Sarga 69
भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम् — Bharata’s Ominous Dream
अयोध्याकाण्ड
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೂತರು ನಗರಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಭರತನು ದುಃಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಒಳಗೊಳಗೆ ತೀವ್ರ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ಅಶುದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅಶುಭ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ಪರ್ವತದಿಂದ ಬಿದ್ದು ಗೋಮಯ-ಕಾದಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದು, ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತಾ ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿಯುವುದು, ಎಳ್ಳನ್ನ (ತಿಲ-ಅನ್ನ) ಭಕ್ಷಿಸುವುದು, ದೇಹಕ್ಕೆ ಲೇಪನ ಹಚ್ಚಿದಂತೆಯೇ ಮರುಮರು ತಲೆಯಾಗಿ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದು. ನಂತರ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳ ತಲೆಕೆಳಗು ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ—ಸಮುದ್ರ ಒಣಗುವುದು, ಚಂದ್ರನು ಬೀಳುವುದು, ಭೂಮಿ ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ರಾಜಹಸ್ತಿಯ ದಂತ ಮುರಿಯುವುದು, ಅಗ್ನಿ ಅಚಾನಕ್ ನಂದುವುದು, ಭೂಮಿ ಬಿರುಕು ಬಿಡುವುದು, ಮರಗಳು ಒಣಗುವುದು, ಧೂಮಾವೃತ ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ ಪರ್ವತಗಳು—ಇವು ಲೋಕಕ್ರಮಕ್ಕೂ ರಾಜ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೂ ಅಶಾಂತಿಯ ಸೂಚನೆ. ಮುಂದೆ ರಾಜನು ಕಪ್ಪು ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಹಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ರಕ್ತಮಾಲೆ ಮತ್ತು ರಕ್ತಾನುಲೇಪನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಗಧೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಣಿಯಾದ ವಿಕೃತ ರಾಕ್ಷಸಿ ಅವನನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಇದನ್ನು ಮರಣಶಕುನವೆಂದು ತಿಳಿದು, ತನ್ನ, ರಾಮನ, ರಾಜನ ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಗ್ಗೆ ಭಯಪಡುವನು; ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಪ್ನನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಗಧೆ-ಯುಕ್ತ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಆರೂಢನಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಶೀಘ್ರ ಚಿತಾಧೂಮದ ಸೂಚನೆ. ಸ್ನೇಹಿತರು ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ನಾಟಕ, ಹಾಸ್ಯಗಳಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಿರುಗಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಭರತನು ಶಾಂತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಕಂಠ ಒಣಗುವುದು, ಸ್ವರ ಮುರಿಯುವುದು, ಮುಖ ಮ್ಲಾನವಾಗುವುದು, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದ ಆತ್ಮಗ್ಲಾನಿ ಅವನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತದೆ. ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ರಾಜನ “ಅಗಮ್ಯ” ಉಪಸ್ಥಿತಿಯೇ ಅವನ ಭಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
यामेव रात्रिं ते दूताः प्रविशन्ति स्म तां पुरीम्।भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो दृष्टोऽयमप्रियः।।।।
ಆ ದೂತರು ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಅದೇ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಭರತನು ಕೂಡ ಅಪ್ರಿಯವಾದ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುವ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 2
व्युष्टामेव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नमप्रियम्।पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृशं पर्यतप्यत।।।।
ಆ ರಾತ್ರಿ ಉಷಸ್ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ, ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡ ಮಹಾರಾಜಾಧಿರಾಜನ ಪುತ್ರನು ಅತ್ಯಂತವಾಗಿ ವ್ಯಥಿತನಾದನು.
Verse 3
तप्यमानं समाज्ञाय वयस्याः प्रियवादिनः।आयासं हि विनेष्यन्त स्सभायां चक्रिरे कथाः।।।।
ಅವನು ಶೋಕದಿಂದ ತಪ್ತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಮಧುರವಚನಿಗಳಾದ ಅವನ ಸಮವಯಸ್ಕರು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ನಾನಾವಿಧ ಮಾತುಕತೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು.
Verse 4
वादयन्ति तथा शान्तिं लास यन्त्यपि चापरे।नाटकान्यपरे प्राहुर्हास्यानि विविधानि च।।।।
ಅವನನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಕೆಲವರು ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ವಾದಿಸಿದರು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ನೃತ್ಯಮಾಡಿದರು; ಕೆಲವರು ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು, ಮತ್ತವರು ನಾನಾವಿಧ ಹಾಸ್ಯಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 5
स तैर्महात्मा भरतस्सखिभिः प्रियवादिभिः।गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर्न प्राहृष्यत राघवः।।।।
ಆದರೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವ ವಂಶಜ ಭರತನು, ಮಧುರವಚನಿಗಳಾದ ಸ್ನೇಹಿತರು ಗೋಷ್ಠಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯ-ಪರಿಹಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಹರ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 6
तमब्रवीत्प्रियसखो भरतं सखिभिर्वृतम्।सुहृद्भिः पर्युपासीनः किं सखे नानुमोदसे।।।।
ಆಗ ಪ್ರಿಯಸಖನು, ಸುಹೃದರ ನಡುವೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: “ಸಖೇ, ನೀನು ಏಕೆ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ?”
Verse 7
एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह।श्रुणु त्वं यन्निमित्तं मे दैन्यमेतदुपागतम्।।।।
ಹೀಗೆ ಸುಹೃದನು ಹೇಳಿದಾಗ ಭರತನು ಪ್ರತಿಯುತ್ತರಿಸಿದನು: “ಕೇಳು; ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನನಗೆ ಈ ದೈನ್ಯವು ಬಂದಿತೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.”
Verse 8
स्वप्ने पितरमद्राक्षं मलिनं मुक्त मूर्धजम्।पतन्तमद्रिशिखरात्कलुषे गोमयह्रदे।।।।
ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ನಾನು ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡೆನು—ಮಲಿನನಾಗಿ, ಮುಕ್ತಮೂರ್ಧಜನು—ಪರ್ವತಶಿಖರದಿಂದ ಬಿದ್ದು ಕಲుషಿತ ಗೋಮಯಹ್ರದದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 9
प्लवमानश्च मे दृष्टस्स तस्मिन्गोमयह्रदे।पिबन्नञ्जलिना तैलं हसन्नपि मुहुर्मुहुः।।।।
ಅದೇ ಗೋಮಯಹ್ರದದಲ್ಲಿ ಅವನು ತೇಲುತ್ತಿದ್ದುದು ನನಗೆ ಕಂಡಿತು; ಅಂಜಲಿಯಿಂದ ತೈಲವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ಮರುಮರು ನಗುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 10
ततस्तिलौदनं भुक्त्वा पुनः पुनरधश्शिराः।तैलेनाभ्यक्तसर्वाङ्गः तैलमेवान्वगाहत।।।।
ನಂತರ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಎಳ್ಳು ಮಿಶ್ರಿತ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೆ; ದೇಹವೆಲ್ಲ ತೈಲದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿದ್ದು, ಅವನು ಮರುಮರು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ತೈಲದಲ್ಲೇ ಮುಳುಗುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 11
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि।उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।।।औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम्।।।।अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान्।अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान्।।।।
ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಸಾಗರವು ಒಣಗಿಹೋಗಿರುವುದನ್ನೂ, ಚಂದ್ರನು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡೆ; ಲೋಕವು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದಂತೆ ತೋಚಿತು. ರಾಜಾರೂಢ ಗಜದ ದಂತವು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಒಡೆದಿತ್ತು; ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿ ಅಚಾನಕ ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಭೂಮಿ ಬಿರುಕುಬಿಟ್ಟಿತು, ನಾನಾವಿಧ ವೃಕ್ಷಗಳು ಒಣಗಿದವು; ಪರ್ವತಗಳು ಧ್ವಂಸವಾಗಿ ಧೂಮಯುಕ್ತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು.
Verse 12
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि।उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।2.69.11।।औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम्।।2.69.12।।अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान्।अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान्।।2.69.13।।
ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ನಾನು ರಾಜಾರ್ಹ, ಸವಾರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಆನೆಯ ದಂತವು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಮುರಿದುದನ್ನು ಕಂಡೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯೂ ಸಹಸಾ ಶಮನಗೊಂಡಿತು—ಬಲವೂ ಶುಭಕ್ರಮವೂ ಕುಸಿಯುವ ಅಪಶಕುನದ ಸೂಚನೆಗಳಂತೆ.
Verse 13
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि।उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।2.69.11।।औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम्।।2.69.12।।अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान्।अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान्।।2.69.13।।
ಭೂಮಿಯು ಇಳಿದು ಬಿರುಕು ಬಿಟ್ಟಂತೆಯೂ, ನಾನಾ ವಿಧದ ಮರಗಳು ಒಣಗಿ ಹೋದಂತೆಯೂ ನಾನು ಕಂಡೆ; ಪರ್ವತಗಳೂ ಧ್ವಂಸಗೊಂಡು ಧೂಮಿಸುತ್ತಿದ್ದವು—ಲೋಕದ ಸ್ಥೈರ್ಯವೂ ಮಂಗಳವೂ ಕ್ಷೀಣಿಸುವ ದೃಶ್ಯವಾಗಿ.
Verse 14
पीठे कार्ष्णायसे चैनं निषण्णं कृष्णवाससम्।प्रहसन्ति स्म राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ्गलाः।।।।
ಕಬ್ಬಿಣದ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಕಪ್ಪು ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾದ ರಾಜನನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆ; ಕಪ್ಪು-ಪಿಂಗಲ ವರ್ಣದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅವನನ್ನು ನಗುತ್ತಿದ್ದರು—ರಾಜಗೌರವ ಹರಣವಾಗುವ ಅವಮಾನಕರ ದೃಶ್ಯ.
Verse 15
त्वरमाणश्च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः।रथेन खरयुक्तेन प्रयातो दक्षिणामुखः।।।।
ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆ—ಕೆಂಪು ಮಾಲೆ ಹಾಗೂ ಕೆಂಪು ಲೇಪನದಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾಗಿ—ಕತ್ತೆಗಳನ್ನೇ ಜೂತಿಸಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಮುಖವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ; ಯಮಲೋಕದ ಕಡೆಗೆ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುವಂತೆ.
Verse 16
प्रहसन्तीव राजानं प्रमदा रक्तवासिनी।प्रकर्षन्ती मया दृष्टा राक्षसी विकृतानना।।।।
ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಣಿಯಾದ, ವಿಕೃತಮುಖದ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆ; ಅವಳು ರಾಜನನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾ, ನಗೆಯಾಡುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು—ವೈರಿಬಲವು ಧರ್ಮಸತ್ತೆಯನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಸೂಚನೆ.
Verse 17
एवमेतन्मया दृष्टमिमां रात्रिं भयावहम्।अहं रामोऽथवा राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति।।।।
ಹೀಗೆಯೇ ನಿನ್ನೆ ರಾತ್ರಿ ನಾನು ಭಯಂಕರವಾದ ಈ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡೆನು; ನಾನು ಅಥವಾ ಶ್ರೀರಾಮನು, ಅಥವಾ ರಾಜನು, ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು—ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು ಮರಣಿಸುವರು.
Verse 18
नरो यानेन य स्स्वप्ने स्वरयुक्तेन याति हि।अचिरात्तस्य धूमाग्रं चितायां सम्प्रदृश्यते।।।।
ಯಾಕೆಂದರೆ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಗದ್ದೆಗಳನ್ನು ಜೂತಿಸಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡರೆ, ಅಲ್ಪಕಾಲದಲ್ಲೇ ಅವನ ಚಿತೆಯಿಂದ ಏರುವ ತಿರುಗುವ ಧೂಮಶಿಖೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ಇದೇ ಅಪಶಕುನ.
Verse 19
एतन्निमित्तं दीनोऽहं तन्नवः प्रतिपूजये।शुष्यतीव च मे कण्ठः न स्वस्थमिव मे मनः।।।।
ಈ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ನಾನು ದೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪೂಜಿಸಿ ಉತ್ತರಿಸಲಾರದೆನಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಕಂಠವು ಒಣಗುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಮನಸ್ಸು ಸಹ ಅಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
Verse 20
न पश्यामि भयस्थानं भयं चैवोपधारयेभ्रष्टश्च स्वरयोगो मे छाया चोपहता मम।जुगुप्सन्निव चाऽत्मानं न पश्यमि च कारणम्।।।।
ಭಯಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಿತ ಆಧಾರ ನನಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಭಯವನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಧ್ವನಿಯ ಸ್ವರಭಂಗವಾಗಿದೆ, ನನ್ನ ಕಾಂತಿಯೂ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿದೆ; ನಾನು ನನ್ನನ್ನೇ ಜುಗುಪ್ಸಿಸುವವನಂತೆ, ಕಾರಣವನ್ನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 21
इमां च दुस्स्वप्नगतिं निशाम्यतामनेकरूपामवितर्कितां पुरा।भयं महत्तद्धृदयान्नयाति मे विचिन्त्य राजानमचिन्तदर्शनम्।।।।
ಈ ಭಯಾನಕ ದುಸ್ವಪ್ನದ ಗತಿಯನ್ನು—ಅನೇಕರೂಪದ, ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ಕಲ್ಪಿಸದ—ಗಮನಿಸಿ, ಅಚಿಂತ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದಾಗ, ಮಹಾಭಯವು ನನ್ನ ಹೃದಯದಿಂದ ದೂರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive and moral: Bharata must process foreboding signs without clear evidence, while remaining responsible in speech and conduct; he fears imminent death within the royal family and struggles to respond appropriately to companions and circumstance.
The chapter emphasizes the epic’s moral psychology: fear can arise without visible cause, and omens function as narrative instruments linking inner apprehension to public catastrophe; companionship may console, yet dharma requires steadiness when signs suggest impermanence and loss.
Ayodhyā and the sabhā (assembly) frame the social setting, while dream-landmarks—adriśikhara (mountain peak), gomaya-hrada (cow-dung pool), citā (funeral pyre), and the southward direction—encode cultural notions of impurity, death-portents, and inauspicious transit.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.