Sarga 85
भरत-गुहसंवादः (Bharata and Guha: Trust, Hospitality, and the Burden of Grief)
अयोध्याकाण्ड
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ 85ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತ ಮತ್ತು ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹರ ನಡುವೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಸಂಶಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿ ಗಂಗಾತೀರದ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶದ ಮೂಲಕ ಭಾರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತ ಸಾಗಣೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಗುಹ—ಇದು ರಾಮನ ವಿರುದ್ಧ ಶತ್ರುತ್ವ ಉದ್ದೇಶವೋ? ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ಮೃದು ವಚನಗಳಿಂದ—ರಾಮನು ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಜ್ಯೇಷ್ಠ, ಪಿತೃಸಮಾನ; ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ರಾಮನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆತರುವುದೇ—ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ, ಸಂಶಯ ತ್ಯಜಿಸಿ ಮಾರ್ಗರಕ್ಷಣೆಗೆ ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಆತಿಥ್ಯಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮೈತ್ರಿಯ ವಿಚಾರ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೇನೆಯನ್ನು ಅತಿಥಿಯಂತೆ ಪೋಷಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಿರುವ ಗುಹನ ಉದಾರತೆಯನ್ನು ಭರತನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗುಹನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಭರತನ ತ್ಯಾಗಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿ, ಅವನ ಕೀರ್ತಿ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದಿನ ಮುಗಿದು ರಾತ್ರಿ ಬಂದಾಗ ಭರತನು ಶಿಬಿರ ಹೂಡಿ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಶೋಕವನ್ನು ಪರ್ವತ–ಅರಣ್ಯದಾವಾಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಅಂತರ್ಡಾಹವು ಬೆವರು, ಹೃದಯಜ್ವರ ಮತ್ತು ಮನೋಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಗುಹನು ರಾಮನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.
Shlokas
Verse 1
एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम्।प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम्।।2.85.1।।
ಹೀಗೆ ಉಕ್ತನಾದ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಭರತನು ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನಿಗೆ ಕಾರಣಾರ್ಥಸಂಯುಕ್ತವಾದ, ಯುಕ್ತಿಯುತ ವಚನಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು.
Verse 2
ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोस्सखे।यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि।।2.85.2।।
ನನ್ನ ಗುರುಭ್ರಾತೃನ ಸಖನೇ, ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ಉನ್ನತವಾದುದು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಒಬ್ಬನೇ ನನ್ನ ಇಷ್ಟು ಮಹಾಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಆತಿಥ್ಯ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ.
Verse 3
इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम्।अब्रवीद्भरत श्श्रीमाननिषादाधिपतिं पुनः।।2.85.3।।
ಹೀಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ಗುಹನಿಗೆ ಮಾತಾಡಿ, ಮತ್ತೆ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದರು.
Verse 4
कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह।गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गाऽनूपो दुरत्ययः।।2.85.4।।
ಹೇ ಗುಹ, ನಾನು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ? ಗಂಗೆಯ ಕೆಸರುಮಯ ತೀರದ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಬಹಳ ಗಹನವಾಗಿದ್ದು ದಾಟಲು ಅತ್ಯಂತ ದುಸ್ತರವಾಗಿದೆ.
Verse 5
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः।।2.85.5।।
ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಜಪುತ್ರನ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಗಹನ ಅರಣ್ಯದ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ಗುಹನು ಅಂಜಲಿ ಬಿಗಿದು ವಿನಯದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
Verse 6
दाशास्त्वाऽनुऽगमिष्यन्ति धन्विनस्सुसमाहिताः।अहं त्वानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः।।2.85.6।।
ಹೇ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಜಪುತ್ರ, ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ಈ ಮೀನುಗಾರರು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ; ನಾನೂ ಸಹ ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಬರುತ್ತೇನೆ.
Verse 7
कच्छिन्नदुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः।इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे।।2.85.7।।
ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ನೀನು ದುರುದ್ದೇಶದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ನಿನ್ನ ಈ ಮಹಾಸೇನೆ ನನಗೆ ಸಂಶಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 8
तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः।भरतश्श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत्।।2.85.8।।
ಗುಹನು ಹೀಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆಕಾಶದಂತೆ ನಿರ್ಮಲವೂ ಶಾಂತವೂ ಆದ ಭರತನು ಮೃದು ವಾಣಿಯಿಂದ ಗುಹನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
Verse 9
माभूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि।राघव स्सहि मे भ्राता ज्येष्ठः पितुसमो मतः।।2.85.9।।
ಅಂಥ ದುಃಖಕರ ಕಾಲವು ಎಂದಿಗೂ ಬರದಿರಲಿ; ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಂಶಯಿಸಬಾರದು. ರಾಘವ ರಾಮನು ನನ್ನ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರನು; ನಾನು ಅವನನ್ನು ಸದಾ ತಂದೆಯ ಸಮಾನನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದೇನೆ.
Verse 10
तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम्।बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते।।2.85.10।।
ನಾನು ವನವಾಸಿಯಾಗಿರುವ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಗುಹ, ಬೇರೆ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಬೇಡ—ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
Verse 11
स तु संहृष्टवदन श्श्रुत्वा भरतभाषितम्।पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः।।2.85.11।।
ಭರತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಗುಹನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಮುಖವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಭರತನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತಾಡಿದನು.
Verse 12
धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले।अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि।।2.85.12।।
ನೀನು ಧನ್ಯನು; ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಸಮಾನನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ—ಯಾಕೆಂದರೆ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ದೊರೆತ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ತ್ಯಜಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ.
Verse 13
शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति।यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि।।2.85.13।।
ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಹರಡುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಷ್ಟಗತಿಯಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆತರಲು ನೀನು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ.
Verse 14
एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा।बभौ नष्टप्रभस्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।।2.85.14।।
ಗುಹನು ಹೀಗೆ ಭರತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸೂರ್ಯನ ಕಾಂತಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು; ರಾತ್ರಿಯೂ ಸಮೀಪಿಸಿತು.
Verse 15
सन्निवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः।शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्छयनं समुपागमत्।।2.85.15।।
ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಗುಹನಿಂದ ಸಂತೃಪ್ತನಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೆ ಹೋದನು.
Verse 16
रामचिन्तामय श्शोको भरतस्य महात्मनः।उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः।।2.85.16।।
ಧರ್ಮವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಸುವ ಅನರ್ಹ ಮಹಾತ್ಮ ಭರತನ ಮೇಲೆಯೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಿಂತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಂಥ ಶೋಕವು ಬಂದಿತು.
Verse 17
अन्तर्दाहेन दहनस्सन्तापयति राघवम्।वनदाहाभिसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम्।।2.85.17।।
ಅಂತರ್ದಾಹರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿ ರಾಘವನನ್ನು ಸಂತಪ್ತಗೊಳಿಸಿತು—ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ದಗ್ಧವಾದ ಮರವನ್ನು ಗುಪ್ತ ಅಗ್ನಿಯು ಒಳಗಿನಿಂದ ಸುಡುವಂತೆ.
Verse 18
प्रसृतस्सर्वगात्रेभ्यस्स्वेदं शोकाग्निसम्भवम्।यथा सूर्यांशुसन्तप्तो हिमवान् प्रसृतोहिमम्।।2.85.18।।
ಶೋಕಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬೆವರು ಅವನ ಸರ್ವ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು; ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಿಂದ ತಾಪಿತನಾದ ಹಿಮವಂತನು ತನ್ನ ಹಿಮವನ್ನು ಕರಗಿಸಿ ಹರಿಸುವಂತೆ।
Verse 19
ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना।दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा।।2.85.19।।प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना।आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः।।2.85.20।।
ಧ್ಯಾನವೆಂಬ ಅಖಂಡ ಶಿಲೆಗಳಿರುವ, ನಿಶ್ವಾಸವೆಂಬ ಧಾತುಗಳಿರುವ, ದೈನ್ಯವೆಂಬ ವೃಕ್ಷಗುಚ್ಛಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಶೋಕ–ಆಯಾಸವೆಂಬ ಉನ್ನತ ಶೃಂಗಗಳಿರುವ; ಪ್ರಮೋಹವೆಂಬ ಅನಂತ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪವೆಂಬ ಔಷಧಿ ಹಾಗೂ ಬಿದಿರುಕುಡಿಗಳಿರುವ—ಅಂತಹ ಮಹಾ ದುಃಖಪರ್ವತದಿಂದ ಕೈಕೇಯೀಪುತ್ರ ಭರತನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಕ್ರಮಿತನಾದನು।
Verse 20
ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना।दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा।।2.85.19।।प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना।आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः।।2.85.20।।
ಧ್ಯಾನವೆಂಬ ಅಖಂಡ ಶಿಲೆಗಳಿರುವ, ನಿಶ್ವಾಸವೆಂಬ ಧಾತುಗಳಿರುವ, ದೈನ್ಯವೆಂಬ ವೃಕ್ಷಗುಚ್ಛಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಶೋಕ–ಆಯಾಸವೆಂಬ ಉನ್ನತ ಶೃಂಗಗಳಿರುವ; ಪ್ರಮೋಹವೆಂಬ ಅನಂತ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪವೆಂಬ ಔಷಧಿ ಹಾಗೂ ಬಿದಿರುಕುಡಿಗಳಿರುವ—ಅಂತಹ ಮಹಾ ದುಃಖಪರ್ವತದಿಂದ ಕೈಕೇಯೀಪುತ್ರ ಭರತನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಕ್ರಮಿತನಾದನು।
Verse 21
विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः प्रमूढसंज्ञः परमापदं गतः।शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितो नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः।।2.85.21।।
ಆಮೇಲೆ ಭರತನು—ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು—ಗಾಢ ನಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತ, ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಸಂಜ್ಞೆ ಮಂಕಾಗಿ, ಪರಮ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಬಿದ್ದವನಾಗಿ, ಹೃದಯಜ್ವರದಿಂದ ದಗ್ಧನಾಗಿ—ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ; ಯೂಥದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಮ್ಮೆ ಶಾಂತಿಯಾಗದಂತೆ।
Verse 22
गुहेन सार्धं भरतस्समागतो महानुभावस्सजनस्समाहितः।सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुह स्समाश्वासयदग्रजं प्रति।।2.85.22।।
ಮಹಾನುಭಾವನಾದ ಭರತನು ಗುಹನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಬಂದನು; ತನ್ನ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಆಗ ಗುಹನು ಸಹ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಗ್ರಜ ಶ್ರೀರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಭರತನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿದನು।
Frequently Asked Questions
The dilemma is political suspicion versus dharmic intent: Guha must judge whether Bharata’s army signals aggression toward the exiled Rāma. Bharata resolves the tension by transparent declaration of purpose (to bring Rāma back) and by affirming filial reverence for his elder brother, converting a security challenge into a trust-based alliance.
The chapter teaches that righteous aims should be communicated with restraint and clarity: gentle, reasoned speech can dissolve mistrust, while genuine renunciation (refusal to exploit effortless power) becomes a marker of moral authority. It also frames grief as an inward fire that must be acknowledged without allowing it to corrupt duty.
The marshy, forested banks of the Gaṅgā are emphasized as difficult terrain, and Bharadvāja’s āśrama is the immediate destination—functioning as a cultural waypoint where royal travelers seek guidance from ascetic authority. The Niṣāda domain and Guha’s fishermen/boatmen indicate riverine mobility and local guardianship of crossings.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.