Sarga 12
द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse (Ayodhya Kanda 12)
अयोध्याकाण्ड
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ “ಭಯಾನಕ ವಚನಗಳನ್ನು” ಕೇಳಿದ ತಕ್ಷಣ—ರಾಮನ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಭರತನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಬೇಡಿಕೆ—ದಶರಥನ ಮನಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ತಕ್ಷಣದ ಭಂಗ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಕನಸೋ ಭ್ರಮೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ನಂಬಲಾರದೆ, ಶೋಕ–ಕ್ರೋಧಗಳ ನಡುವೆ ಅಲೆಯುತ್ತಾನೆ; ಹುಲಿಯ ಮುಂದೆ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ, ಮಂತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿತ ಸರ್ಪದಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳು ಅವನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ದಾನಶೀಲತೆ, ಮೃದುಭಾಷೆ, ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ ಎಂಬ ಜನಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗುಣಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ, ಈ ಬೇಡಿಕೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವೆಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿ ರಾಜಧರ್ಮದ ಕಠೋರ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಒಮ್ಮೆ ನೀಡಿದ ವರಗಳನ್ನು ತಪ್ಪದೆ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ರಾಜನ ಧರ್ಮಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ವಚನದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ವ್ರತಪಾಲಕ ರಾಜರ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆತ್ಮಹಾನಿಯ ಬೆದರಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಒತ್ತಡ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ದಶರಥನು ಜನನಿಂದೆ, ರಾಜ್ಯದ ವೈಧತೆ ಮೇಲೆ ಬರುವ ಸಂಕಟ, ಹಾಗೂ ಕೌಸಲ್ಯಾ–ಸುಮಿತ್ರಾ–ಸೀತೆಯರ ಕುಟುಂಬವಿನಾಶದ ದುಃಖವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ದೀನವಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೋಕವೇಗದಿಂದ ದೇಹವೂ ಕುಸಿಯುವುದು, ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಮರಳಲಾಗದ ದುರಂತಕರ್ಮದತ್ತ ಸಾಗುವ ಸಂಕ್ರಮಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
ततश्शृत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च।।।।
ಆಮೇಲೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ದಾರುಣ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನು ಚಿಂತಾಮಯ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು; ಕೆಲಕಾಲ ತೀವ್ರ ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ದಗ್ಧನಂತೆ ತಪಿಸಿದನು.
Verse 2
किन्नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः।।।।
ನನಗೆ ಇದು ಏನು? ಇದು ಸ್ವಪ್ನವೇ, ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೋಹವೇ? ಇಲ್ಲವೇ ನಾನು ಅನುಭವಿಸಲಿರುವ ಯಾವುದೋ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ವಿಪತ್ತು, ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಾಡುವ ಉಪದ್ರವವೇ?
Verse 3
इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।
ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದ ರಾಜನಿಗೆ ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ. ಕೈಕೇಯಿಯ ವಚನಾಘಾತದಿಂದ ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರವೇ ಅವನು ಸಂಜ್ಞೆಗೆ ಬಂದನು. ವ್ಯಥಿತನಾಗಿ, ವಿಕಲನಾಗಿ, ವ್ಯಾಘ್ರಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಮೃಗದಂತೆ, ನಿರಾವರಣ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೂತು ದೀರ್ಘ ನಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಗೊಂಡ ಮಹಾವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ, ನರಾಧಿಪನು ಕೋಪಭರಿತವಾಗಿ “ಅಹೋ, ಧಿಕ್!” ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಶೋಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮುಚ್ಚಿ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು.
Verse 4
इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।
ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದ ರಾಜನಿಗೆ ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ. ಕೈಕೇಯಿಯ ವಚನಾಘಾತದಿಂದ ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರವೇ ಅವನು ಸಂಜ್ಞೆಗೆ ಬಂದನು. ವ್ಯಥಿತನಾಗಿ, ವಿಕಲನಾಗಿ, ವ್ಯಾಘ್ರಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಮೃಗದಂತೆ, ನಿರಾವರಣ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೂತು ದೀರ್ಘ ನಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಗೊಂಡ ಮಹಾವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ, ನರಾಧಿಪನು ಕೋಪಭರಿತವಾಗಿ “ಅಹೋ, ಧಿಕ್!” ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಶೋಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮುಚ್ಚಿ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು.
Verse 5
इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।
ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದ ರಾಜನಿಗೆ ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ. ಕೈಕೇಯಿಯ ವಚನಾಘಾತದಿಂದ ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರವೇ ಅವನು ಸಂಜ್ಞೆಗೆ ಬಂದನು. ವ್ಯಥಿತನಾಗಿ, ವಿಕಲನಾಗಿ, ವ್ಯಾಘ್ರಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಮೃಗದಂತೆ, ನಿರಾವರಣ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೂತು ದೀರ್ಘ ನಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಗೊಂಡ ಮಹಾವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ, ನರಾಧಿಪನು ಕೋಪಭರಿತವಾಗಿ “ಅಹೋ, ಧಿಕ್!” ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಶೋಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮುಚ್ಚಿ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು.
Verse 6
चिरेण तु नृप स्संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः।।।।कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धःप्रदहन्निव चक्षुषा।
ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಅತಿದುಗುಡಿತನಾದ ರಾಜನು ಸಂಜ್ಞೆ ಪಡೆದನು; ಬಳಿಕ ಕ್ರೋಧದಿಂದ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವಂತೆ, ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಮಾತಾಡಿದನು.
Verse 7
नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि।।।।किं कृतं तव रामेण पापं पापे मयापि वा।
ಹೇ ಕ್ರೂರಳೆ, ದುಷ್ಟಾಚಾರಿಣಿ, ಈ ವಂಶದ ನಾಶಕಾರಿಣಿ! ರಾಮನು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಪಾಪ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ? ಅಥವಾ ನಾನು, ಹೇ ಪಾಪಿನಿ, ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ?
Verse 8
यदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघव: ।।।।तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ।
ರಾಘವನು (ಶ್ರೀರಾಮನು) ನಿನಗೆ ತಾಯಿಗೆ ಸಲ್ಲುವಂತೆ ಗೌರವದಿಂದ ವರ್ತಿಸುವಾಗ, ಅಂಥ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಅನರ್ಥ ಉಂಟುಮಾಡಲು ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಉದ್ಧತಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ?
Verse 9
त्वं मयाऽऽत्मविनाशार्थं भवनं स्वं प्रवेशिता।।।।अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा।
ನನ್ನ ಅವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಆತ್ಮವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ, ರಾಜಪುತ್ರಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿಸಿದೆನು; ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷದ ವ್ಯಾಳಿಯನ್ನೇ ಒಳಗೆ ತಂದಂತಾಯಿತು.
Verse 10
जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्।।।।अपराधं किमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।
ಸಕಲ ಜೀವಲೋಕವೂ ರಾಮನ ಗುಣಸ್ತವವನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಯಾವ ‘ಅಪರಾಧ’ವನ್ನು ನೆಪಮಾಡಿ ನಾನು ನನ್ನ ಇಷ್ಟಪುತ್ರನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಿ?
Verse 11
कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम्।।।।जीवितं वाऽत्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।
ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನಾಗಲಿ ನಾನು ತ್ಯಜಿಸಬಹುದಾದರೂ, ಶ್ರೀಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬಹುದಾದರೂ; ಹೌದು, ನನ್ನ ಜೀವವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬಹುದಾದರೂ—ಪಿತೃಭಕ್ತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ತ್ಯಜಿಸಲಾರೆ.
Verse 12
परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम्।।।।अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना।
ನನ್ನ ಹಿರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ಪರಮವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಇದ್ದರೆ ನನ್ನ ಚೇತನೆಯೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 13
तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं शस्यं वा सलिलं विना।।।।न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।
ಸೂರ್ಯವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಲೋಕ ನಿಲ್ಲಬಹುದು, ನೀರಿಲ್ಲದೆಯೂ ಬೆಳೆ ಇರಬಹುದು; ಆದರೆ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಜೀವ ಉಳಿಯದು.
Verse 14
तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये।।।।अपि ते चरणै मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।
ಸಾಕು, ಇನ್ನು ಈ ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ನಾನು ತಲೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ; ದೇವಿ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು.
Verse 15
किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।।।
ಹೇ ಪಾಪಿನಿ, ನೀನು ಏಕೆ ಇಂತಹ ಪರಮ ಕ್ರೂರವಾದ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡೆ? ಅಥವಾ ಭರತನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ನನ್ನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೇ? ಹಾಗಿರಲಿ. ಆದರೆ ರಾಘವನ ಕುರಿತು ನೀನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ—‘ಅವನೇ ನನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರ, ಶ್ರೀಮಂತ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ’—ಎಂಬ ಮಾತುಗಳು ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಲು, ಸೇವಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಧುರವಾಗಿ ಹೇಳಿದವೆಯೇ?
Verse 16
किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।
ಹೇ ಪಾಪಿನಿ, ನೀನು ಏಕೆ ಇಂತಹ ಪರಮ ಕ್ರೂರವಾದ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡೆ? ಅಥವಾ ಭರತನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ನನ್ನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೇ? ಹಾಗಿರಲಿ. ಆದರೆ ರಾಘವನ ಕುರಿತು ನೀನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ—‘ಅವನೇ ನನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರ, ಶ್ರೀಮಂತ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ’—ಎಂಬ ಮಾತುಗಳು ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಲು, ಸೇವಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಧುರವಾಗಿ ಹೇಳಿದವೆಯೇ?
Verse 17
किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।
ಹೇ ಪಾಪಿನಿ, ನೀನು ಏಕೆ ಇಂತಹ ಪರಮ ಕ್ರೂರವಾದ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡೆ? ಅಥವಾ ಭರತನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ನನ್ನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೇ? ಹಾಗಿರಲಿ. ಆದರೆ ರಾಘವನ ಕುರಿತು ನೀನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ—‘ಅವನೇ ನನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರ, ಶ್ರೀಮಂತ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ’—ಎಂಬ ಮಾತುಗಳು ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಲು, ಸೇವಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಧುರವಾಗಿ ಹೇಳಿದವೆಯೇ?
Verse 18
तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम्।आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवशं गता।।।।
ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತೀಯೆ. ನೀನು ಈ ಶೂನ್ಯ ಗೃಹಕ್ಕೆ (ಕೋಪದಿಂದ) ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ಹೀಗಾಗಿ ನೀನು ಪರವಶಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ.
Verse 19
इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तस्सुमहानयम्।अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः।।।।
ಹೇ ದೇವಿ, ನೀತಿಸಂಪನ್ನಳಾಗಿದ್ದ ನೀನಿಂದಲೇ ಈಗ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶಕ್ಕೆ ಈ ಮಹಾ ಅನಯವು ಬಂದಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ವಿಕೃತವಾಗಿದೆ.
Verse 20
नहि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम्।।।।
ಹೇ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ಹಿಂದೆ ನೀನು ಎಂದಿಗೂ ಅಯುಕ್ತವಾದುದನ್ನಾಗಲಿ ನನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನಾಗಲಿ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಕೇಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ನಂಬಲಾರೆ.
Verse 21
ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।बहुशो हि सुबाले त्वं कथाः कथयसे मम।।।।
ಅಯ್ಯೋ ಸುಬಾಲನೇ! ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಂತೆ ರಾಘವನು ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯನೆಂದು ನೀನು ನನಗೆ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಕಥೆಗಳಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೀಯಲ್ಲಾ.
Verse 22
तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासं यशस्विनः।कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च।।।।
ದೇವಿ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಮನಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸವನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೀಯೆ, ಭೀರು?
Verse 23
अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः।कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे।।।।
ಅತ್ಯಂತ ಸುಕುಮಾರನೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನೂ ಆದ ಆ ರಾಮನನ್ನು, ಬಹಳ ಕ್ರೂರವಾದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿಸಬೇಕೆಂದು ನೀನು ಹೇಗೆ ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ?
Verse 24
रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्।।।।
ಶುಭಲೋಚನೆ, ನಿನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಅಭಿರಾಮ ರಾಮನನ್ನು ನಿರ্বাসನಗೊಳಿಸಲು ನಿನಗೆ ಏನು ಕಾರಣ?
Verse 25
रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा।विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये।।।।
ರಾಮನು ಭರತನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸದಾ ನಿನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗಿಂತ ಭರತನಿಗೆ ವಿಶೇಷ পক্ষಪಾತವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 26
शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।कस्ते भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात्।।।।बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।
ಶುಶ್ರೂಷೆ, ಗೌರವ, ನಿನ್ನ ವಚನವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ತಿಳಿದು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವುದು—ಸಹಸ್ರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಅನೇಕ ಪರಿಚಾರಕರೂ ಇದ್ದರೂ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನ ಹೊರತು ನಿನಗೆ ಇನ್ನಾರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೇವೆ-ಮಾನವನ್ನು ಮಾಡುವರು?
Verse 27
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।।।
ರಾಘವ ರಾಮನ ಕುರಿತು ನಿಂದೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಅಪವಾದವೂ ಅಲ್ಲ—ಅವನಿಗೆ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 28
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।2.12.27।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।2.12.28।।
ಶುದ್ಧ ಚಿತ್ತದ ಮನುಜವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರಜೆಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ರಾಜ್ಯನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ತರುತ್ತಾನೆ.
Verse 29
सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः।गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्।।।।
ಸತ್ಯದಿಂದ ರಾಘವನು ಜನರನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ದಾನದಿಂದ ದೀನರನ್ನು; ಶುಶ್ರೂಷೆಯಿಂದ ಗುರು-ವೃದ್ಧರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧನುಷ್ಯದ ಬಲದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 30
सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे।।।।
ಸತ್ಯ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತ್ಯಾಗ, ಮಿತ್ರತೆ, ಶೌಚ ಮತ್ತು ಆರ್ಜವ; ಹಾಗೆಯೇ ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಗುರುಜನರ ಶ್ರುಶ್ರೂಷೆ—ಈ ಧ್ರುವಗುಣಗಳು ರಘುವಂಶನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿವೆ.
Verse 31
तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि।।।।
ದೇವಿ! ಆರ್ಜವಸಂಪನ್ನನಾಗಿ, ದೇವೋಪಮನಾಗಿ, ಮಹರ್ಷಿಸಮ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕುರಿತು ನೀನು ಪಾಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಆಶಿಸಬಲ್ಲೆ?
Verse 32
न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्।।।।
ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಅಪ್ರಿಯ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ; ಹಾಗಿರಲು ನಿನ್ನ خاطرಕ್ಕೆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯ, ನೋವುಂಟುಮಾಡುವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ?
Verse 33
क्षमा यस्मिन्दमस्त्याग सत्यं धर्मः कृतज्ञता।अप्यहिंसा च भूतानां तमृते का गतिर्मम।।।।
ಕ್ಷಮೆ, ದಮ, ತ್ಯಾಗ, ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಕೃತಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮೇಲಿನ ಅಹಿಂಸೆ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಯಾರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ, ಆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಯಾವ ಗತಿ, ಯಾವ ಆಶ್ರಯ?
Verse 34
मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि।।।।
ಹೇ ಕೈಕೇಯಿ! ನಾನು ವೃದ್ಧನಾಗಿ, ಗತಿಯ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮೀಪಿಸಿದ ತಪಸ್ವಿ; ದೀನನಾಗಿ ಕರುಣವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ನೀನು ಕರುಣೆ ತೋರಬೇಕು.
Verse 35
पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किञ्चिदधिगम्यते।तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वां मन्युराविशेत्।।।।
ಸಮುದ್ರಪರ್ಯಂತವಾದ ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪಡೆಯಬಹುದಾದ ಯಾವುದು ಇದ್ದರೂ, ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ನಿನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಕೋಪವು ಪ್ರವೇಶಿಸದಿರಲಿ.
Verse 36
अञ्जलिं करोमि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।शरणं भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत्।।।।
ಹೇ ಕೈಕೇಯಿ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಅಂಜಲಿ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ, ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿರು; ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವು ನನಗೆ ತಾಗದಿರಲಿ.
Verse 37
इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।।।
ಹೀಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ದಹಿಸಿದ ಮಹಾರಾಜನು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಅಚೇತನನಂತೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾ, ಶೋಕಾರ್ಣವದ ಪಾರವನ್ನು ಶೀಘ್ರ ತಲುಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಮರುಮರು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಸ್ವಭಾವತಃ ಕ್ರೂರಳಾದ ಕೈಕೇಯಿ ಇನ್ನೂ ಕ್ರೂರವಾದ ವಚನಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಯುತ್ತರ ನೀಡಿದಳು.
Verse 38
इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।2.12.37।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।2.12.38।।
ಹೀಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ದಹಿಸಿದ ಮಹಾರಾಜನು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಅಚೇತನನಂತೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾ, ಶೋಕಾರ್ಣವದ ಪಾರವನ್ನು ಶೀಘ್ರ ತಲುಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಮರುಮರು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಸ್ವಭಾವತಃ ಕ್ರೂರಳಾದ ಕೈಕೇಯಿ ಇನ್ನೂ ಕ್ರೂರವಾದ ವಚನಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಯುತ್ತರ ನೀಡಿದಳು.
Verse 39
यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे।धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि।।।।
ಹೇ ರಾಜನ್, ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಈಗ ಮತ್ತೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಹೇ ವೀರ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಧಾರ್ಮಿಕತ್ವವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವೆ?
Verse 40
यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षय स्सह।कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि।।।।
ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ! ಅನೇಕ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದಾಗ, ಆಗ ನೀನು ಅವರಿಗೆ ಯಾವ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡುವೆ?
Verse 41
यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्षयसि।।।।
ಯಾರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಾನು ಜೀವಿಸುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ನನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದರು—ಆ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ನಾನು ಮಾಡಿದ ವಚನವನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಿದೆ ಎಂದು ನೀನು ಹೇಳುವೆಯೇ?
Verse 42
किल्बिषत्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।यो दत्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे।।।।
ನರಾಧಿಪನೇ! ಇಂದು ವರವನ್ನು ನೀಡಿ ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಕಲಂಕವನ್ನು ತರುವೆ.
Verse 43
शैब्यश्श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।
ಶೈಬ್ಯ ರಾಜನು ಶ್ಯೇನ-ಕಪೋತಿ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗೆ ತನ್ನದೇ ಮಾಂಸವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಅಲರ್ಕ ರಾಜನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ಪರಮೋನ್ನತ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 44
सागरस्समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।समयं माऽनृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।।।
ಸಾಗರನು ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತೀರವನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ; ಪೂರ್ವರಾಜರ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಸಮಯ-ವಚನವನ್ನು ಅಸತ್ಯ ಮಾಡಬೇಡ.
Verse 45
स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते।।।।
ಎಲೈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ! ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ರಾಮನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯವೂ ರಮಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೀಯೆ.
Verse 46
भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम्।यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।।।
ಅದು ಧರ್ಮವಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಅಧರ್ಮವಾಗಲಿ, ಸತ್ಯವಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಸುಳ್ಳಾಗಲಿ, ನೀನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತನ್ನು ಮೀರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 47
अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते।।।।
ರಾಮನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾದರೆ, ನಾನು ಇಂದೇ ನಿನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿಯೇ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದು, ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಪ್ರಾಣ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ.
Verse 48
एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम।।।।
ರಾಮನ ತಾಯಿಯು (ಕೌಸಲ್ಯೆ) ಗೌರವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದನ್ನು ನಾನು ಒಂದು ದಿನ ನೋಡಿದರೂ, ನನಗೆ ಮರಣವೇ ಲೇಸು.
Verse 49
भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्।।।।
ಎಲೈ ರಾಜನೇ! ಭರತನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 50
एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा।।।।
ಇಷ್ಟೇ ಮಾತು ಹೇಳಿ ಕೈಕೇಯಿ ಮೌನವಾದಳು; ರಾಜನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಅವಳು ಪ್ರತಿಯುತ್ತರ ನೀಡಲಿಲ್ಲ.
Verse 51
श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमशोभनम्।रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च।।।।नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।
ಕೈಕೇಯಿಯ ಪರಮ ಅಶುಭವಾದ ಬೇಡಿಕೆ—ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರ—ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡ ರಾಜನು ಕೆಲಕಾಲ ಅವಳಿಗೆ ಮಾತಾಡಲಾರದೆ ಉಳಿದನು.
Verse 52
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।।।
ರಾಜನು ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸದೆ ದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು—ಪ್ರಿಯಳಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತು ಹೇಳುವವಳನ್ನು. ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠೋರವೂ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅಪ್ರಿಯವೂ, ದುಃಖ-ಶೋಕಭರಿತವೂ ಭೀಕರವೂ ಆದ ಅವಳ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಸುಖವಿಲ್ಲದವನಾದನು.
Verse 53
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।2.12.52।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।2.12.53।।
ರಾಜನು ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸದೆ ದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು—ಪ್ರಿಯಳಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತು ಹೇಳುವವಳನ್ನು. ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠೋರವೂ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅಪ್ರಿಯವೂ, ದುಃಖ-ಶೋಕಭರಿತವೂ ಭೀಕರವೂ ಆದ ಅವಳ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಸುಖವಿಲ್ಲದವನಾದನು.
Verse 54
स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्न स्तरुरिवापतत्।।।।
ದೇವಿಯ ಭೀಕರ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನೂ ಅವಳು ಮಾಡಿದ ದಾರುಣ ಶಪಥವನ್ನೂ ಮನದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ‘ರಾಮ!’ ಎಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟು, ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಧರೆಗುರುಳಿದನು.
Verse 55
नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथाऽतुरः।हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः।।।।
ಜಗತೀಪತಿ ರಾಜನು ಮನಸ್ಸು ನಷ್ಟವಾದವನಂತೆ—ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ, ಆತುರನಾಗಿ ತಾನೇ ತಾನಿಗೆ ವಿರೋಧವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ರೋಗಿಯಂತೆ, ತೇಜಸ್ಸು ಕಸಿದುಕೊಂಡ ಸರ್ಪದಂತೆ ಆಗಿಬಿಟ್ಟನು.
Verse 56
दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयीम्।अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता।।।।भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।
ಆಮೇಲೆ ರಾಜನು ದೀನವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: “ಲಾಭವೆಂದು ತೋರುವ ಈ ಅನರ್ಥವನ್ನು ನಿನಗೆ ಯಾರು ಸೂಚಿಸಿದರು? ಭೂತಗ್ರಸ್ತ ಚಿತ್ತವಳಂತೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತೀಯಲ್ಲ—ನಿನಗೆ ಲಜ್ಜೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ?”
Verse 57
शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा।।।।बालायास्तत्त्वितिदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।
ಹಿಂದೆ, ನೀನು ಯೌವನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಶೀಲದೋಷವಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಈಗ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನಾನು ಹಿಂದೆ ತಿಳಿದಿದ್ದದಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿರೋಧವಾದುದನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ.
Verse 58
कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्।।।।राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।
ನಿನಗೆ ಇಂತಹ ಭಯ ಎಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿತು, ನೀನು ಇಂತಹ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ—ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಭರತನನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನಾರೂಢನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ರಾಘವ (ರಾಮ)ನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವಂತೆ?
Verse 59
विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा।।।।यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।
ಈ ಭಾವದಿಂದ—ಅಥವಾ ಈ ಅಸತ್ಯ ಮಾರ್ಗದಿಂದ—ವಿರಮಿಸು; ನಿನಗೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪತಿಯ, ಪ್ರಜೆಯ ಮತ್ತು ಭರತನ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ.
Verse 60
नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि।।।।किन्नु दुखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।
ಓ ಕ್ರೂರಳೇ, ಪಾಪಸಂಕಲ್ಪವತೀ, ಕ್ಷುದ್ರಳೇ, ದುಷ್ಕೃತ್ಯಕಾರಿಣೀ! ನನ್ನಲ್ಲಾಗಲಿ ರಾಮನಲ್ಲಾಗಲಿ ನೀನು ಯಾವ ದೋಷವೋ ಅಪರಾಧವೋ ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ?
Verse 61
न कथञ्चिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत्।।।।रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।
ರಾಮನನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾದರೆ ಭರತನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಿಷ್ಠನೆಂದು ನಾನು ಮನಸಾರೆ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 62
कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते।।।।मुखवर्णं विवर्णं तु तं यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।
ನಾನು ರಾಮನಿಗೆ ‘ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗ, ಅವನ ಮುಖವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ನೋಡಬಲ್ಲೆ? ಅದು ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತ ಚಂದ್ರನಂತೆ ವಿವರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಳಿಬಿಳಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
Verse 63
तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।
ಸ್ನೇಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಆ ಸುಕೃತವಾದ ದೃಢಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವುದನ್ನು ನೋಡಲಿ—ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಸೋತು ಹಿಂತಿರುಗುವ ಸೇನೆಯಂತೆ? ನಾನಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಸೇರಿರುವ ರಾಜರು ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳುವರು? ‘ಅಯ್ಯೋ, ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಮೂಢನು; ಇಷ್ಟು ಕಾಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಡೆಸಿದನು?’
Verse 64
तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।2.12.63।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्। किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।2.12.64।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।
ಸ್ನೇಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಆ ಸುಕೃತವಾದ ದೃಢಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವುದನ್ನು ನೋಡಲಿ—ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಸೋತು ಹಿಂತಿರುಗುವ ಸೇನೆಯಂತೆ? ನಾನಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಸೇರಿರುವ ರಾಜರು ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳುವರು? ‘ಅಯ್ಯೋ, ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಮೂಢನು; ಇಷ್ಟು ಕಾಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಡೆಸಿದನು?’
Verse 65
यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः।।।।परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामि किमहं तदा।
ಮತ್ತೆ ಅನೇಕ ವೃದ್ಧರು—ಗುಣವಂತರು, ಬಹುಶ್ರುತರು—ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ (ರಾಮನ) ವಿಷಯವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಆಗ ನಾನು ಏನು ಉತ್ತರ ಹೇಳಬಲ್ಲೆ?
Verse 66
कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया।।।।यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।
ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದೆನು—ಈ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳಿದರೂ ಅದು ಅಸತ್ಯವೆಂದು ತೋರುವದು.
Verse 67
किं मां वक्ष्यति कौशल्या राघवे वनमास्थिते।।।।किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
ರಾಘವನು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಕೌಶಲ್ಯೆ ನನಗೆ ಏನು ಹೇಳುವಳು? ಇಂತಹ ಅತಿಯಾದ ಅಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಅವಳಿಗೆ ಯಾವ ಉತ್ತರ ನೀಡಬಲ್ಲೆ?
Verse 68
यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।
ಯಾವಾಗ ಯಾವಾಗ ಕೌಶಲ್ಯೆ ದಾಸಿಯಂತೆ ಮತ್ತು ಸಖಿಯಂತೆ, ಪತ್ನಿಯಂತೆ ಮತ್ತು ಸಹೋದರಿಯಂತೆ, ತಾಯಿಯಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದಳೋ—ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನೇ ಸದಾ ಬಯಸುವಳು, ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನ ತಾಯಿ, ಮಧುರವಚನೆ—ಆ ದೇವಿ ಸತ್ಕಾರಾರ್ಹಳಾಗಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಆ ಮಹಾರಾಣಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.
Verse 69
यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।2.12.68।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।2.12.69।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।
ಹೇ ಕ್ರೂರಳೆ, ದುಷ್ಟಾಚಾರಿಣಿ, ಈ ವಂಶದ ನಾಶಕಾರಿಣಿ! ರಾಮನು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಪಾಪ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ? ಅಥವಾ ನಾನು, ಹೇ ಪಾಪಿನಿ, ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ?
Verse 70
इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि।।।।अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।
ಈಗ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಆ ಉಪಕಾರವೇ ನನಗೆ ದಹಿಸುತ್ತದೆ—ರೋಗಿಗೆ ಅಪಥ್ಯ ವ್ಯಂಜನದೊಡನೆ ತಿಂದ ಅನ್ನವು ನಂತರ ಕಾಡುವಂತೆ.
Verse 71
विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च।।।।सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।
ರಾಮನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಅವಮಾನವನ್ನೂ ಅವನ ವನಪ್ರಯಾಣವನ್ನೂ ನೋಡಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಭೀತಳಾಗಿ, ನಂತರ ನನಗೆ ಹೇಗೆ ಎಂದಿಗೂ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವಳು?
Verse 72
कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्।।।।मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।
ಅಯ್ಯೋ, ದೀನ ವೈದೇಹಿ ಎರಡು ಅಪ್ರಿಯ ವಾರ್ತೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ—ನಾನು ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ರಾಮನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
Verse 73
वैदेही बत मे प्राणान्शोचन्ती क्षपयिष्यति।।।।हीना हिमवतः पार्श्वे किन्नरेणेव किन्नरी।
ಅಯ್ಯೋ, ವೈದೇಹಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ ಕ್ಷಯವಾಗುವಳು—ಹಿಮವಂತದ ತಟದಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರನಿಲ್ಲದೆ ಕಿನ್ನರಿಯು ವಿಲಪಿಸಿ ಒಣಗುವಂತೆ.
Verse 74
न हि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने।।।।चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।
ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ದೂರವಾಸವಾಗಿರುವ ರಾಮನನ್ನೂ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನೂ ನೋಡಿ, ನಾನು ಚಿರಕಾಲ ಜೀವಿಸುವೆನೆಂಬ ಆಶೆ ಇಲ್ಲ.
Verse 75
सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।न हि प्रव्राजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे।
ದೇವಿ, ರಾಮನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ಮೇಲೆ ನಾನು ಬದುಕಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪುತ್ರನೊಡನೆ ವಿಧವೆಯಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುವೆ.
Verse 76
सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः।।।।
ಯಾವನೋ ಪುರುಷನು ಸುಂದರ ರೂಪ ನೋಡಿ ವಿಷಮಿಶ್ರಿತ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕುಡಿಯುವ ಮುನ್ನ ನಿರ್ದೋಷವೆಂದು ಭಾವಿಸುವಂತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸತೀ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ನಂಬಿದ್ದೆನು—ಆದರೆ ನೀನು ರೂಪವತಿಯಾದರೂ ಅಸತೀ.
Verse 77
अनृतैर्बहु मां सान्त्वै स्सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः।।।।
ಬಹಳ ಮೃದು ಆದರೆ ಅಸತ್ಯ ಸಾಂತ್ವನ ವಚನಗಳಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ; ಬಳಿಕ ಗೀತಸ್ವರದಿಂದ ಮೋಹಿಸಿ, ಲೋಭಿ ಬೇಟೆಗಾರನು ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುವಂತೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿದೆ.
Verse 78
अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा।।।।
ರಥ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ‘ಅನಾರ್ಯ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿಂದಿಸುವರು—ಪುತ್ರನನ್ನು ಮಾರಿದವನಂತೆ—ಮದ್ಯಪಾನ ಮಾಡುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಹೇಗೆ ಗರಹಿಸುವರೋ ಹಾಗೆ.
Verse 79
अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम्।।।।
ಅಹೋ, ಎಂಥ ದುಃಖ, ಎಂಥ ಕಷ್ಟ—ನಿನ್ನ ವಚನಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ! ಇಂತಹ ದುಃಖ ನನಗೆ ಬಂದಿರುವುದು, ಪೂರ್ವಕೃತ ಅಶುಭ ಕರ್ಮದ ಫಲವಂತೆ.
Verse 80
चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धिनी यथा।।।।
ಓ ಪಾಪಿನಿ, ಬಹುಕಾಲ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಾಪದಿಂದಲೂ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸಿದೆ; ನಂತರ ನೇಣಿನ ಕುಣಿಕೆಯಾಗುವ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡವನಂತೆ।
Verse 81
रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्।।।।
ನಿನ್ನೊಡನೆ ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಿನ್ನನ್ನು ಮರಣಸ್ವರೂಪೆಯೆಂದು ನಾನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ; ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕೈಯಿಂದ ಕಪ್ಪು ಸರ್ಪವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ಬಾಲಕನಂತೆ।
Verse 82
मया ह्यपितृकः पुत्र स्समहात्मा दुरात्मना।तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।।।।
ದುಷ್ಟಹೃದಯನಾದ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಪುತ್ರನು ಪಿತೃಹೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಜೀವಲೋಕವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ।
Verse 83
बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति।।।।
‘ಅಯ್ಯೋ, ರಾಜ ದಶರಥನು ಬಹಳ ಬುದ್ಧಿಹೀನನೂ ಕಾಮವಶನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ,’ ಎಂದು ಜನರು ಹೇಳುವರು।
Verse 84
व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते।।।।
ವ್ರತಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳ ಕಠೋರ ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ಈಗಾಗಲೇ ಕ್ಷೀಣಗೊಂಡವನು, ಭೋಗಿಸುವ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಮತ್ತೆ ಮಹಾ ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವನು.
Verse 85
नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।
ನನ್ನ ಪುತ್ರನು ಎರಡನೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರತಿವಚನ ನೀಡಲಾರನು; ‘ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ಅವನು ‘ಬಾಢಂ’—‘ತಥಾಸ್ತು’—ಎಂದೇ ಹೇಳುವನು.
Verse 86
यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः।प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति।।।।
ನನ್ನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ‘ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ರಾಘವನು ಆಜ್ಞೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡರೆ ಅದು ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಆದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ವತ್ಸನು ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 87
शुद्धभावो हि भावं मे न तु ज्ञास्यति राघवः।।।।स वनं प्रब्रजे त्युक्तो बाढ मित्येव वक्षयति।
ಶುದ್ಧಭಾವದ ರಾಘವನು ನನ್ನ ಅಂತರಂಗದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿಯಲಾರನು; ‘ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ಅವನು ‘ಬಾಢಂ’—‘ತಥಾಸ್ತು’—ಎಂದೇ ಹೇಳುವನು.
Verse 88
राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।।।।मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्।
ರಾಘವನು ವನವನ್ನು ಸೇರಿದರೆ, ಸರ್ವಲೋಕದಿಂದ ಧಿಕ್ಕೃತನಾಗಿ ಕ್ಷಮೆಯಿಲ್ಲದ ನಾನು; ಮರಣವು ನನ್ನನ್ನು ಯಮನ ಲೋಕವಾದ ಯಮಕ್ಷಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದು.
Verse 89
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।।।।इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे।
ನಾನು ಮೃತನಾದ ಮೇಲೆ, ಮತ್ತು ಮನುಜಪುಂಗವ ರಾಮನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ, ನನಗೆ ಪ್ರಿಯರಾದ ನನ್ನ ಜನರಲ್ಲಿ ಉಳಿದವರ ಮೇಲೆ ನೀನು ಇನ್ನೇನು ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಉದ್ದೇಶಿಸುತ್ತೀಯೆ?
Verse 90
कौशल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।।।।दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति।
ದೇವಿ ಕೌಶಲ್ಯೆ ನನ್ನನ್ನೂ, ರಾಮನನ್ನೂ, ಪುತ್ರರನ್ನೂ ಸಹ ಕಳೆದುಕೊಂಡರೆ, ಆ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ರಾಣಿ ನನ್ನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ಮರಣವನ್ನು ಸೇರುವಳು.
Verse 91
कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिस्सह।।।।प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव।
ಕೌಶಲ್ಯೆಯನ್ನೂ, ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ, ನನ್ನನ್ನೂ, ಮೂವರು ಪುತ್ರರೊಡನೆ ಸಹ ನರಕಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿಬಿಟ್ಟು—ಓ ಕೈಕೇಯಿ—ನೀನು ಸುಖಿಯಾಗಿರು, ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಂತೆ!
Verse 92
मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।।।।इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि।
ನನ್ನಿಂದಲೂ ರಾಮನಿಂದಲೂ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಗುಣಗಳಿಂದ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಸತ್ಕೃತವಾಗಿದ್ದ ಅಕ್ಷೋಭ್ಯ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವು ಈಗ ಆಕುಲವಾಗುವುದು; ನೀನು ಅದನ್ನು ಕಲಹ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆಳುವೆ.
Verse 93
प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत्।।।।मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेतकृत्यं गतायुषः।
ರಾಮನ ವನವಾಸವು ಭರತನಿಗೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಆಯುಷ್ಯ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಭರತನು ನನ್ನ ಪ್ರೇತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರಲಿ.
Verse 94
हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।
ಹಾಯ್, ಅನಾರ್ಯೆ! ನನ್ನ ಶತ್ರು ಕೈಕೇಯಿ! ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮನೆಗಳು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಲಿ!
Verse 95
हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।2.12.94।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।2.12.95।।
ನಾನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ, ಪುರುಷಪುಂಗವ ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ, ನೀನು ವಿಧವೆಯಾಗಿ ಪುತ್ರನೊಡನೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುವೆ.
Verse 96
त्वं राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि।अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।।।।सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा।
ನೀನು ರಾಜಪುತ್ರಿಯೆಂಬ ನೆಪದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದೆ; ಆದರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅತಿಯಾದ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಿತ ಅವಮಾನ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪಾಪಕೃತನಂತೆ ನನಗೆ ಅವಜ್ಞೆಯೇ ದೊರೆಯಲಿದೆ.
Verse 97
कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।।।।पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति।
ರಥಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮರುಮರು ವೈಭವದಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವಿರುವ ನನ್ನ ವತ್ಸ ರಾಮನು ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಾಗಿ ಹೇಗೆ ತಿರುಗಾಡುವನು?
Verse 98
यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।
ಯಾರಿಗಾಗಿ ಊಟದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕಿವಿಯೋಲೆ ಧರಿಸಿದ ಅಡುಗೆಗಾರರು, ನಾನು ಮುಂಚೆ ನಿಂತು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾನ-ಭೋಜನವನ್ನು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು—ಅಂತಹ ನನ್ನ ಪುತ್ರನು ಈಗ ಅರಣ್ಯದ ಆಹಾರವಾಗಿ ಕಷಾಯ, ತಿಕ್ತ, ಕಟು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿ ಹೇಗೆ ಬದುಕುವನು?
Verse 99
यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।2.12.98।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।2.12.99।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।
ಯಾರಿಗಾಗಿ ಊಟದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕಿವಿಯೋಲೆ ಧರಿಸಿದ ಅಡುಗೆಗಾರರು, ನಾನು ಮುಂಚೆ ನಿಂತು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾನ-ಭೋಜನವನ್ನು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು—ಅಂತಹ ನನ್ನ ಪುತ್ರನು ಈಗ ಅರಣ್ಯದ ಆಹಾರವಾಗಿ ಕಷಾಯ, ತಿಕ್ತ, ಕಟು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿ ಹೇಗೆ ಬದುಕುವನು?
Verse 100
महार्हवस्त्रसंवीतो भूत्वा चिरसुखोषितः।।।।काषायपरिधानस्तु कथं भूमौनिवत्स्यति।
ಮಹಾರ್ಹ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವನು, ಕಾಷಾಯ ವಸ್ತ್ರ ಮಾತ್ರ ತೊಟ್ಟು ಬರಿಬೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ವಾಸಿಸಿ (ಮಲಗಿ) ಬದುಕುವನು?
Verse 101
कस्यैतद्धारुणं वाक्यमेवंविधमचिन्तितम्।।।।रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम्।
ಇದು ಯಾರ ಭಯಾನಕ ವಾಕ್ಯ—ಇಂತಹ ಅಚಿಂತಿತ ಯೋಜನೆ: ರಾಮನ ಅರಣ್ಯಗಮನ ಮತ್ತು ಭರತನ ಅಭಿಷೇಕ?
Verse 102
धिगस्तु योषितो नाम शठा स्स्वार्थपरास्सदा।न ब्रवीमि स्त्रिय स्सर्वा भरतस्यैव मातरम्।।।।
‘ಸ್ತ್ರೀ’ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ—ಕಪಟಿಣಿ, ಸದಾ ಸ್ವಾರ್ಥಪರಳು! ಆದರೂ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ—ಭರತನ ತಾಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ.
Verse 103
अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निविष्टभावे।किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवाऽपि रामे।।।।
ಅನರ್ಥದಲ್ಲಿ ರತಳೇ, ಲೋಭಿಣಿ, ನೃಶಂಸಳೇ, ನನ್ನನ್ನು ಪೀಡಿಸಲು ನಿಶ್ಚಿತಸ್ವಭಾವಳೇ! ನನ್ನ ನಿಮಿತ್ತ, ಪರಹಿತಕಾರಿಯಾದ ರಾಮನಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಅಪ್ರಿಯ ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೀ?
Verse 104
परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत्स्याद्दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम्।।।।
ರಾಮನು ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಕೋಪದಿಂದ ದಹಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ; ತಂದೆಯರು ಪುತ್ರರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವರು, ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಭರಿತ ಪತ್ನಿಯರೂ ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವರು.
Verse 105
अहं पुनर्देवकुमाररूपमलङ्कृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव च पुनर्युवेव।।।।
ಮತ್ತೆ ನಾನು—ದೇವಕುಮಾರನಂತೆ ರೂಪವಂತನಾಗಿ, ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಆ ಪುತ್ರನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ—ಆನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅವನ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಯೌವನವಂತನಾದಂತೆ ಆಗುತ್ತೇನೆ.
Verse 106
विनाऽपि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिरवर्षता वज्रधरेण वाऽपि।रामं तु गच्छन्तमित स्समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे।।।।
ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದೆಯೂ ಲೋಕದ ಚಟುವಟಿಕೆ ನಡೆಯಬಹುದಾದರೂ, ಅಥವಾ ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನು ಮಳೆಯನ್ನೇ ತಡೆದರೂ—ಇಲ್ಲಿಂದ ರಾಮನು ಹೊರಟುಹೋಗುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆ ಯಾರೂ ಬದುಕಿರಲಾರರು; ಇದು ನನ್ನ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ.
Verse 107
विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्।।।।
ನನ್ನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಅಹಿತಕರವಾದ, ಶತ್ರುವಿನಂತಿರುವ ನೀನು—ಮರಣವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದಂತೆ—ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ. ಅಯ್ಯೋ, ದೀರ್ಘಕಾಲ ನನ್ನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಮಹಾವಿಷದ ನಾಗಿಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟೆ; ಆ ಮೋಹದಿಂದಲೇ ನಾನು ನಾಶವಾಯಿತು.
Verse 108
मया च रामेण च लक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी।।।।
ನನ್ನನ್ನೂ ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ದೂರಮಾಡಿ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಭರತನು ನಗರವನ್ನೂ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನೂ ಆಳಲಿ; ನನ್ನ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಹರ್ಷಕಾರಿಣಿಯಾಗಲಿ।
Verse 109
नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा।।।।
ಓ ಕ್ರೂರವೃತ್ತೆಯೇ, ವ್ಯಸನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವವಳೇ! ಇಂದು ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ, ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಯ ಹಲ್ಲುಗಳು ಸಹಸ್ರಧಾ ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಏಕೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ?
Verse 110
न किञ्चिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान्गुणनित्यसम्मते।।।।
ರಾಮನು ಅಲ್ಪವೂ ಹಾನಿಕರವೋ ಅಪ್ರಿಯವೋ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದನ್ನೇ ಅವನು ತಿಳಿಯನು. ಮಧುರವಾಕ್ಯನಾಗಿ ಸದಾ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಮ್ಮತಿಯಾದ ರಾಮನಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಗೆ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೀ?
Verse 111
प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज।न ते करिष्यामि वच स्सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसनि।।।।
ನೀ ದುಃಖದಿಂದ ಕ್ಷೀಣಿಸು, ಅಥವಾ ಹೊತ್ತಿ ಉರಿಯು, ಅಥವಾ ನಾಶವಾಗು—ಅಥವಾ ಸಹಸ್ರ ತುಂಡಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳು; ಓ ಕೇಕಯರಾಜಕುಲದ ಕಲಂಕವೇ! ನಿನ್ನ ಆ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರವಾದ, ಹಾನಿಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ನೆರವೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 112
क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम्।।2.12,112।।
ನೀ ಕ್ಷುರದಂತೆ ತೀಕ್ಷ್ಣೆ—ಎಂದಿಗೂ ಅಸತ್ಯವನ್ನು ಮಧುರವಚನವಾಗಿ ಹೇಳುವವಳು, ದುಷ್ಟಭಾವದವಳು, ಸ್ವಕುಲಘಾತಿನಿ. ನೀ ನೋಡುವುದಕ್ಕೂ ಅಮನೋಹರೆ; ಬಂಧನಗಳೊಡನೆ ಹೃದಯವನ್ನೇ ದಹಿಸಲು ಬಯಸುವ ನಿನ್ನ ಬದುಕನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ।
Verse 113
न जीवितं मेऽस्ति पुनःकुत स्सुखं विनाऽऽत्मजेनाऽत्मवतः कुतो रतिः।ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे।।।।
ನನ್ನ ಪುತ್ರನಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಜೀವವೇ ಇಲ್ಲ; ಹಾಗಿರಲು ಸುಖ ಎಲ್ಲಿ? ಆತ್ಮಗೌರವವಿರುವವನಿಗೆ ರತಿ ಎಲ್ಲಿ? ಹೇ ದೇವಿ ರಾಣಿ, ನನ್ನ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ನೀನು ಅರ್ಹಳಲ್ಲ; ನಾನು ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತೇನೆ—ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿ ಕರುಣೆ ತೋರಿಸು.
Verse 114
स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसम्स्पृश्य यथाऽतुरस्तथा।।।।
ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದವನಂತೆ ಅಳುತ್ತಾ ಇದ್ದ ಆ ಭೂಪತಿ—ಸ್ತ್ರೀಯ ಅತಿಮಾತ್ರ ಬಂಧನದಿಂದ ಹೃದಯ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು—ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದನು; ದೇವಿಯು ಎರಡೂ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಳೆದು ದೂರವಾಗಿ ಹರಡಿದಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರೋಗಿಯಂತೆ ಬಿದ್ದು ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲಾರದೆ ಹೋಯಿತು.
Frequently Asked Questions
The central dharma-sankat is whether a king must execute promised boons even when they mandate an ethically catastrophic outcome—Rama’s exile and Bharata’s installation—pitting satya (promise-keeping) against rāja-dharma as protection of the righteous heir and social order.
The sarga frames dharma as multi-layered: truthfulness is essential for royal credibility, yet coercive demands can weaponize dharma-language; the episode illustrates how moral authority collapses when vows are extracted or enforced without compassion and proportionality.
Key landmarks are Ayodhya as the seat of Ikshvaku legitimacy and the forest (araṇya/mahāvan) as the counter-space of exile; culturally, the sarga highlights coronation protocol (abhiṣeka), the institution of boons and oaths, and exempla of vow-keeping kings used as normative precedents.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.