Sarga 73
भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः — Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma
अयोध्याकाण्ड
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ೭೩ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ದಶರಥನ ನಿಧನ ಮತ್ತು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವನವಾಸದ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದ ಯುಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗರ್ಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯೂ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಸಹೋದರರೂ ಇಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ ಅರ್ಥಹೀನವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕೌಸಲ್ಯಾ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ವಂಶಕ್ಕೆ ವಿನಾಶ ತಂದೆ ಎಂದು ಆಕೆಯನ್ನು ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯಂತೆ ಗೌರವಿಸಿ ಆದರ್ಶವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡನೆಂಬುದನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಆಚರಣೆ-ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜ್ಯೇಷ್ಠನಿಗೇ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ, ಕನಿಷ್ಠರು ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ವಿನಯದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ನೆರವಾಗುವುದು ಪರಂಪರೆ; ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೃತ್ಯವು ಶಾಶ್ವತ ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಪೂರ್ವಜರ ಕೀರ್ತಿಗೂ ಭಂಗವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿಯು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೇರಿಸುವ ಆಶೆಯನ್ನು ತಾನು ನೆರವೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಿರ್ದೋಷ, ಜನಪ್ರಿಯ ರಾಮನನ್ನು ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಕರೆತಂದು ಅಂತರಂಗದ ಅಚಲ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಅವನನ್ನೇ ಸೇವಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಶೋಕನಾದ ಪರ್ವತಗುಹೆಯಲ್ಲಿನ ಸಿಂಹಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಉಕ್ಕಿ ಬರುತ್ತದೆ—ಅಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೂ ಧರ್ಮನಿಂದೆಯೂ ಒಂದಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತವೆ।
Shlokas
Verse 1
सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ।भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत्।।।।
ತಂದೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹಾಗೂ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ವನವಾಸವನ್ನು ಕೇಳಿ, ದುಃಖದಿಂದ ದಹಿಸಿದ ಭರತನು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 2
किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः।विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च।।।।
ಇಲ್ಲಿ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡು ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ನನಗೆ, ತಂದೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ತಂದೆಯ ಸಮಾನನಾದ ಅಣ್ಣನಿಲ್ಲದೆ, ಈ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಈಗ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?
Verse 3
दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः।राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम्।।।।
ನನ್ನ ದುಃಖದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಮತ್ತೊಂದು ದುಃಖವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದೆ—ಗಾಯದ ಮೇಲೆ ಉಪ್ಪು ಎರಚಿದಂತೆ; ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರೇತಸಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ, ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ವನವಾಸಿ ತಾಪಸನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ.
Verse 4
कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता।अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान्।।।।
ಕುಲದ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಕಾಲರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಬಂದೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡ ನನ್ನ ತಂದೆ, ತಾನು ಹೊತ್ತಿ ಉರಿಯುವ ಅಂಗಾರವನ್ನೇ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ.
Verse 5
मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि।सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि।।।।
ಪಾಪದೃಷ್ಟಿಯ ಸ್ತ್ರೀಯೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ನನ್ನ ತಂದೆ ಮರಣಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟನು. ಕುಲಕಳಂಕೆಯೇ, ಮೋಹದಿಂದ ಈ ವಂಶದ ಸುಖವನ್ನು ನೀನು ಕಸಿದುಕೊಂಡೆ.
Verse 6
त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः।तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः।।।।
ನಿನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಬಳಿಕ ಇಂದು ನನ್ನ ತಂದೆ—ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜ—ತೀವ್ರ ದುಃಖದಿಂದ ದಹಿಸಿ ಇಹಲೋಕ ತ್ಯಜಿಸಿದನು.
Verse 7
विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः।कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः।।।।
ಧರ್ಮವತ್ಸಲ ಮಹಾರಾಜನಾದ ನನ್ನ ತಂದೆ ಏಕೆ ನಾಶಗೊಂಡನು? ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರವ್ರಾಜಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು—ಅವನು ಏಕೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದನು?
Verse 8
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते।दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम।।।।
ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ನನ್ನದೇ ಜನನಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಅವರ ಮೇಲಿಟ್ಟು, ಅವರು ಬದುಕುವುದು ಅತಿದುರ್ಲಭ.
Verse 9
ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम्।वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते।।।।
ಆದರೂ ಆರ್ಯನಾದ ರಾಮನು—ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿ, ಗುರುಜನರ ಪ್ರತಿಯುತ್ಕೃಷ್ಟ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ತಿಳಿದವನು—ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ತಾಯಿಯಲ್ಲಿಯೇ ವರ್ತಿಸುವಂತೆ.
Verse 10
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते।।।।
ಅದೇ ರೀತಿ ನನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಮಾತೆ ದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಿ ಕೌಸಲ್ಯಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸಹೋದರಿಯಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾಳೆ.
Verse 10
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते।।।।
ಅದೇ ರೀತಿ ನನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಮಾತೆ ದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಿ ಕೌಸಲ್ಯಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸಹೋದರಿಯಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾಳೆ.
Verse 11
तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम्।प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि।।।।
ಅವಳ ಪುತ್ರನನ್ನು—ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದವನನ್ನು, ಚೀರ‑ವಲ್ಕಲ ಧರಿಸಿದವನನ್ನು—ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ಹೇ ಪಾಪಿನಿ, ನೀನು ಹೇಗೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ?
Verse 12
अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम्।प्रव्राज्य चीरवसनं किन्नु पश्यसि कारणम्।।।।
ಪಾಪದ ಕಡೆಗೆ ಎಂದಿಗೂ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಕದ—ಶೂರ, ಆತ್ಮನಿಯಂತ್ರಿತ, ಯಶಸ್ವಿ—ಅವನನ್ನು ಚೀರವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಡಿಸಿ ಬಿಟ್ಟೆ; ಹಾಗಾದರೆ ನೀನು ಯಾವ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ?
Verse 13
लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति।तथाह्यनर्धो राज्यार्थं त्वयाऽनीतो महानयम्।।।।
ನೀನು ಲೋಭಿಣಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ರಾಘವನಿಗೆ ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಭಾವವನ್ನು ನೀನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ರಾಜ್ಯಾರ್ಥವಾಗಿ ನೀನು ಈ ಮಹಾವಿಪತ್ತನ್ನು ತಂದೆ.
Verse 14
अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ।केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे।।।।
ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೆಂಬ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಯಾವ ಶಕ್ತಿ-ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಾನು ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಧೈರ್ಯಪಡಲಿ?
Verse 15
तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः।उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा।।।।
ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಮಹಾರಾಜನು, ತಾನೂ ಮಹಾಬಲನಾಗಿದ್ದರೂ, ಸದಾ ಬಲವಂತನಾದ ರಾಮನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದನು—ಮೇರುಪರ್ವತವು ಮೇರುವನವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುವಂತೆ.
Verse 16
सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम्।दम्योधुरमिवाऽऽसाद्य वहेयं केनचौजसा।। ।।
ನಾನು ಈ ಮಹಾಭಾರವನ್ನು—ಮಹಾ, ಸುಯೋಜಿತ ಎತ್ತಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಹೊರೆ—ಹೇಗೆ ಹೊರುವೆನು? ತರಬೇತಿ ಇಲ್ಲದ ಕರು ಭಾರೀ ನೊಗವನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಂತೆ, ಯಾವ ಬಲದಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುವೆನು?
Verse 17
अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा।सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम्।।।।
ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ಉಪಾಯಗಳಿಂದಲೋ ಬುದ್ಧಿಬಲದಿಂದಲೋ ನನಗೆ ಶಕ್ತಿ ಬಂದರೂ, ಪುತ್ರಲೋಭಿನಿಯಾದ ನೀನು ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟವನ್ನು ನಾನು ನೆರವೇರಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 18
न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम्।यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा।।।।
ರಾಮನು ಸದಾ ನಿನ್ನನ್ನು ತಾಯಿಯಂತೆ ಗೌರವಿಸದೆ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ, ಪಾಪನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ನನಗೆ ذرವೂ ಹಿಂಜರಿಕೆ ಇರಲಿಲ್ಲ.
Verse 19
उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि।साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता।।।।
ಪಾಪದೃಷ್ಟಿಯೇ, ಸದಾಚಾರದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಳಾದವಳೇ, ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರಿಗೆ ನಿಂದೆ ತರುವ ಈ ಬುದ್ಧಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು?
Verse 20
अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः।।।।
ಈ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಜರ ಆಚಾರದಂತೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವು ನಿಜಕ್ಕೂ ಜ್ಯೇಷ್ಠನಿಗೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಉಳಿದ ಸಹೋದರರು ಸಂಯಮದಿಂದ, ಅವನಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಅನುಸರಿಸಿ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 21
न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे।गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्।।।।
ಹೇ ಕ್ರೂರನೇ! ನೀನು ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ರಾಜವೃತ್ತಿಯ ಶಾಶ್ವತ ಗತಿಯನ್ನೂ ಫಲವನ್ನೂ ನೀನು ಅರಿಯದೆ ಇದ್ದೀಯೆ.
Verse 22
सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः।।।।
ಸ್ಥಾಪಿತ ರಾಜಾಚಾರದಂತೆ ಜ್ಯೇಷ್ಠನಿಗೇ ಸದಾ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ರಾಜರಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ದೃಢವಾಗಿದೆ.
Verse 23
तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्।अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम्।।।।
ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಏಕಮಾತ್ರ ರಕ್ಷಣೆಯೆಂದು ತಿಳಿದು ಕುಲಾಚಾರದ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದ ಆ ರಾಜರ ಪರಂಪರೆಯ ಗರ್ವಭರಿತ ಸ್ಥೈರ್ಯವು, ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಲ್ಟಾಗಿದೆ.
Verse 24
तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः।बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः।।।।
ನಿನ್ನದೇ ವಂಶದಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ನರೇಂದ್ರರು—ನಿನ್ನ ಪೂರ್ವಜರು—ಇದ್ದರು; ಹಾಗಾದರೆ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈ ಗರ್ಹಿತ ಮೋಹ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು?
Verse 25
न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये।त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम।।।।
ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವಿಟ್ಟ ಸ್ತ್ರೀಯೇ! ನಿನ್ನ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ನೆರವೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಜೀವಾಂತಕರವಾದ ಮಹಾವ್ಯಸನವು ಆರಂಭವಾಗಿದೆ.
Verse 26
एषत्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम्।निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम्।।।।
ಹೇ ಅನಘೇ! ಈಗಲೇ ನಿನ್ನ ದುರುದ್ದೇಶವನ್ನು ವಿಫಲಗೊಳಿಸಿ ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾಗುವಂತೆ, ವನದಿಂದ ನನ್ನ ನಿರ್ದೋಷ ಸಹೋದರನನ್ನು—ಸ್ವಜನಪ್ರಿಯನನ್ನು—ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿ ತರುವೆನು.
Verse 27
निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः।दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना।।।।
ದೀಪ್ತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿ ತಂದ ಬಳಿಕ, ನಾನು ಸ್ಥಿರವಾದ ದೃಢ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಅವನ ದಾಸನಾಗಿ ಸೇವಿಸುವೆನು.
Verse 28
इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम्।शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः।।।।
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತ್ಮ ಭರತನು ಕಠೋರ ವಾಕ್ಯಗಳ ಗುಚ್ಛದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ತಿವಿದನು; ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿದ್ದರೂ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು—ಪರ್ವತಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಿಂಹದಂತೆ.
Frequently Asked Questions
Bharata confronts the legitimacy of kingship obtained through coercive boons and exile: he refuses to accept a kingdom secured by adharma, and instead commits to restoring the rightful eldest heir (Rāma) in alignment with Ikṣvāku succession custom.
The sarga teaches that political authority must be grounded in dharma and lineage norms, not desire; grief does not negate ethical reasoning, and true loyalty may require rejecting personal gain to preserve moral order and public legitimacy.
Culturally, the Ikṣvāku rājavṛtta (royal custom) of crowning the eldest is foregrounded; symbolically, Mount Meru and the lion-in-cave simile frame Rāma as the dynasty’s stabilizing power and Bharata’s grief as both natural and morally forceful.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.