ್ತಾ, ಭಕ್ತಿ-ಜ್ಞಾನ ಏಕತ್ವದಿಂದ ಅದ್ವೈತ ಅನುಭವದ ದಾರಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Skanda
ಸ್ಕಂದ ಉಪನಿಷತ್ ಅಥರ್ವವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶೈವ ಉಪನಿಷತ್. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದ/ಕುಮಾರ/ಗುಹ (ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯ)ನನ್ನು ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ವೇದಾಂತೀಯ ಸಾರ: ಮೋಕ್ಷವು ಕರ್ಮಸಂಚಯದಿಂದಲ್ಲ, ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮ (ಶಿವ/ಬ್ರಹ್ಮ)ಗಳ ಅಭೇದಜ್ಞಾನದಿಂದ. ಅವಿದ್ಯೆ ಬಂಧನದ ಮೂಲ; ವಿವೇಕ-ಜ್ಞಾನವೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಸಾಧನ. ಸ್ಕಂದನ ‘ವೇಲ್’ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಭೇದಿಸುವ ಜ್ಞಾನದ ಸಂಕೇತ; ಮಯೂರವು ವಾಸನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿ-ಉಪಾಸನೆ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಅದರ ಪರಮ ಗುರಿ ಅದ್ವೈತಾನುಭವ—ಉಪಾಸಕ, ಉಪಾಸ್ಯ, ಉಪಾಸನೆ ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ—ಎಂಬ ಬೋಧನೆ.
Taittiriya
ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ ಕೃಷ್ಣ ಯಜುರ್ವೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಮುಖ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತಾಗಿದ್ದು, ವಲ್ಲಿ–ಅನುವಾಕ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪಾಠಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡಿದೆ. ‘ಶಿಕ್ಷಾವಲ್ಲಿ’ಯಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಉಚ್ಚಾರ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಗುರುಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಶಿಸ್ತುಗಳನ್ನು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಸಾಧನೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಸತ್ಯಂ ವದ, ಧರ್ಮಂ ಚರ’ ಎಂಬ ಸಮಾವರ್ತನ ಉಪದೇಶ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವಲ್ಲಿ’ಯಲ್ಲಿ ‘ಸತ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಮನಂತಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮಲಕ್ಷಣ, ಪಂಚಕೋಶ ವಿವೇಚನೆ ಮತ್ತು ಆನಂದ-ಮೀಮಾಂಸೆಯ ಮೂಲಕ ಪರಮಾನಂದದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ‘ಭೃಗುವಲ್ಲಿ’ಯ ಭೃಗು–ವರುಣ ಸಂವಾದ ಪುನಃಪುನಃ ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಅನುಭವದ ದೃಢೀಕರಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ ಪರಿಪಕ್ವವಾಗುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Tripura
ತ್ರಿಪುರ ಉಪನಿಷತ್ (ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ) ಶಾಕ್ತ ಶ್ರೀವಿದ್ಯಾ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ದೇವಿ ತ್ರಿಪುರಾ/ಲಲಿತೆಯನ್ನು ಪರಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಿ ನಿರ್ಗುಣ ಚೈತನ್ಯವೂ ಹೌದು, ಸಗುಣ ಉಪಾಸ್ಯದೇವತೆಯೂ ಹೌದು; ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಆತ್ಮ–ಬ್ರಹ್ಮ (ದೇವಿ) ಅಭೇದಜ್ಞಾನ ಎಂಬುದು ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ಬೋಧನೆ. ಜಾಗ್ರತ್–ಸ್ವಪ್ನ–ಸುಷುಪ್ತಿ, ಜ್ಞಾತಾ–ಜ್ಞಾನ–ಜ್ಞೇಯ, ಸೃಷ್ಟಿ–ಸ್ಥಿತಿ–ಲಯ ಎಂಬ ತ್ರಯಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಚಿತ್-ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಚಕ್ರ, ಮಂತ್ರ, ಧ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನ ಕರ್ಮಕಾಂಡಕ್ಕಿಂತ ಒಳಮುಖ ಸಾಧನೆಯಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಿ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅದ್ವೈತ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.
Turiyateeta
ತುರೀಯಾತೀತ ಉಪನಿಷತ್ ಅಥರ್ವವೇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂನ್ಯಾಸ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಮಾಣ್ಡೂಕ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ‘ತುರೀಯ’ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗೊಳಿಸಿ, ‘ತುರೀಯಾತೀತ’—ಅಂದರೆ ತುರೀಯ ಕಲ್ಪನೆಯಿಗೂ ಅತೀತವಾದ—ಅದ್ವೈತ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಮಸತ್ಯವು ಯಾವುದೇ ‘ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿ’ ಅಲ್ಲ; ಜಾಗ್ರತ್‑ಸ್ವಪ್ನ‑ಸುಷುಪ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಾಕ್ಷಿ, ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ ಚೈತನ್ಯ, ಅನುಭವದ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲಾಗದದ್ದು. ಇತಿಹಾಸಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಇದು ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಸಂನ್ಯಾಸ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದ ಪರಿಪಕ್ವ ಚರ್ಚೆಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿನ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಧ್ಯಾನಸೂತ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಏಕವಚನ/ಏಕಶ್ಲೋಕ ರೂಪವು ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲ. ಮುಖ್ಯ ಬೋಧನೆಗಳು: ‘ನೇತಿ ನೇತಿ’ ಮೂಲಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಆಸಕ್ತಿಯ ನಿವಾರಣೆ, ಕರ್ತೃತ್ವ‑ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಭಾವಗಳ ಲಯ, ದ್ವಂದ್ವಾತೀತ ಸಮತ್ವ, ಮತ್ತು ಆತ್ಮ‑ಬ್ರಹ್ಮ ಅಭೇದಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿ. ಸಂನ್ಯಾಸದ ಸಾರ ಬಾಹ್ಯ ತ್ಯಾಗಕ್ಕಿಂತ ಆಂತರಿಕ ಅಸಂಗತ್ವ.
Vajrasuchika
ವಜ್ರಸೂಚಿಕಾ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಕೇವಲ ಒಂಬತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಯಾರು?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಜ್ರ-ಸೂಚಿ’ ಎಂದರೆ ವಜ್ರದಂತೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಸೂಜಿ—ಭ್ರಮೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಚುಚ್ಚಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ಜನ್ಮ, ಗೋತ್ರ, ದೇಹ, ಕರ್ಮಕಾಂಡ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರಪಾಂಡಿತ್ಯದಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಗ್ರಂಥವು ‘ನೇತಿ-ನೇತಿ’ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತದೆ: ದೇಹ ನಶ್ವರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ; ಕರ್ಮಗಳು ಸೀಮಿತ ಫಲ ನೀಡುತ್ತವೆ; ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗದಿದ್ದರೆ ಅಪೂರ್ಣ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಆತ್ಮ/ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಅರಿತು, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಅಹಂಕಾರ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಸತ್ಯ, ಸಮತ್ವ, ಕರుణೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವವನೇ ನಿಜವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ. ಈ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಮಹತ್ವ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಜೊತೆಗೆ ನೈತಿಕ-ಸಾಮಾಜಿಕವೂ ಹೌದು. ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಆತ್ಮವಿದ್ದರೆ ವಂಶಾಧಾರಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ದಾವೆ ತರ್ಕಸಮ್ಮತವಲ್ಲ. ವಜ್ರಸೂಚಿಕಾ ಉಪನಿಷತ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಆಚಾರದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ, ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Yagyavalkya
ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ ಶುಕ್ಲ ಯಜುರ್ವೇದ ಪರಂಪರೆಯ ಉತ್ತರಕಾಲೀನ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದು ಕರ್ಮಕಾಂಡವನ್ನು ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರೂ, ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸಾಧನ ಜ್ಞಾನ (ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆ) ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಹ್ಯ ಯಜ್ಞದ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಅಂತರಂಗ ಸಾಧನೆಗೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ‘ಅಂತರ್ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸ್ವಪ್ರಕಾಶ, ಸಾಕ್ಷಿ, ಅವಿಕಾರ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಜಾಗ್ರತ್-ಸ್ವಪ್ನ-ಸುಷುಪ್ತಿ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಏಕವೇ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇಹ-ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ (ಅಧ್ಯಾಸ) ಬಂಧನದ ಮೂಲ; ಅದರ ನಿವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಸ್ವರೂಪಸ್ಥಿತಿಯೇ ಮುಕ್ತಿ. ಸನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕೇವಲ ಆಶ್ರಮಬದಲಾವಣೆ ಎಂದು ಅಲ್ಲ, ಅಹಂಕಾರ-ಮಮಕಾರಗಳ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತದೆ. ಜೀವನ್ಮುಕ್ತನ ಲಕ್ಷಣಗಳು—ಸಮತ್ವ, ನಿರ್ಭಯತೆ, ಅಸಂಗತೆ, ಕರුණೆ—ಮತ್ತು ವಿವೇಕ-ವೈರಾಗ್ಯ, ಮನೋನಿಗ್ರಹಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಈ ಉಪನಿಷತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Yogatattva
ಯೋಗತತ್ತ್ವ ಉಪನಿಷತ್ (ಕೃಷ್ಣ ಯಜುರ್ವೇದ ಸಂಬಂಧಿತ) ಯೋಗೋಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಗ್ರಂಥ. ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗವನ್ನು ಕೇವಲ ದೇಹಾಭ್ಯಾಸವಲ್ಲದೆ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ–ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡುವ ಅಂತರ್ಮುಖ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮತ್ತು ನಾಡೀಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಚಿತ್ತಸ್ಥೈರ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಂತಃಕರಣಶುದ್ಧಿ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹದ ಕಲ್ಪನೆ—ಇಡಾ, ಪಿಂಗಲಾ, ಸುಷುಮ್ನಾ ನಾಡಿಗಳು—ಮತ್ತು ಕುಂಡಲಿನೀಶಕ್ತಿಯ ಜಾಗೃತಿ/ಊರ್ಧ್ವಗಮನ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಗಳು. ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ಧಾರಣೆ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ ಎಂಬ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನಸ್ಸು ಒಳಗೆ ತಿರುಗಿ ಆತ್ಮಾನುಭವಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾದ (ಅಂತರಧ್ವನಿ) ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿ (ಅಂತರಪ್ರಕಾಶ) ಅನುಭವಗಳು ಸಾಧನೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮಾತ್ರ; ಅಂತಿಮ ಗುರಿಯಲ್ಲ. ಅಂತಿಮ ಸಂದೇಶ: ಅವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತಿ, ದ್ವೈತಾತೀತ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿ.
Yokakundalini
ಯೋಗಕುಂಡಲಿನೀ ಉಪನಿಷತ್ (ಅಥರ್ವವೇದ ಪರಂಪರೆ) ಯೋಗೋಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಗ್ರಂಥ. ಇದು ವೇದಾಂತದ ಆತ್ಮ–ಬ್ರಹ್ಮ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಕುಂಡಲಿನೀ-ಯೋಗ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಅನುಭವಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇಹವನ್ನು ಅಡ್ಡಿಯೆಂದು ಅಲ್ಲ, ‘ಸಾಧನ-ಶರೀರ’ವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ನಾಡೀಶುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಬಂಧ-ಮುದ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಅಂತರ್ಮುಖಗೊಳಿಸಲು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಕುಂಡಲಿನೀ-ಶಕ್ತಿಯ ಜಾಗರಣೆ ಸುಷುಮ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಚಕ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಮೇಲೇರಿಸಿ ಸಹಸ್ರಾರದಲ್ಲಿ ಮನೋಲಯ/ಸಮಾಧಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ನಾದಾನುಸಂಧಾನದಿಂದ ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಶಮನವಾಗಿ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾನ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಮೋಕ್ಷ—ಇದೇ ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ಸಂದೇಶ।