Sarga 61

Verse 1

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

ಧರ್ಮಪರಾಯಣನೂ, ಇತರರನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ರಾಮನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸ್ವಾರ್ಥಜನ್ಯ ತೀವ್ರ ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ ತನ್ನ ಪತಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು.

Verse 2

यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः।सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः।।2.61.2।।

ಯದ್ಯಪಿ ನಿನ್ನ ಮಹಾಯಶಸ್ಸು ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ—ಹೇ ರಾಘವ, ನೀನು ಕರುಣಾಮಯನೂ ದಾನಶೀಲನೂ ಮಧುರವಚನನೂ ಆಗಿದ್ದೀಯೆ—

Verse 3

कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया।दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः।।2.61.3।।

ನರವರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ಈಗ ದುಃಖಿತರಾದ ನಿನ್ನ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ವನದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸುವರು?

Verse 4

सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता।कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते।।2.61.4।।

ಆಕೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಯೌವನವತಿ, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದ, ಅತಿಕೋಮಳ, ಸುಖಸೌಖ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭ್ಯಾಸವಾದವಳು; ಅಂಥ ಮೈಥಿಲಿ ಉಷ್ಣವನ್ನೂ ಶೀತವನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಬಲ್ಲಳು?

Verse 5

भुक्त्वाऽशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम्।वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते।।2.61.5।।

ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸೀತೆಯು ಶುಭವಾದ ಸೂಪ-ಮಸಾಲೆಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಸುವ್ಯಂಜನ ಭೋಜನಕ್ಕೆ ಅಭ್ಯಾಸವಾದವಳು; ಅರಣ್ಯದ ಕಾಡು ಅಕ್ಕಿಯ ಆಹಾರವನ್ನು ಆಕೆ ಹೇಗೆ ಸೇವಿಸಬಲ್ಲಳು?

Verse 6

गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता।कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम्।।2.61.6।।

ಶುಭವಾದ ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ಮಧುರ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಲು ಅಭ್ಯಾಸವಾದ ನಿರ್ದೋಷಿಣಿ ಸೀತೆಯು, ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ಸಿಂಹಾದಿಗಳ ಅಶುಭ ಗರ್ಜನೆ-ಶಬ್ದವನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೇಳಿ ಸಹಿಸಬಲ್ಲಳು?

Verse 7

महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः।भुजं परिघसङ्काशमुपधाय महाबलः।।2.61.7।।

ಮಹೇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ಉನ್ನತಪ್ರಭಾವಿಯಾದ ಮಹಾಬಾಹು ಮಹಾಬಲ ರಾಮನು ಈಗ ಎಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೋ—ಕಬ್ಬಿಣದ ದಂಡದಂತೆ ಇರುವ ತನ್ನ ಭುಜವನ್ನೇ ತಲಪಾಯಿಯಾಗಿ ಇಟ್ಟು?

Verse 8

पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम्।कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम्।।2.61.8।।

ಕಮಲವರ್ಣದ, ಸುಂದರ ಕೇಶಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ, ಕಮಲಸುಗಂಧ ಶ್ವಾಸವಿರುವ, ಪುಷ್ಕರಸಮಾನ ನೇತ್ರಗಳ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುಖವನ್ನು ನಾನು ಮತ್ತೆ ಯಾವಾಗ ದರ್ಶನಮಾಡುವೆನು?

Verse 9

वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः।अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा।।2.61.9।।

ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನ ಹೃದಯವು ವಜ್ರಸಾರಮಯವಾಗಿದೆ; ಅವನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಇದ್ದರೂ ಇದು ಸಾವಿರ ತುಂಡಾಗಿ ಒಡೆಯದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ.

Verse 10

यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः।निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने।।2.61.10।।

ನೀನು ಮಾಡಿದ ನಿರ್ದಯ ಕರ್ಮದ ಕಾರಣದಿಂದ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರಾದ ನನ್ನ ಬಂಧುಗಳು ತಳ್ಳಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟು ಈಗ ದೀನರಾಗಿ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

Verse 11

यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति।जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते।।2.61.11।।

ಹದಿನೈದನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾಘವನು ಮರಳಿ ಬಂದರೂ ಸಹ, ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಕೋಶವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುವನು ಎಂಬ ಲಕ್ಷಣ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 12

भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान्।ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान्।।2.61.12।।

ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು, ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಮೊದಲು ತಮ್ಮದೇ ಬಂಧುಬಾಂಧವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಂತರ ‘ಕರ್ತವ್ಯ ನೆರವೇರಿತು’ ಎಂದುಕೊಂಡು ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ.

Verse 13

तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः।न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः।।2.61.13।।

ಅಲ್ಲಿ ಗುಣವಂತರೂ ವಿದ್ಯಾವಂತರೂ ಆದ ದ್ವಿಜಾತಿಗಳು, ದೇವಸಮಾನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯವರಾದರೂ, ಇತರರ ನಂತರ ನೀಡುವುದನ್ನು—ಅದು ಅಮೃತವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ—ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 14

ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुं द्विजर्षभाः।नाभ्युपैतुमलं प्राज्ञा श्शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः।।2.61.14।।

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತೃಪ್ತರಾದ ಮೇಲೆಯೂ, ಪ್ರಾಜ್ಞರಾದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರು ನಂತರ ಭೋಜನ ಮಾಡಲು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ; ಕೊಂಬು ಕತ್ತರಿಸುವುದನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದ ಎತ್ತುಗಳಂತೆ.

Verse 15

एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते।भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमंस्यते।।2.61.15।।

ಅದೇ ರೀತಿ, ಹೇ ವಿಶಾಂಪತೇ (ಜನಾಧಿಪತೇ), ಕನಿಷ್ಠ ಸಹೋದರನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದ್ದರೆ, ಜ್ಯೇಷ್ಠನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಸಹೋದರನು ಅದನ್ನು ಏಕೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸಬಾರದು?

Verse 16

न परेणाऽहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति।एवमेतन्नरव्याघ्रः परलीढं न मन्यते।।2.61.16।।

ಹುಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಮೃಗ ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಆಹಾರವನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ನರವರ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇತರರು ಈಗಾಗಲೇ ಆಸ್ವಾದಿಸಿದ (ಪರಲೀಢ) ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 17

हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः।नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे।।2.61.17।।

ಹವಿಸ್, ಆಜ್ಯ (ತುಪ್ಪ), ಪುರೋಡಾಶ, ಕುಶ ಮತ್ತು ಖದಿರದ ಯೂಪಗಳು—ಕಾಲದಿಂದ ಜೀರ್ಣಿಸಿ ಈಗಾಗಲೇ ಉಪಯೋಗಗೊಂಡಿರುವವುಗಳನ್ನು—ಮತ್ತೆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 18

तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव।नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम्।।2.61.18।।

ಹಾಗೆಯೇ, ಇತರರು ಈಗಾಗಲೇ ಆಸ್ವಾದಿಸಿದ ಈ ರಾಜ್ಯವು ಸಾರ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸುರೆಯಂತಿದೆ; ಸೋಮ ನಷ್ಟವಾದ ಅಧ್ವರ (ಯಜ್ಞ) ಹೇಗೆ ಅಯೋಗ್ಯವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ.

Verse 19

न चेमां धर्षणां राम सङ्गच्छेदत्यमर्षणः।दारयेन्मन्दरमपि स हि क्रुद्धश्शितैश्शरैः।।2.61.19।।

ಹೇ ರಾಮ, ಅತಿಅಮರ್ಷಣನಾದ ನೀನು ಇಂತಹ ಅವಮಾನಕರ ಧರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕ್ರುದ್ಧನಾದರೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನೂ ಚೀರಿ ಬಿಡಬಲ್ಲೆ.

Verse 20

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।

ಆದರೆ ಪಿತೃಗೌರವದಿಂದ ಮಹಾತ್ಮ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆಯಲು ಸಹ ಧೈರ್ಯಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ-ಗ್ರಹಗಣಗಳೊಡನೆ ನಕ್ಷತ್ರಚಿತ್ರೀಕೃತ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸಬಲ್ಲವನು ಸಹ ನಿನ್ನನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಶತಶೈಲಗಳಿಂದ ಆವರಿತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಪಿಸಲಿ ಅಥವಾ ಚೀರಿ ಬಿಡಲಿ, ಆದರೂ ಪಿತೃಧರ್ಮವನ್ನು ಲಂಘಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 21

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।

ಆದರೆ ಪಿತೃಗೌರವದಿಂದ ಮಹಾತ್ಮ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆಯಲು ಸಹ ಧೈರ್ಯಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ-ಗ್ರಹಗಣಗಳೊಡನೆ ನಕ್ಷತ್ರಚಿತ್ರೀಕೃತ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸಬಲ್ಲವನು ಸಹ ನಿನ್ನನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಶತಶೈಲಗಳಿಂದ ಆವರಿತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಪಿಸಲಿ ಅಥವಾ ಚೀರಿ ಬಿಡಲಿ, ಆದರೂ ಪಿತೃಧರ್ಮವನ್ನು ಲಂಘಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 22

नैवं विधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति।बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम्।।2.61.22।।

ರಾಘವನು ಇಂತಹ ಅವಮಾನವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬಲಿಷ್ಠ ವ್ಯಾಘ್ರನು ತನ್ನ ಬಾಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದನ್ನೂ ಸಹಿಸದಂತೆ.

Verse 23

नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृथे।अधर्मंत्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत्।।2.61.23।।

ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಎದುರಿಸಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ಭಯ ಉಂಟುಮಾಡಲಾರವು. ಇಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ ಪ್ರಬಲವಾದರೆ, ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಲೋಕವನ್ನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವನು.

Verse 24

नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः।युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत्।।2.61.24।।

ನಿಜಕ್ಕೂ, ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಮಹಾಭುಜನು ತನ್ನ ಕಂಚನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುಗಾಂತಕಾಲದಂತೆ ಭೂತಗಳನ್ನು ದಹಿಸುವಂತೆ, ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನೂ ಸಹ ದಹಿಸಬಲ್ಲನು.

Verse 25

स तादृशस्सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः।स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा।।2.61.25।।

ಅಂತಹ ಸಿಂಹಬಲವಂತ, ವೃಷಭನೇತ್ರ, ನರರ್ಷಭನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದಲೇ ಹತನಾದನು; ಜಲಚರ ಮೀನು ತನ್ನದೇ ಸಂತಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ.

Verse 26

द्विजातिचरितो धर्मश्शास्त्रदृष्टस्सनातनः।यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते।।2.61.26।।

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟವಾದ, ದ್ವಿಜರು ಆಚರಿಸುವ ಸನಾತನ ಧರ್ಮವು ನಿಜವಾಗಿ ನಿನ್ನೊಂದಿಗಿದ್ದರೆ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನಾದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದೆ?

Verse 27

गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः।तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते।।2.61.27।।

ರಾಜನೇ, ಸ್ತ್ರೀಯಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಆಶ್ರಯ ಪತಿಯೇ; ಎರಡನೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪುತ್ರನು; ಮೂರನೆಯದು ಬಂಧುಜನರು. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಆಶ್ರಯವೆಂಬುದು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

Verse 28

ನಿಜವಾಗಿ ಈಗ ನನಗೆ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ; ನಾನು ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ನನನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ನಾಶಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ.

Verse 29

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

ಧರ್ಮಪರಾಯಣನಾಗಿ, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೃದಯವಿದಾರಕ ಶೋಕದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ ತನ್ನ ಪತಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು.

Verse 30

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

ಧರ್ಮಪರಾಯಣನಾಗಿ, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೃದಯವಿದಾರಕ ಶೋಕದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಈ ರೀತಿ ಸಂಬೋಧಿಸಿದಳು.