Sarga 24

Verse 1

तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देश पालने।कौशल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत्।।2.24.1।।

পিতৃ-আজ্ঞা পালন কৰিবলৈ তেওঁ দৃঢ়ভাৱে সাৱধান হৈ থকা দেখি, অশ্ৰুতে কণ্ঠ ৰুদ্ধ কৌশল্যাই ধৰ্মনিষ্ঠ বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে॥

Verse 2

अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः।मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत्।।2.24.2।।

ধৰ্মাত্মা, সকলো জীৱৰ প্ৰতি মধুৰভাষী, আৰু কেতিয়াও দুখ নেদেখা—দশৰথৰ দ্বাৰা মোৰ গৰ্ভত জন্ম লোৱা ৰাম—ছিটাই থকা শস্যকণা বুটলি কেনেকৈ জীৱন ধাৰণ কৰিব?

Verse 3

यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते।कथं स भोक्ष्यतेऽनाथो वने मूलफलान्ययम्।।2.24.3।।

যাৰ ভৃত্য আৰু দাসসকলে সুস্বাদু অন্ন ভোগ কৰে, সেইজন এতিয়া আশ্ৰয়হীন হৈ বনত কেৱল মূল-ফল খাই কেনেকৈ জীৱন ধাৰণ কৰিব?

Verse 4

कः एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम्।गुणवान्दयितो राज्ञा राघवो यद्विवास्यते।।2.24.4।।

এই কথা শুনি কোনে বিশ্বাস কৰিব, আৰু কাৰ ভয় নহ’ব? গুণৱান আৰু ৰজাৰ অতি প্ৰিয় ৰাঘৱক ৰজাই নিজেই বনবাসলৈ পঠাইছে!

Verse 5

नूनं तु बलवान् लोके कृतान्तस्सर्वमादिशन्।लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि।।2.24.5।।

নিশ্চয়েই জগতত কৃতান্ত (বিধি) মহাবলৱান; সি সকলোকে আদেশ দিয়ে। সেয়েহে জগতৰ আনন্দ ৰাম, তুমিও যি বনলৈ যাব লাগিব, সেই বনলৈ পঠোৱা হৈছে।

Verse 6

अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।

হে পুত্ৰ, তোমাৰ দৰ্শন নোহোৱাত তোমাৰ বিৰহ-বতাহে মোক কঁপাই তোলে। বিলাপ আৰু দুখ তাৰ সমিধা; মোৰ কান্দোনৰ অশ্ৰু হোমৰ আহুতি হৈ পৰে। চিন্তাৰ বাষ্পৰ পৰা ঘন মহাধোঁৱা উঠে—তোমাৰ আগমনৰ আকাঙ্ক্ষাৰ পৰা জন্ম লোৱা। নিশ্বাস আৰু ক্লান্তিৰে উৎপন্ন সেই শোকাগ্নিয়ে মোক অতিৰিক্তভাৱে ক্ষয় কৰি তুলিব; তুমি নথকা এই অৱস্থাত অতুল, মহাশোকৰ আগুনে গ্ৰীষ্মতাপত জ্বলি উঠা অগ্নিয়ে শুকান ঘাঁস দহাৰ দৰে মোক দহি পেলাব।

Verse 7

अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।

হে পুত্ৰ, তোমাৰ দৰ্শন নোহোৱাত তোমাৰ বিৰহ-বতাহে মোক কঁপাই তোলে। বিলাপ আৰু দুখ তাৰ সমিধা; মোৰ কান্দোনৰ অশ্ৰু হোমৰ আহুতি হৈ পৰে। চিন্তাৰ বাষ্পৰ পৰা ঘন মহাধোঁৱা উঠে—তোমাৰ আগমনৰ আকাঙ্ক্ষাৰ পৰা জন্ম লোৱা। নিশ্বাস আৰু ক্লান্তিৰে উৎপন্ন সেই শোকাগ্নিয়ে মোক অতিৰিক্তভাৱে ক্ষয় কৰি তুলিব; তুমি নথকা এই অৱস্থাত অতুল, মহাশোকৰ আগুনে গ্ৰীষ্মতাপত জ্বলি উঠা অগ্নিয়ে শুকান ঘাঁস দহাৰ দৰে মোক দহি পেলাব।

Verse 8

अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।

হে পুত্ৰ, তোমাৰ দৰ্শন নোহোৱাত তোমাৰ বিৰহ-বতাহে মোক কঁপাই তোলে। বিলাপ আৰু দুখ তাৰ সমিধা; মোৰ কান্দোনৰ অশ্ৰু হোমৰ আহুতি হৈ পৰে। চিন্তাৰ বাষ্পৰ পৰা ঘন মহাধোঁৱা উঠে—তোমাৰ আগমনৰ আকাঙ্ক্ষাৰ পৰা জন্ম লোৱা। নিশ্বাস আৰু ক্লান্তিৰে উৎপন্ন সেই শোকাগ্নিয়ে মোক অতিৰিক্তভাৱে ক্ষয় কৰি তুলিব; তুমি নথকা এই অৱস্থাত অতুল, মহাশোকৰ আগুনে গ্ৰীষ্মতাপত জ্বলি উঠা অগ্নিয়ে শুকান ঘাঁস দহাৰ দৰে মোক দহি পেলাব।

Verse 9

कथं हि धेनु स्स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति।अहं त्वाऽनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि।।2.24.9

গাই নিজৰ বাছুৰ য’লৈ যায়, তাক অনুসৰণ নকৰাকৈ কেনেকৈ থাকিব? তেনেকৈয়ে, হে পুত্ৰ, তুমি য’লৈ যাবা, মইও তাতেই তোমাক অনুসৰণ কৰিম।

Verse 10

तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः।श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्।।2.24.10।।

মাতৃয়ে কোৱা সেই বাক্য শুনি, পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ ৰামে গভীৰ শোকাকুল মাতৃক উত্তৰ দিলে॥

Verse 11

कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते।भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति।।2.24.11।।

কৈকেয়ীয়ে ৰজাক প্ৰতাৰণা কৰিছে; মই অৰণ্যত আশ্ৰয় ল’লে, আপুনিও যদি তেওঁক পৰিত্যাগ কৰে, তেন্তে তেওঁ নিশ্চয়েই বাঁচি নাথাকিব॥

Verse 12

भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः।स भवत्या न कर्तव्यो मनसाऽपि विगर्हितः।।2.24.12।।

স্ত্ৰীৰ বাবে স্বামীৰ পৰিত্যাগ নিশ্চয়েই নিষ্ঠুৰ কৰ্ম; মনতেও নিন্দনীয় সেই কাৰ্য আপুনি নকৰিব॥

Verse 13

यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः।शुश्रूषा क्रियतां तावत्सहि धर्मस्सनातनः।।2.24.13।।

যিমান দিন জগতীপতি কাকুত্স্থ মোৰ পিতা জীৱিত থাকে, তিমান দিন তেওঁক সেৱা-শুশ্ৰূষা কৰা উচিত; এইয়েই সনাতন ধৰ্ম॥

Verse 14

एवमुक्ता तु रामेण कौशल्या शुभदर्शना। तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम्।।2.24.14।।

ৰামে এনেদৰে ক’লে, শুভদৰ্শনা কৌশল্যা অতি প্ৰসন্ন হৈ, অক্লিষ্টকৰ্মা ৰামক— “তথাস্তু” বুলি ক’লে।

Verse 15

एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः।भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्।।2.24.15।।

এনেদৰে কোৱা বচন শুনি, ধৰ্মধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ৰামে, গভীৰ দুখত নিমগ্ন মাতৃক পুনৰ বচন ক’লে।

Verse 16

मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः।राजा भर्ता गुरु श्श्रेष्ठस्सर्वेषामीश्वरः प्रभुः।।2.24.16।।

মোৰে আৰু আপোনাৰো পিতৃৰ বচন অৱশ্যে পালনীয়। তেওঁ ৰজা, ভৰ্তা-ৰক্ষক, গুৰু, শ্ৰেষ্ঠ—আমাৰ সকলোৰে ঈশ্বৰ আৰু প্ৰভু।

Verse 17

इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च।वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव।।2.24.17।।

এই মহাৰণ্যত বিচৰণ কৰি এই চৌদ্দ বছৰ মই পৰম প্ৰসন্নতাৰে, আপোনাৰ বচনত দৃঢ় হৈ থাকিম।

Verse 18

एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा।उवाच परमार्ता तु कौशल्या पुत्रवत्सला।।2.24.18।।

ৰামে এনেদৰে ক’লে, পুত্ৰৱৎসলা কৌশল্যা পৰম আৰ্ত হৈ, অশ্ৰুপূৰ্ণ মুখেৰে নিজৰ প্ৰিয় পুত্ৰক ক’লে।

Verse 19

आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम्।नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं यथा।।2.24.19।।यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया।

হে ৰাম! এই সপত্নীসকলৰ মাজত বাস কৰা মোৰ পক্ষে সহ্য নহয়। হে কাকুৎস্থকুলনন্দন! পিতৃৰ আজ্ঞা মানি যদি তুমি বনগমন কৰিবলৈ স্থিৰ সিদ্ধান্ত কৰিছা, তেন্তে মোকো সৈতে বনলৈ লৈ যোৱা—বনৰ হৰিণীৰ দৰে।

Verse 20

तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत्।।2.24.20।।जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च

তাক এইদৰে কান্দি থকা দেখি, ৰামো অশ্ৰুসিক্ত হৈ কান্দি কান্দি ক’লে: “স্ত্ৰী জীৱিত থকা পৰ্যন্ত স্বামীহে তাৰ দেৱতা আৰু যথাৰ্থ প্ৰভু।”

Verse 21

भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः।न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता।।2.24.21।।

আজি ৰজা—সৰ্বাধিকাৰসম্পন্ন প্ৰভু—তোমাক আৰু মোক দুয়োকেই আদেশ দিবৰ অধিকাৰ ৰাখে। লোকনাথ সেই বুদ্ধিমান ৰজা যেতিয়ালৈকে আমাৰ ওপৰত আছে, তেতিয়ালৈকে আমি অনাথ নহয়।

Verse 22

भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः।भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतस्सदा।।2.24.22।।

আৰু ভৰতও ধৰ্মাত্মা, সকলো জীৱৰ প্ৰতি প্ৰিয়ভাষী; সি সদায় ধৰ্মত ৰত থাকি নিশ্চয়েই তোমাৰ অনুগামী হৈ বিধেয় থাকিব।

Verse 23

यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः।श्रमं नावाप्नुयात्किञ्चिदप्रमत्ता तथा कुरु।।2.24.23।।

মই ইয়াৰ পৰা ওলাই গ’লে, পুত্ৰশোকৰ বাবে পাৰ্থিৱ ৰজাই অলপো শ্ৰম বা কষ্ট নাপাওক—সাৱধান হৈ তেনেকৈয়ে কৰা।

Verse 24

दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत्।राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता।।2.24.24।।

এই শোক অতি দাৰুণ; ই যেন তেওঁক বিনাশ নকৰে—তেনেকৈ আচৰণ কৰা। সমাহিত চিত্তে সদায় বৃদ্ধ ৰজাৰ হিত সাধন কৰা।

Verse 25

व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा।भर्तारं नानुवर्तेत सा तु पापगतिर्भवेत्।।2.24.25।।

ব্ৰত-উপবাসত নিৰত পৰমোত্তমা নাৰীও যদি ভৰ্তাক অনুসৰণ নকৰে, তেন্তে সি পাপগতিকেই লাভ কৰে।

Verse 26

भर्तु श्शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम्।अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात्।।2.24.26।।

ভৰ্তাৰ শুশ্ৰূষাৰ দ্বাৰা নাৰী উত্তম স্বৰ্গ লাভ কৰে—সি নমস্কাৰ নকৰিলেও, দেৱপূজাৰ পৰা নিবৃত্ত থাকিলেও।

Verse 27

शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता।एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः।।2.24.27।।

ভৰ্তাৰ প্ৰিয় আৰু হিতকৰ কৰ্মত ৰত হৈ, স্ত্ৰীয়ে কেৱল ভৰ্তৃশুশ্ৰূষাই কৰিব লাগে। এইয়েই ধৰ্ম—পুৰাতন কালৰ পৰা লোকত দেখা, বেদত শ্ৰুত আৰু স্মৃতিসমূহত প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 28

अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः।पूज्यास्ते मत्कृते देवि बाह्मणाश्चैव सुव्रताः।।2.24.28।।

আৰু হে দেবি, মোৰ নিমিত্তে তুমি সদায় অগ্নিকাৰ্যত সুমন (পুষ্প) লৈ দেবতাসকলক পূজা কৰিবা; লগতে সুৱ্ৰত ব্ৰাহ্মণসকলকো যথোচিত সন্মান দিবা।

Verse 29

एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी।नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता।।2.24.29।।

মোৰ আগমনৰ আকাংক্ষা লৈ, এইদৰে সময়ৰ প্ৰतीক্ষা কৰা; নিয়তব্ৰতা হৈ, নিয়ত আহাৰ গ্ৰহণ কৰি, ভৰ্তৃশুশ্ৰূষাত ৰত হৈ থাকা।

Verse 30

प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति।यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम्।।2.24.30।।

মই পুনৰ ঘূৰি আহিলে তুমি পৰম কামনা লাভ কৰিবা; যদি ধৰ্মধাৰকসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মোৰ পিতা তেতিয়ালৈকে জীৱন ধাৰণ কৰি থাকে।

Verse 31

एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा।कौशल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत्।।2.24.31।।

ৰামে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, অশ্ৰুৰে আৱৃত নয়নযুক্তা, পুত্ৰশোকত ব্যাকুল কৌশল্যাই ৰামক এই বাক্য ক’লে।

Verse 32

गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक।विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः।।2.24.32।।

পুত্ৰক, গমনৰ বাবে তোৰ বুদ্ধি সুকৃত নिश्चয়ত দৃঢ় হৈছে; হে বীৰ, মই তাক উলটাই দিব নোৱাৰোঁ। নিশ্চয়েই কালৰ বিধান অতিক্ৰম কৰাটো দুঃসাধ্য।

Verse 33

गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभुः।पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतव्यथा।।2.24.33।।

সেয়ে যা, পুত্ৰ, একাগ্ৰচিত্তে; তোৰ সদা মঙ্গল হওক—বিভু পৰমেশ্বৰে তোক ৰক্ষা কৰক। তই উভতি আহিলে তেতিয়াহে মই ব্যথামুক্ত হ’ম।

Verse 34

प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते।पितुरानृण्यतां प्राप्ते त्वयि लप्स्ये परं सुखम्।।2.24.34।।

হে মহাভাগ্যৱান, তই উভতি আহিলে—কাৰ্য সিদ্ধ কৰি, ব্ৰত সম্পূৰ্ণ কৰি, পিতৃঋণ শোধি—তেতিয়া মই পৰম সুখ লাভ কৰিম।

Verse 35

कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि।यस्त्वां सञ्चोदयति मे वच आच्छिद्य राघव।।2.24.35।।

পুত্ৰ, হে ৰাঘৱ, এই পৃথিৱীত কৃতান্ত (বিধি)ৰ গতি সদায়েই দুৰ্বিভাৱ্য। সেয়াই তোক আগুৱাই লৈ যায়, মোৰ বাক্য ছেদি।

Verse 36

गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः।नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना वाक्येन चारुणा।।2.24.36।।

হে মহাবাহো, এতিয়া যোৱা; আৰু কুশলে পুনৰ উভতি আহা। উভতি আহি, হে পুত্ৰ, স্নিগ্ধ আৰু মধুৰ বাক্যৰে মোক পুনৰ আনন্দিত কৰিবা।

Verse 37

अपीदानीं स कालस्स्याद्वनात्प्रत्यागतं पुनः।यत्त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम्।।2.24.37।।

হায়, সেই সময় যদি আজিয়েই হ’লেহেঁতেন—হে প্ৰিয় পুত্ৰ, তুমি বনৰ পৰা পুনৰ উভতি আহিবা; যাতে মই তোমাক জটাধাৰী আৰু বল্কল-বস্ত্ৰধাৰী ৰূপে দেখা পাই।

Verse 38

तथा हि रामं वनवासनिश्चितंसमीक्ष्य देवी परमेण चेतसा।उवाच रामं शुभलक्षणं वचोबभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी।।2.24.38।।

ৰামক বনবাসলৈ দৃঢ়নিশ্চয় কৰা দেখিয়া দেৱী ৰাণীয়ে পৰম চিত্তে তেওঁক সমীক্ষা কৰি শুভলক্ষণযুক্ত বাক্য ক’লে; আৰু পুত্ৰৰ মঙ্গল-ক্ষেমৰ বাবে স্বস্ত্যয়ন আৰু আশীৰ্বাদৰ বিধি আয়োজন কৰিবলৈ মন স্থিৰ কৰিলে।