Upanishads
उपनिषद्
The Philosophical Crown of the Vedas
The Upanishads form the culmination of Vedic thought — profound dialogues between teachers and seekers on the nature of Brahman, Atman, consciousness, and liberation. Explore these timeless philosophical texts with Sanskrit, transliteration, translations, and enrichment in 30 languages.
About the Upanishads
The Upanishads (literally "sitting near" a teacher) are the concluding portions of the Vedas, known as Vedanta — the "end of the Vedas." They contain the highest philosophical teachings of ancient India, exploring questions about the nature of the self (Atman), ultimate reality (Brahman), the relationship between the individual and the cosmos, and the path to liberation (Moksha). From the Mukhya (principal) Upanishads recognized by Adi Shankaracharya to the sectarian Yoga, Shaiva, Vaishnava, and Shakta Upanishads, each text offers a unique lens into the infinite.
Explore the Upanishads
(60 texts)
Adhwayataraka
অধ্বয়াতাৰক উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) যোগোপনিষদ-ধাৰাৰ এক সংক্ষিপ্ত কিন্তু গভীৰ গ্ৰন্থ, য’ত যোগক কেৱল দেহ-মন পদ্ধতি নহয়, বৰং ‘তাৰক জ্ঞান’—সংসাৰ পাৰ কৰোৱা মুক্তিদায়ক বোধ—লৈ যোৱা ‘অধ্বা’ (পথ) হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। প্ৰাণ-মন সম্পৰ্ক, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ, ধ্যান আৰু সমাধি সহায়ক সাধনা; কিন্তু চূড়ান্ত লক্ষ্য আত্মাৰ স্বয়ংপ্ৰকাশ স্বৰূপ উপলব্ধি আৰু আত্মা-ব্ৰহ্মৰ অদ্বৈত প্ৰত্যয়। যোগানুভৱৰ লক্ষণসমূহ গৌণ; বিবেকজনিত আত্মসাক্ষাৎকাৰেই ‘তাৰক’ বুলি উপনিষদে সূচায়।
Adhyatma
অধ্যাত্ম উপনিষদ (যজুৰ্বেদ-সম্পৰ্কিত) এটা সংক্ষিপ্ত বেদান্ত-প্ৰকৰণ, যি বাহ্য আচাৰ-কৰ্মৰ পৰা অন্তৰ্মুখ আত্মবিদ্যাৰ দিশে সাধকক লৈ যায়। ইয়াৰ মূল বাণী—আত্মা আৰু ব্ৰহ্ম অভিন্ন; দেহ-ইন্দ্ৰিয়-মনক ‘মই’ বুলি আৰোপ (অধ্যাস) কৰাই বন্ধন, আৰু অবিদ্যা-নিবৃত্তিৰূপ জ্ঞানেই মোক্ষ। ‘নেতি নেতি’, পঞ্চকোষ-বিবেচনা আৰু জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি অৱস্থাৰ বিশ্লেষণে সাক্ষী-চৈতন্য প্ৰকাশ কৰে। মন বাহিৰমুখ আৰু বাসনাচালিত হ’লে বন্ধনৰ কাৰণ; শুদ্ধ হ’লে মুক্তিৰ সঁজুলি। বাহ্য যজ্ঞক ‘অধ্যাত্ম-যজ্ঞ’ হিচাপে পুনৰ্ব্যাখ্যা কৰা হয়—অহংকাৰ, কামনা আৰু কৰ্তৃত্বভাবক জ্ঞানাগ্নিত অৰ্পণ। শম-দমাদি সাধন আৰু শ্ৰৱণ-মনন-নিদিধ্যাসনে জীৱন্মুক্তিৰ বোধ দৃঢ় হয়।
Aitreya
ঐতরেয় উপনিষদ ঋগ্বেদ-সম্পর্কিত এক মুখ্য উপনিষদ, যি ঐতরেয় আৰণ্যকত নিহিত। ইয়াত সৃষ্টিবৰ্ণনা কেৱল কাহিনী নহয়; ই আত্মতত্ত্বৰ বোধৰ বাবে দাৰ্শনিক শিক্ষাক্ৰম: আদিতে আত্মা, তাৰ পিছত লোক আৰু ৰক্ষক-শক্তিৰ উদ্ভৱ, আৰু শেষত মানৱদেহত চেতনাৰ প্ৰৱেশ। ‘জানিব পৰা’ চেতনাই জগতক অৰ্থৱান কৰে বুলি ই দেখুৱায়। ইন্দ্ৰিয়, প্ৰাণ, মন আৰু ‘প্ৰজ্ঞান’ (সাক্ষী-চৈতন্য/চেতন বুদ্ধি)ৰ ভেদ স্পষ্ট কৰা হৈছে। দেৱতাসকলক ইন্দ্ৰিয়-শক্তিৰূপে দেহত অধিষ্ঠিত বুলি কোৱা হলেও, সকলো অভিজ্ঞতাৰ প্ৰকাশক আত্মচৈতন্য। “প্ৰজ্ঞানং ব্ৰহ্ম” মহাবাক্য অনুসাৰে ব্ৰহ্ম কোনো বস্তু নহয়; অভিজ্ঞতাক আলোকিত কৰা চেতনাই ব্ৰহ্ম। মোক্ষ ইয়াত জ্ঞান/বিদ্যাৰ ফল—আত্মা-ব্ৰহ্ম ঐক্যবোধে অজ্ঞান নিৱৃত্ত হয় আৰু মর্ত্য-সীমা অতিক্ৰম হয়। সেয়ে ঐতরেয় উপনিষদ বেদান্তত চেতনা-কেন্দ্ৰিক আত্মবিদ্যাৰ এক প্ৰাচীন আধাৰ।
Akshamalika
অক্ষামালিকা উপনিষদ অথৰ্ববেদ-সম্পর্কিত এক সংক্ষিপ্ত কিন্তু সাধনামুখী শৈৱ উপনিষদ। ইয়াত জপৰ সহায়ক হিচাপে অক্ষামালা (বিশেষকৈ ৰুদ্ৰাক্ষমালা)-ৰ পবিত্ৰতা, ব্যৱহাৰবিধি আৰু প্ৰতীকী তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। উপনিষদে জপক কেৱল গণনা নহয়, মনৰ একাগ্ৰতা, বাক্-শুদ্ধি আৰু শিৱ-স্মৰণ স্থিৰ কৰা শৃঙ্খলিত অনুশীলন হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ঐতিহাসিকভাৱে ই উত্তৰকালীন উপনিষদসমূহৰ সেই ধাৰাত পৰে য’ত উপনিষদীয় মুক্তিচিন্তা, ভক্তি আৰু মন্ত্র-যোগ একেলগে মিলিত হয়। অথৰ্ববেদৰ মন্ত্রপ্ৰধান ঐতিহ্য ইয়াত শিৱকেন্দ্ৰিত অন্তৰ্মুখ সাধনাত ৰূপান্তৰিত হয়। দাৰ্শনিক দৃষ্টিত মালাক এক সূক্ষ্ম বিশ্ব-ৰূপক ধৰা হয়: মালাৰ বৃত্ত সংসাৰচক্ৰ সূচায়; সূতাৰ অবিচ্ছিন্নতা চেতনাধাৰাৰ; আৰু ‘মেৰু’ দানা গণনাৰ অতীত পৰতত্ত্বৰ প্ৰতীক। সেয়ে বাহ্য উপকৰণ অন্তঃকৰণ-শুদ্ধি আৰু শিৱতত্ত্বত স্থিতিৰ পথত সহায়ক হয়।
Akshi
অক্ষি উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) পৰৱৰ্তী উপনিষদ-সাহিত্যৰ অন্তৰ্গত। ‘অক্ষি’ (চকু) প্ৰতীকৰ জৰিয়তে ই দৰ্শন-অভিজ্ঞতাৰ আধাৰ—দ্ৰষ্টা/সাক্ষী-চৈতন্য—ক অনুসন্ধান কৰে। দৃশ্য জগত পৰিবর্তনশীল, কিন্তু যি চেতনাই সকলো অভিজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰে সি স্বয়ংপ্ৰকাশ আৰু অবিকাৰী—এই বেদান্তীয় বোধ ইয়াৰ কেন্দ্ৰবিন্দু। ইন্দ্ৰিয়ৰ বহিৰ্মুখ প্ৰৱণতা মনক বিচ্ছিন্ন কৰি সংসাৰৰ ৰূপক হয়; অন্তৰ্মুখতা, সংযম আৰু বিবেক মুক্তিৰ পথ বুলি উপনিষদে দেখুৱায়। দৃষ্ট্য-দ্ৰষ্টা-বিবেক, মন-প্ৰাণ-ইন্দ্ৰিয় সংযম, আৰু আত্মা-ব্ৰহ্ম অদ্বৈত বোধ মুখ্য শিক্ষা। মোক্ষ নতুন বস্তু লাভ নহয়; অবিদ্যা নিৱৃত্তিৰে নিত্যসিদ্ধ আত্মস্বৰূপৰ প্ৰত্যভিজ্ঞান।
Amritbindu
অমৃতবিন্দু উপনিষদ (অথৰ্ববেদ) এক সংক্ষিপ্ত যোগোপনিষদ, য’ত মোক্ষৰ মুখ্য উপায় হিচাপে মন-নিগ্ৰহক গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। ইয়াৰ কেন্দ্ৰীয় বক্তব্য—মনেই বন্ধনৰ কাৰণ, মনেই মুক্তিৰ কাৰণ; বিষয়মুখী মন সংসাৰত বেঁধে পেলায়, আৰু অন্তর্মুখী স্থিৰ মন মুক্ত কৰে। ‘বিন্দু’ একাগ্ৰতাৰ প্ৰতীক: চিত্তক এক বিন্দুত সংহত কৰি সংকল্প-বিকল্প আৰু বাসনাৰ চঞ্চলতা প্রশমিত কৰা হয়। বৈৰাগ্য আৰু নিৰন্তৰ অভ্যাসে ইন্দ্ৰিয়সমূহ অন্তর্মুখ কৰে আৰু আত্মাৰ সাক্ষী-স্বরূপ স্পষ্ট হয়। এইদৰে ই অদ্বৈত বেদান্তৰ লক্ষ্যক যোগ-শৃঙ্খলাৰ সৈতে সংযোগ কৰে।
Amritnada
অমৃতনাদ উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) যোগোপনিষদসমূহৰ ভিতৰত এটা সংক্ষিপ্ত কিন্তু গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ। ইয়াত নাদ-যোগক কেন্দ্ৰ কৰি অন্তৰ্মুখ সাধনাৰ জৰিয়তে চিত্তস্থৈৰ্য, সমাধি আৰু আত্মসাক্ষাৎকাৰৰ পথ দেখুওৱা হৈছে। ‘অমৃত’ (মোক্ষ) আৰু ‘নাদ’ (অনাহত সূক্ষ্মধ্বনি) ধাৰণাক একেলগে ধৰি অন্তৰশ্ৰৱণক ধ্যানৰ আলম্বন হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হয়। ঐতিহাসিকভাৱে এই উপনিষদে উপনিষদীয় আত্মবিদ্যা আৰু যোগ/হঠ পৰম্পৰাৰ সাধনাভাষাৰ সংলাপ-সমন্বয়ৰ এটা পৰ্যায় প্ৰতিফলিত কৰে। ইয়াত যোগ কেৱল দেহশিক্ষা নহয়; জ্ঞান-অনুভৱৰ দিশে লৈ যোৱা প্ৰায়োগিক পদ্ধতি। প্ৰাণায়াম, প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা আৰু ধ্যানৰ ক্ৰমে ইন্দ্ৰিয়সমূহ অন্তৰ্মুখ হয়; নাদ একাগ্ৰতাৰ সহায়ক চিহ্ন হয়। শেষত নাদাতীত নীৰৱতাত চিত্তলয় আৰু আত্মস্বৰূপত স্থিতি—ইয়াকেই মুক্তিৰ লক্ষণ বুলি উপনিষদে সূচায়।
Arunika
আৰুণিক উপনিষদ কৃষ্ণ-যজুৰ্বেদ-সম্পৰ্কীয় এক সন্ন্যাস উপনিষদ, যি অতি সংক্ষিপ্ত মন্ত্রত সন্ন্যাসৰ দাৰ্শনিক তাৎপৰ্য প্ৰকাশ কৰে। ইয়াত সন্ন্যাসক কেৱল বাহ্য আশ্ৰম-পৰিবর্তন নহয়, বৰং ব্ৰহ্মজ্ঞানৰ বাবে অনুকূল জীৱন-ৰূপ হিচাপে দেখুওৱা হৈছে। কৰ্মকাণ্ড ত্যাগ বেদ-অস্বীকাৰ নহয়; বেদৰ পৰম তাত্পৰ্য জ্ঞানত সম্পূৰ্ণ হয়—এই বেদান্তীয় ব্যাখ্যাই মুখ্য। গ্ৰন্থখনে অন্তঃসন্ন্যাসৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে: অপৰিগ্ৰহ, বৈৰাগ্য, সমদৰ্শন, আৰু মান-অপমান তথা সুখ-দুখত সমতা। সন্ন্যাসীৰ পৰিচয় ‘কৰ্তা-ভোক্তা’ ভাবৰ পৰা আঁতৰি ‘সাক্ষী-চৈতন্য’ত স্থিত হোৱা। সেয়ে মোক্ষক পৰলোকীয় ফল নহয়, জ্ঞানৰ দ্বাৰা ইহতেই লাভ হোৱা স্বাধীনতা হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰা হয়।
Atharvashiras
অথৰ্বশিৰ উপনিষদ অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কীয় এক শৈৱ উপনিষদ, য’ত ৰুদ্ৰ-শিৱক পৰম ব্ৰহ্ম আৰু সৰ্বব্যাপী আত্মা হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। সৰু পৰিসৰতেই ‘একমেৱ অদ্বিতীয়’ সত্যৰ উপনিষদীয় ঘোষণা স্পষ্ট। এই গ্ৰন্থে বৈদিক ৰুদ্ৰ-ধাৰণাক উপনিষদৰ ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ সৈতে সংযোগ কৰে: শিৱ কেৱল উপাস্য দেৱতা নহয়, জগতৰ কাৰণ-আধাৰ আৰু সকলোৰে অন্তৰ্যামী আত্মতত্ত্ব। বহুত্বক একত্বত লয় কৰি শৈৱ অদ্বৈত-অভিমুখ দৃষ্টিভংগী প্ৰকাশ পায়। প্ৰণৱ (ওঁ) আৰু মন্ত্ৰধ্যানক জ্ঞানলৈ লৈ যোৱা উপায় হিচাপে দেখুওৱা হৈছে। মোক্ষ মানে ৰুদ্ৰ-ব্ৰহ্ম-আত্মা ঐক্যৰ সাক্ষাৎ উপলব্ধি, নিৰ্ভয়তা আৰু পুনর্জন্মবন্ধনৰ পৰা মুক্তি।
Atma
আত্ম উপনিষদ (অথৰ্ববেদীয় পৰম্পৰাত প্ৰচলিত) অদ্বৈত বেদান্তৰ দৃষ্টিত আত্মস্বৰূপৰ সংক্ষিপ্ত কিন্তু গভীৰ ব্যাখ্যা আগবঢ়ায়। ইয়াত আত্মাক দেহ-ইন্দ্ৰিয়-মন-অহংকাৰৰ পৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক, স্বয়ংপ্ৰকাশ চৈতন্য আৰু সকলো অভিজ্ঞতাৰ সাক্ষী (সাক্ষিন) বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হয়। ‘নেতি নেতি’ আৰু বিবেকৰ জৰিয়তে দৃশ্য-জ্ঞেয় বস্তুৰ সৈতে তাদাত্ম্য নাকচ কৰি শুদ্ধ চৈতন্যত স্থিত হোৱাৰ পথ দেখুওৱা হয়। ঐতিহাসিকভাৱে এই গ্ৰন্থে পৰৱৰ্তী উপনিষদীয়/সন্ন্যাসী ধাৰাৰ লক্ষণ বহন কৰে, য’ত বাহ্য কৰ্মকাণ্ডৰ তুলনাত জ্ঞানকেই মোক্ষৰ মুখ্য সাধন বুলি ধৰা হয়। জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি তিন অৱস্থাৰ অতীত তুৰীয় স্বৰূপ, গুণাতীততা আৰু কৰ্তৃত্ব-ভোক্তৃত্বৰ নিবৃত্তি—এইবোৰ মুখ্য বিষয়। সাৰকথা: মোক্ষ কোনো উৎপন্ন ফল নহয়; অবিদ্যাজনিত অধ্যাসৰ নিবৃত্তিয়েই মুক্তি। ‘আত্মাই ব্রহ্ম’ এই প্রত্যক্ষ উপলব্ধিয়ে ভয়-শোকৰ মূল ক্ষয় কৰে।
Atmabodha
আত্মবোধ উপনিষদ (পৰম্পৰাত অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) বেদান্তৰ এক সংক্ষিপ্ত, সাধনা-প্ৰধান গ্ৰন্থ। ইয়াৰ মূল বাণী—আত্মা স্বয়ংপ্ৰকাশ সাক্ষী-চৈতন্য; সেয়াই ব্ৰহ্ম। বন্ধন আত্মাৰ বাস্তৱ বিকাৰ নহয়; অবিদ্যাৰ ফলত দেহ‑মনৰ ধৰ্ম আত্মাত আৰোপ (অধ্যাস) হয়। সেয়ে মোক্ষ কৰ্মে উৎপন্ন ফল নহয়; জ্ঞানদ্বাৰা অজ্ঞান-নিবৃত্তিয়েই মোক্ষ। বিবেক‑বৈৰাগ্য, শম‑দম আদি সাধন আৰু গুৰু‑শাস্ত্ৰৰ প্ৰমাণ্যতা, শ্ৰৱণ‑মনন‑নিদিধ্যাসনৰ গুৰুত্ব ইয়াত স্পষ্ট। জাগ্ৰত‑স্বপ্ন‑সুষুপ্তি অৱস্থা-বিচাৰে পৰিবর্তনশীল অভিজ্ঞতাৰ আঁৰত থকা নিত্য সাক্ষীচৈতন্য প্ৰকাশ পায় আৰু জগত অভিজ্ঞতাগতভাৱে সত্য যেন লাগিলেও পৰমাৰ্থত আশ্ৰিত/মিথ্যা বুলি সূচায়।
Avadhuta
অৱধূত উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) সন্ন্যাস উপনিষদসমূহৰ ভিতৰত সংক্ষিপ্ত কিন্তু গভীৰ দাৰ্শনিক গ্ৰন্থ। ইয়াত ‘অৱধূত’—যিজনে সামাজিক পৰিচয়, কৰ্মকাণ্ডীয় আসক্তি আৰু বাহ্য ধৰ্মচিহ্নৰ আশ্ৰয় ঝাৰি পেলাই আত্মনিষ্ঠাত স্থিত—এই সন্ন্যাসী আদৰ্শ বৰ্ণিত। গ্ৰন্থৰ মূল বক্তব্য: সত্য সন্ন্যাস বাহ্য ত্যাগ নহয়; কৰ্তৃত্ব-ভোক্তৃত্ব অহংকাৰৰ লয় আৰু আত্মা-ব্ৰহ্ম এক্যজ্ঞানত দৃঢ় নিষ্ঠাই তাৰ সাৰ। মান-অপমান, শুচি-অশুচি, লাভ-ক্ষতি, সুখ-দুঃখ আদি দ্বন্দ্ব অতিক্ৰম কৰাটো জ্ঞানজন্য সহজ অৱস্থা হিচাপে দেখুওৱা হৈছে। দেহ-মন-ইন্দ্ৰিয়ক ‘দৃশ্য’ বুলি বিবেচনা কৰি সাক্ষী-চৈতন্যত স্থিৰ থাকা, আৰু কৰ্ম ঘটিলেও ‘মই কৰোঁ’ এই দাবী ত্যাগ কৰা—ই জীৱন্মুক্তিৰ লক্ষণ। অৱধূত লোকত বিচৰণ কৰিলেও অন্তৰত স্বপ্ৰকাশ চৈতন্যত স্থিত, নিৰ্ভয় আৰু নিৰাসক্ত। সেয়ে এই উপনিষদে বেদান্তীয় সাধনা-ভাষাত সন্ন্যাসৰ সাৰ দাঙি ধৰে: সত্য ত্যাগ বস্তুৰ নহয়, অহংকাৰ আৰু আসক্তিৰ; মুক্তিৰ দ্বাৰ আত্মজ্ঞান।
Bahvricha
বহ্বৃচ (বহ্বৃচা) উপনিষদ ঋগ্বেদ-সম্পৰ্কিত এক সংক্ষিপ্ত শাক্ত উপনিষদ, যি দেবীসূক্ত (ঋগ্বেদ ১০.১২৫)ৰ ‘অহং’ বাণীক উপনিষদীয় ব্ৰহ্মতত্ত্বৰ ভাষাত সংহত কৰে। অলপ মন্ত্রতেই দেবীক বাক্, প্ৰাণ আৰু দেবতাশক্তিসমূহৰ অধিষ্ঠাত্রী মাত্ৰ নহয়, জগতৰ পৰম কাৰণ-শক্তি হিচাপেও প্ৰতিপন্ন কৰা হয়। অগ্নি, ইন্দ্ৰ, বৰুণ আদি দেবতা এক শক্তিৰ বিভিন্ন কাৰ্যৰূপ—এই ব্যাখ্যা ইয়াত মুখ্য। দৰ্শনগতভাৱে ব্ৰহ্ম-শক্তিৰ অভেদ, চৈতন্যশক্তিৰ স্বপ্ৰকাশতা, আৰু দেবীৰ অন্তৰ্ব্যাপ্তি-পরাব্যাপ্তি—দুয়ো দিশ—উল্লেখ কৰা হয়। ‘বাক্’ক দেবীৰ স্বৰূপ ধৰি মন্ত্র/শ্ৰুতিক জ্ঞানসাধনাৰ অঙ্গ হিচাপে দেখা হয়। ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপটত ই শাক্ত পৰম্পৰাৰ বৈদিক প্ৰামাণ্য দৃঢ় কৰে আৰু উপনিষদৰ ‘এক তত্ত্ব’ বোধক দেবীকেন্দ্ৰিত ভাষাত উপস্থাপন কৰে। ‘দেবীয়ে আত্মা’ এই পৰিচয়বোধে দ্বৈতভ্ৰম নাশ কৰি জ্ঞান আৰু ভক্তিক এক সত্যত একীভূত কৰে—ইয়াই মোক্ষৰ সংকেত।
Bhikshuka
ভিক্ষুক উপনিষদ অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কীয় সন্ন্যাস উপনিষদ; মাত্ৰ পাঁচটা মন্ত্ৰত ভিক্ষুক-সন্ন্যাসীৰ আদৰ্শ জীৱন সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণনা কৰে। ই দীঘল তত্ত্বচৰ্চাৰ সলনি অপৰিগ্ৰহ, ভিক্ষা-নির্ভৰ জীৱন, ইন্দ্ৰিয়-সংযম আৰু মনৰ স্থিৰতা আদি আচৰণগত শৃঙ্খলাক গুৰুত্ব দিয়ে। উপনিষদৰ মূল বাণী: ভিক্ষুকৰ লক্ষ্য সামাজিক প্ৰতিষ্ঠা বা কৰ্মকাণ্ড নহয়; আত্মজ্ঞানৰ জৰিয়তে মোক্ষ। মান-অপমান, লাভ-ক্ষতি, সুখ-দুখৰ দ্বন্দ্বত সমভাব ৰক্ষা আৰু অহংকাৰ-আসক্তি ত্যাগ—এইবোৰেই ভিক্ষুকৰ লক্ষণ।
Brahmavidya
ব্ৰহ্মবিদ্যা উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) পৰৱৰ্তী উপনিষদসমূহৰ ভিতৰত গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ মুখ্য উদ্দেশ্য ‘ব্ৰহ্মবিদ্যা’—আত্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ অভেদ-জ্ঞান—ক মুক্তিৰ সোজা উপায় হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰা। বাহ্য কৰ্মকাণ্ডক চূড়ান্ত লক্ষ্য নধৰি, বিবেক, বৈৰাগ্য আৰু ধ্যানৰ জৰিয়তে অন্তৰ্মুখী সাধনাৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে। বন্ধনৰ মূল কাৰণ অবিদ্যা—দেহ-মনক ‘মই’ বুলি ভুল ধাৰণা—আৰু মুক্তি হৈছে সাক্ষী-চৈতন্যস্বৰূপ আত্মস্বরূপৰ পৰিচয়, যি জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি তিনিও অৱস্থাৰ সাক্ষী। নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম—গুণাতীত হলেও সকলো অভিজ্ঞতাৰ আধাৰ—এই ধাৰণা ইয়াত স্পষ্ট। গুৰু-শিষ্য উপদেশ, শ্ৰৱণ-মনন-নিদিধ্যাসন, আৰু সন্ন্যাস/অন্তঃত্যাগৰ গুৰুত্ব উল্লেখ কৰা হৈছে; নৈতিক শুদ্ধি, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ আৰু মনঃস্থৈৰ্যক জ্ঞান-পৰিপক্বতাৰ বাবে আৱশ্যক বুলি কোৱা হৈছে।
Brihadaranyaka
বৃহদাৰণ্যক উপনিষদ শ্বেত (বাজসনেয়ী) যজুৰ্বেদৰ অন্তৰ্গত অতি প্ৰাচীন আৰু বিস্তৃত মুখ্য উপনিষদসমূহৰ অন্যতম। আৰণ্যক পৰম্পৰাৰ পটভূমিত ই বৈদিক যজ্ঞকৰ্মৰ প্ৰতীকসমূহক নাকচ নকৰি অন্তৰ্মুখী অৰ্থ প্ৰদান কৰি মোক্ষৰ বাবে আত্মবিদ্যা/জ্ঞানক প্ৰধান সাধন হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। অধ্যায়–ব্ৰাহ্মণ বিন্যাসত সংলাপ, তৰ্ক-বিচাৰ আৰু উপাসনামূলক ব্যাখ্যা একেলগে থাকি কৰ্মকাণ্ডৰ পৰা দাৰ্শনিক আত্মানুসন্ধানলৈ হোৱা ঐতিহাসিক পৰিৱর্তন প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ কেন্দ্ৰীয় বোধ আত্মা—অভিজ্ঞতাৰ সাক্ষী, অবিকাৰী, অমৃত—আৰু ব্ৰহ্মৰ সৈতে তাৰ পৰমাৰ্থিক ঐক্য। “নেতি নেতি” পদ্ধতিয়ে আত্মাক বস্তুৰ দৰে ধৰি ল’ব নোৱাৰে; সকলো নিৰ্ধাৰণ অতিক্ৰম কৰি সাক্ষীচৈতন্য হিচাপে স্থাপন কৰে। “অন্তৰ্যামী” ব্ৰাহ্মণত ব্ৰহ্মক সকলো ভুত, তত্ত্ব আৰু দেৱতাৰ ভিতৰত অন্তৰ্নিহিত নিয়ন্তা হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যাৰ ফলত পবিত্ৰতাৰ কেন্দ্ৰ বাহ্য কৰ্মৰ পৰা অন্তঃসত্তালৈ সৰি যায়। জনকৰ সভাত যাজ্ঞবল্ক্যৰ সংলাপসমূহ উপনিষদৰ দাৰ্শনিক পৰিপক্বতা দেখুৱায়। মৈত্ৰেয়ী সংলাপত সকলো প্ৰিয়ত্বৰ মূল আত্মা বুলি কোৱা হয়—ই বিবেক আৰু বৈৰাগ্যৰ আধাৰ। কৰ্ম, মৃত্যু আৰু পুনর্জন্ম স্বীকাৰ কৰিলেও, চূড়ান্ত লক্ষ্য আত্মজ্ঞানৰ দ্বাৰা ভয়-শোক অতিক্ৰম কৰি অমৃতত্ব লাভ কৰা।
Chhandogya
ছান্দোগ্য উপনিষদ সামবেদৰ মুখ্য উপনিষদসমূহৰ অন্যতম। ই বৈদিক যজ্ঞ-কর্মক সম্পূৰ্ণৰূপে অস্বীকাৰ নকৰে; বৰং কৰ্মকাণ্ডৰ অন্তৰ্নিহিত আধ্যাত্মিক অৰ্থ উন্মোচন কৰি সাধকক বাহ্য আচাৰৰ পৰা অন্তৰ্মুখী জ্ঞান (বিদ্যা) আৰু উপাসনাৰ দিশে লৈ যায়। অধ্যায়–খণ্ড বিন্যাসত ওঁকাৰ, সামগান, প্ৰাণ আদি প্ৰতীকৰ ধ্যানৰ জৰিয়তে ব্রহ্মবিদ্যাৰ ক্ৰমবিকাশ দেখুওৱা হৈছে। উদ্দালক আৰুণি–শ্বেতকেতু সংলাপত “তৎ ত্বম্ অসি” মহাবাক্য এই উপনিষদৰ কেন্দ্ৰ। ‘সৎ’ (শুদ্ধ অস্তিত্ব) জগতৰ কাৰণ আৰু আধাৰ বুলি কৈ, নাম-ৰূপৰ বৈচিত্ৰ্যৰ আঁৰত একে পৰম সত্য সৰ্বব্যাপী—এই কথা লৱণ-জল দৃষ্টান্ত আদি উপমাৰে বুজোৱা হয়। পঞ্চাগ্নি বিদ্যা, দেবযান–পিতৃযান দুটা পথ, আৰু ‘দহৰ বিদ্যা’ (হৃদয়ৰ সূক্ষ্ম আকাশত ব্রহ্ম ধ্যান) মুখ্য বিষয়। সত্য, দম, তপ, ব্রহ্মচৰ্য আদি নৈতিক সাধনাক জ্ঞানৰ পূৰ্বসাধন বুলি গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। শেষত আত্মা–ব্রহ্ম ঐক্যজ্ঞানেই মোক্ষ—এই বেদান্তসাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Devi
দেৱী উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) শাক্ত উপনিষদসমূহৰ ভিতৰত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, য’ত দেৱীক পৰব্ৰহ্মৰূপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। এই গ্ৰন্থত দেৱী জগতৰ নিমিত্ত আৰু উপাদান—উভয় কাৰণ, আৰু সৃষ্টি-স্থিতি-লয়ৰ অধিষ্ঠাত্ৰী শক্তি বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। নিৰ্গুণ পৰত্ব আৰু সগুণ বিশ্বৰূপত্ব—এই দুয়োটাৰ একত্ব ইয়াৰ মুখ্য তত্ত্ব। মায়া/শক্তিৰ দ্বাৰা বন্ধন আৰু বিদ্যাৰ দ্বাৰা মুক্তি—এই বেদান্তীয় ভাব দেৱীৰ আধিপত্যত বুজোৱা হৈছে। মন্ত্র আৰু বাক্ (বাণী) দেৱীৰ প্ৰকাশৰূপ বুলি ধৰি ভক্তি-জ্ঞানৰ সমন্বয় দেখুৱায়।
Dhyanabindu
ধ্যানবিন্দু উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) যোগোপনিষদসমূহৰ ভিতৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ। ইয়াত ধ্যানক আত্মজ্ঞানলৈ যোৱা ব্যৱহাৰিক পথ হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। ‘বিন্দু’ একাগ্ৰতাৰ প্ৰতীক—মনক বাহ্য বিষয়ৰ পৰা আঁতৰাই অন্তৰ্মুখী কৰি স্থিৰ কৰে। এই উপনিষদে যোগসাধনাক বেদান্তৰ পৰম লক্ষ্য, অৰ্থাৎ আত্মা-ব্ৰহ্মৰ অদ্বৈত উপলব্ধিৰ সৈতে সংযোগ কৰে। ইয়াত মনকেই বন্ধন আৰু মুক্তি—দুয়োটাৰ কাৰণ বুলি কোৱা হৈছে। মন্ত্ৰ, প্ৰাণনিয়মন আৰু অন্তৰ্নাদ (নাদ) অনুসন্ধানৰ জৰিয়তে ‘সালম্বন’ ধ্যানৰ পৰা ‘নিরালম্বন’ সমাধিলৈ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰা হয়। শেষ শিক্ষা—মোক্ষ নতুনকৈ লাভ কৰা বস্তু নহয়; অবিদ্যা আঁতৰিলে স্বৰূপ-আত্মাৰ প্ৰকাশেই মুক্তি।
Ekakshara
একাক্ষৰ উপনিষদ (অথৰ্ববেদ) শৈৱ উপনিষদসমূহৰ এক সংক্ষিপ্ত ধ্যানগ্ৰন্থ, য’ত ‘একাক্ষৰ’—ওঁ—ক পৰম তত্ত্বৰ ধ্বনি-ৰূপ আৰু শৈৱ দৃষ্টিত শিৱ-স্বরূপ হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। ইয়াত মন্ত্ৰ কেৱল প্ৰতীক নহয়; আত্মবোধৰ বাবে সোজা ধ্যান-আলম্বন। ওঁক জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি অৱস্থাৰ সৈতে সংযোগ কৰি তুৰীয়ৰ দিশে ইঙ্গিত দিয়া হয়; ফলত চেতনাৰ বিশ্লেষণ আৰু মন্ত্ৰবিদ্যা একেলগে আহে। জপ, একাগ্ৰতা আৰু জ্ঞানৰ দ্বাৰা বাহ্য কৰ্মকাণ্ড অন্তৰ্মুখ সাধনালৈ ৰূপান্তৰিত হয়; অহং লয় পায় আৰু আত্মা-শিৱ অভেদ উপলব্ধিয়েই মোক্ষ বুলি বোধ কৰায়।
Ganapati
গণপতি উপনিষদ (গণপত্যথৰ্বশীৰ্ষ) অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কীয় এটা সৰু কিন্তু গভীৰ দাৰ্শনিক উপনিষদ। ইয়াত গণেশক কেৱল শুভাৰম্ভৰ দেৱতা হিচাপে নহয়, পৰব্ৰহ্ম আৰু সকলো জীৱৰ অন্তৰাত্মা হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। উপনিষদীয় শৈলীত দেৱৰূপ অদ্বৈত ব্ৰহ্মতত্ত্বৰ প্ৰতীক আৰু প্ৰকাশ—দুয়ো ৰূপে বুজাব পৰা যায়; ফলত ভক্তি আৰু জ্ঞানৰ সংযোগ স্পষ্ট হয়। ইতিহাসগতভাৱে ই উত্তৰকালীন উপনিষদ পৰম্পৰাৰ অন্তৰ্গত আৰু গণপত্য সম্প্ৰদায়ত বিশেষ প্ৰচলিত; শৈৱ পৰিসৰত গণেশ ‘প্ৰথম পূজ্য’ আৰু শিৱোপাসনাৰ দ্বাৰস্বৰূপ বুলিও মান্য। পাঠত তাদাত্ম্যবাক্য, বিশ্বতত্ত্বৰ দাবী আৰু মন্ত্রসাধনাৰ নিৰ্দেশ একেলগে দেখা যায়—যি বেদান্ত আৰু মন্ত্র পৰম্পৰাৰ মিলন সূচায়। মূল শিক্ষা: গণপতি সৃষ্টিস্থিতিলয়ৰ অধিষ্ঠান; ব্যক্ত–অব্যক্তৰ আধাৰ। ‘ওঁ’ আৰু ‘গং’ বীজমন্ত্রৰ জপ-ধ্যান আত্মবোধৰ উপায়। ‘বিঘ্ন’ মানে কেৱল বাহ্য বাধা নহয়; অবিদ্যাই মুখ্য বিঘ্ন, আৰু তাৰ নিবৃত্তিয়েই মোক্ষৰ সাৰ।
Garbha
গৰ্ভ উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) উপনিষদ সাহিত্যত এক বিশেষ গ্ৰন্থ, য’ত গৰ্ভাধান, ভ্ৰূণ-বিকাশ আৰু জন্মৰ বৰ্ণনাৰ জৰিয়তে দেহ–আত্মা ভেদ স্পষ্ট কৰা হয়। দেহ পঞ্চভূতৰ সংযোগত গঠিত, কৰ্ম–বাসনাৰ দ্বাৰা প্ৰেৰিত আৰু অনিত্য—এই বোধে বিবেক আৰু বৈৰাগ্য জাগ্ৰত কৰে। ইয়াত গৰ্ভক এক সূক্ষ্ম জগতৰ দৰে দেখুওৱা হৈছে; জীৱে পূৰ্বকৰ্ম অনুসাৰে দেহ ধাৰণ কৰে। গৰ্ভস্থ অৱস্থাৰ সংকোচ, অসহায়তা আৰু জন্মৰ সৈতে হোৱা বিস্মৃতি—অবিদ্যা আৰু ইন্দ্ৰিয়াসক্তিৰ ৰূপক হিচাপে প্ৰকাশ পায়। দাৰ্শনিকভাৱে মুখ্য শিক্ষা: দেহ–মন পৰিবর্তনশীল, কিন্তু আত্মা সাক্ষী-স্বৰূপ। সেয়ে মানৱজন্মক আত্মজ্ঞান-সাধনাৰ সুযোগ বুলি ধৰি বন্ধনৰ কাৰণ বুজি অতিক্ৰম কৰিবলৈ উপনিষদে প্ৰেৰণা দিয়ে।
Ishavasya
ঈশাবাস্য উপনিষদ শ্বেত যজুৰ্বেদৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এক মুখ্য উপনিষদ; ১৮টা মন্ত্রতে সংক্ষিপ্ত হলেও গভীৰ বেদান্ত-চিন্তা প্ৰকাশ পায়। “ঈশাবাস্যমিদং সর্বম্” মন্ত্রে সমগ্ৰ চলমান জগত ঈশ্বৰে আৱৃত/ব্যাপ্ত বুলি দৃষ্টিভংগী স্থাপন কৰে। তাৰ পৰা “তেন ত্যক্তেন ভুঞ্জীথাঃ” — ত্যাগৰ জৰিয়তে শুদ্ধ ভোগ, আৰু “মা গৃধঃ” — লোভ-ত্যাগ/অপৰিগ্ৰহৰ নৈতিকতা উদ্ভৱ হয়। এই উপনিষদ কৰ্ম আৰু জ্ঞানক বিৰোধী নহয়, সমন্বিত পথ হিচাপে বুজায়। “কুৰ্বন্নেবেহ কৰ্মাণি… শতং সমাঃ” অনুসাৰে কৰ্ম কৰি থাকিলেও অনাসক্তি থাকিলে বন্ধন নহয়। পাছত বিদ্যা-অবিদ্যা (আৰু সম্ভূতি-অসম্ভূতি) একপক্ষীয়ভাৱে ধৰা অন্ধকাৰলৈ নিয়ে; উভয়ৰ সম্যক বোধে মৃত্যুক অতিক্ৰম কৰি অমৃতত্বলৈ আগবঢ়ায়। শেষত “হিৰণ্ময় পাত্ৰ” ৰূপকে সত্যৰ মুখ তেজোময় আৱৰণে ঢকা বুলি দেখুৱাই সূৰ্য/পূষণক আৱৰণ আঁতৰাবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়—সত্যধৰ্ম দৰ্শন আৰু অন্তঃপুৰুষ সাক্ষাৎকাৰৰ বাবে। শংকৰৰ অদ্বৈত ব্যাখ্যাত আত্ম-ব্ৰহ্মৈক্য মুখ্য, কৰ্ম চিত্তশুদ্ধিৰ সহায়; অন্য পৰম্পৰাত ঈশ্বৰৰ সৰ্বব্যাপিতা আৰু ভক্তি-সমৰ্পণ অধিক জোৰ দিয়ে।
Jaabaal
জাবাল উপনিষদ (শুক্ল যজুৰ্বেদ-সম্পৰ্কিত) আকাৰত সৰু হলেও সন্ন্যাস, তীৰ্থ-ভাবনা আৰু আত্মজ্ঞান বিষয়ে বিশেষ প্ৰভাৱশালী। ই বৈদিক প্ৰামাণ্য বজাই ৰাখি যজ্ঞ আদি বাহ্য কৰ্মক অন্তৰ্মুখী অৰ্থত ব্যাখ্যা কৰে—চূড়ান্ত লক্ষ্য ব্ৰহ্মবিদ্যা। ইয়াত কাশী/অবিমুক্ত ধাৰণা গুৰুত্বপূৰ্ণ। ‘অবিমুক্ত’ একেদিকে কাশী তীৰ্থক্ষেত্ৰ, আনেদিকে সাধকৰ অন্তৰত থকা সেই চৈতন্য-কেন্দ্ৰ য’ত ব্ৰহ্মৰ সন্নিধি কেতিয়াও নাছুটে। সেয়ে তীৰ্থযাত্ৰাৰ মূল্য স্বীকাৰ কৰিও উপনিষদে দেখুৱায় যে সত্য তীৰ্থ হ’ল আত্মসাক্ষাৎ। মূল শিক্ষা: সন্ন্যাস কেৱল সামাজিক আশ্ৰম নহয়; বিবেক-ৱৈৰাগ্যভিত্তিক মুক্তিমাৰ্গ। মোক্ষৰ নিৰ্ণায়ক উপায় আত্মজ্ঞান; বাহ্য আচাৰ আত্ম-ব্ৰহ্ম ঐক্যবোধত পৰিণত হ’লে তেতিয়াহে সাৰ্থক।
Kaivalya
কৈবল্য উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত, ২৬ মন্ত্ৰ) সংক্ষিপ্ত হলেও বেদান্তচিন্তাত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। ইয়াত ঋষি আশ্বলায়ন ব্ৰহ্মাৰ ওচৰত পৰম জ্ঞান প্ৰাৰ্থনা কৰে আৰু ব্ৰহ্মাই সন্ন্যাস, তপ, শ্ৰদ্ধা আৰু অন্তঃশুদ্ধিৰ সৈতে ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ উপদেশ দিয়ে। ‘কৈবল্য’ অৰ্থাৎ পৰম মুক্তি—আত্মা-ব্ৰহ্ম অভেদজ্ঞানৰ দ্বাৰাই সিদ্ধ হয় বুলি উপনিষদে প্ৰতিপাদন কৰে। ইয়াত আত্মাক জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি তিন অৱস্থাৰ সাক্ষী, স্বপ্ৰকাশ চৈতন্য আৰু কৰ্মাসঙ্গ বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। বাহ্য কৰ্মকাণ্ডৰ তুলনাত অন্তৰ্মুখ ধ্যানক প্ৰাধান্য—হৃদয়-পদ্মত ব্ৰহ্মধ্যান, দেহ-মন-অহংকাৰৰ আসক্তি ত্যাগ, আৰু বিবেক-বৈৰাগ্যৰ দ্বাৰা সত্যস্বরূপ উপলব্ধি। ৰুদ্ৰ/শিৱস্তৱ বিশেষ হলেও উপসংহাৰ অদ্বৈত: ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ৰুদ্ৰ, ইন্দ্ৰ আদি সকলো দেৱতা আৰু সৃষ্টিস্থিতিলয়ৰ ক্ৰিয়া এক পৰম তত্ত্বত একীভূত। ফলত জীৱন্মুক্তি, শোক-ভয় নাশ আৰু পুনর্জন্মনিবৃত্তি ঘোষণা কৰা হয়।
Kalagnirudra
কালাগ্নিৰুদ্ৰ উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) এটা সংক্ষিপ্ত শৈৱ উপনিষদ, য’ত ‘কালাগ্নি-ৰুদ্ৰ’ প্ৰতীকৰ জৰিয়তে ৰুদ্ৰক পৰব্ৰহ্ম/আত্মা হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰা হয়। ‘কালাগ্নি’ বুলিলে সময় (কাল) আৰু অবিদ্যাক দহন কৰা জ্ঞানাগ্নিৰ ইংগিত—ইয়াৰ দ্বাৰা সংসাৰবন্ধন শিথিল হয় আৰু আত্মসাক্ষাৎকাৰ সম্ভৱ হয়। ভস্ম আৰু ত্ৰিপুণ্ড্ৰ আদি শৈৱ চিহ্নসমূহ কেৱল বাহ্য আচাৰ নহয়; অনিত্যতা-বোধ, বৈৰাগ্য আৰু অন্তৰ্মুখ ধ্যানৰ স্মাৰক বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। ত্ৰিপুণ্ড্ৰৰ তিনিটা ৰেখাই গুণত্রয় বা জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি অৱস্থাৰ অতিক্ৰমণ সূচায়; বিন্দু তুৰীয় চৈতন্যৰ সংকেত। মোক্ষৰ মুখ্য উপায় আত্মজ্ঞান; ভক্তি আৰু মন্ত্রস্মৰণ সহায়ক।
Kalisantarana
কালিসন্তৰণ উপনিষদ কৃষ্ণ যজুৰ্বেদৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এক সংক্ষিপ্ত কিন্তু প্ৰভাৱশালী উপনিষদ। নাৰদ–ব্ৰহ্মা সংলাপৰ জৰিয়তে ই কলিযুগৰ ‘সন্তৰণ’ (পাৰ হোৱাঁ)ৰ উপায় দেখুৱাই আৰু ‘হৰে কৃষ্ণ’ মহামন্ত্ৰৰ জপ/কীৰ্তনক মুখ্য সাধন হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ইয়াৰ দাৰ্শনিক তাৎপৰ্য নাম-নামী অভেদ—দিব্য নামেই দেৱ-সান্নিধ্য; সেয়ে নামস্মৰণ চিত্তশুদ্ধি আৰু মোক্ষৰ সোজা পথ। ভক্তি পৰম্পৰাত, বিশেষকৈ গৌড়ীয় বৈষ্ণৱ ধাৰাত, এই উপনিষদ শ্ৰুতি-প্ৰমাণ হিচাপে বহুল উদ্ধৃত।
Katha
কঠ উপনিষদ (কৃষ্ণ যজুৰ্বেদ-সম্পৰ্কিত) এটা মুখ্য উপনিষদ, য’ত নচিকেতা আৰু যমৰ সংলাপৰ জৰিয়তে মৃত্যু, আত্মা আৰু মোক্ষৰ তত্ত্ব গভীৰভাৱে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। ‘প্ৰেয়’ (তাৎক্ষণিক সুখ) আৰু ‘শ্ৰেয়’ (পৰম মঙ্গল)ৰ মাজত বিবেকক সাধনাৰ ভিত্তি ধৰা হৈছে। ৰথ-উপমাৰ সহায়ত ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু বুদ্ধিৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু আত্মাৰ পৰমত্ব বুজোৱা হয়। আত্মা অজ, নিত্য, অবিনাশী; আত্মসাক্ষাৎকাৰেই ভয়-শোক নাশ কৰি মোক্ষলৈ লৈ যায়।
Katharudra
কঠৰুদ্ৰ উপনিষদ অথৰ্ববেদৰ সৈতে সম্পৰ্কিত শৈৱ উপনিষদসমূহৰ ভিতৰত গণ্য। ইয়াত ৰুদ্ৰক কেৱল বৈদিক দেৱতা হিচাপে নহয়, সৰ্বব্যাপী ব্ৰহ্ম-তত্ত্বৰূপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। বৈদিক স্তোত্ৰ-উপাসনাক উপনিষদীয় আত্মবিদ্যাৰ দিশে অন্তৰ্মুখী কৰি, মুক্তিৰ মুখ্য উপায় হিচাপে জ্ঞান আৰু ধ্যানক গুৰুত্ব দিয়া হয়। এই গ্ৰন্থৰ কেন্দ্ৰীয় শিক্ষা আত্মা–ৰুদ্ৰ অভেদ। জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি—এই তিন অৱস্থাৰ সাক্ষী চৈতন্যই ৰুদ্ৰ; নাম-ৰূপৰ জগত তাতেই উদ্ভৱ হৈ তাতেই লয় পায়। ওঁকাৰ ধ্যান, মন্ত্ৰজপ আৰু ‘অন্তৰ্যজ্ঞ’—অহংকাৰ আৰু বাসনাৰ অন্তৰ্নিহিত অৰ্পণ—সাধনা ৰূপে বৰ্ণিত। ঐতিহাসিকভাৱে এই উপনিষদ শৈৱ ভক্তিক বৈদিক প্ৰামাণ্যৰ সৈতে সংযোগ কৰি ৰুদ্ৰ/শিৱক ব্ৰহ্ম আৰু অন্তৰ্যামী ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। জ্ঞান-ভক্তিৰ সমন্বয় আৰু অদ্বৈতাভিমুখ আত্মবোধ ইয়াৰ দাৰ্শনিক গুৰুত্ব।
Kaushitaki
কৌষীতকি উপনিষদ (কৌষীতকি ব্ৰাহ্মণ উপনিষদ বুলিও জনা যায়) ঋগ্বেদৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আৰু কৌষীতকি/শাঙ্খায়ন ব্ৰাহ্মণ পৰম্পৰাৰ অন্তৰ্গত। প্ৰাচীন উপনিষদীয় গদ্যশৈলীত ৰচিত এই গ্ৰন্থে বাহ্য যজ্ঞকর্মৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি অন্তর্মুখী বিদ্যা, আত্মবিচাৰ আৰু ধ্যানময় বোধক মুখ্য কৰি তোলে। তথাপি যজ্ঞক সম্পূৰ্ণ নাকচ নকৰে; তাক প্ৰতীকাত্মক আৰু শিক্ষামূলক কাঠামো হিচাপে পুনৰ্ব্যাখ্যা কৰি প্ৰাণ–আত্মা–ব্ৰহ্ম বিচাৰলৈ লৈ যায়। মৃত্যুৰ পাছৰ গতি, দেবযান পথ, ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তি আৰু তাত সাধকৰ ‘পৰীক্ষা’ সদৃশ বৰ্ণনা ইয়াত আছে। এইবোৰ কেৱল লোকবৰ্ণনা নহয়; মুক্তিতত্ত্বৰ পথনকশা—য’ত পুণ্যফলতকৈ জ্ঞান, বিবেক আৰু অন্তঃপ্ৰস্তুতি অধিক নিৰ্ণায়ক। দাৰ্শনিকভাৱে প্ৰাণবিচাৰ এই উপনিষদৰ বিশেষ অৱদান। প্ৰাণক ইন্দ্ৰিয় আৰু মনৰ ‘প্ৰতিষ্ঠা’ বুলি কোৱা হৈছে—বাক্, দৃষ্টি, শ্ৰৱণ আৰু মন প্ৰাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। কিন্তু প্ৰাণ ইয়াত কেৱল শ্বাস নহয়; ই অভিজ্ঞতাৰ অধিষ্ঠাতা আত্মাক চিনাক্ত কৰাৰ দুৱাৰ। সেয়ে মনোবিজ্ঞান, তত্ত্বমীমাংসা আৰু আধ্যাত্মিক সাধনা একেলগে মিলি যায়। গুরু–শিষ্য সংলাপ, শৃঙ্খলা, নৈতিক পৰিপক্বতা আৰু ধ্যান—এই শিক্ষাপদ্ধতিৰ কেন্দ্ৰ। বেদান্তত প্ৰাণ–আত্মা সম্পৰ্ক, ব্ৰহ্মলোকৰ অৰ্থ আৰু ‘গতি’ বনাম তৎক্ষণাৎ জ্ঞান আদি প্ৰশ্নত কৌষীতকি উপনিষদ গুৰুত্বপূৰ্ণ আধাৰ।
Kena
কেন উপনিষদ (সামবেদ-সম্পৰ্কিত, মুখ্য উপনিষদ) ‘কাৰ প্ৰেৰণাত মন চলি থাকে? কাৰ দ্বাৰা বাক্য কথা কয়?’—এই মৌল প্ৰশ্নেৰে জ্ঞান আৰু কৰ্তৃত্বৰ আধাৰ বিচাৰে। ব্ৰহ্ম কোনো ইন্দ্ৰিয়গ্ৰাহ্য বস্তু নহয়; সি ‘কাণৰ কাণ, মনৰ মন, বাক্যৰ বাক্য’ ৰূপে সকলো অভিজ্ঞতাক আলোকিত কৰা অধিষ্ঠান। সেয়ে ব্ৰহ্মক ধাৰণাৰে ‘জানি ল’লোঁ’ বুলি কোৱা দাবী খণ্ডিত; সত্য জ্ঞান অবিষয়ীকৃত (non-objectifying) বোধ। যক্ষ-উপাখ্যানত বিজয়-গৰ্বত দেৱতাসকলৰ শক্তিৰ সীমা ব্ৰহ্মে দেখুৱায়। অগ্নি আৰু বায়ু ব্যৰ্থ হয়; ইন্দ্ৰ উমা হৈমৱতীৰ পৰা জানে—বিজয় ব্ৰহ্মৰেই। এই কাহিনীয়ে অহংকাৰ-কৰ্তৃত্ব খণ্ডন কৰি ব্ৰহ্মৰ সৰ্বাধাৰতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তপ, দম আৰু শুদ্ধ কৰ্মক সহায়ক সাধন বুলি কৈ ব্ৰহ্মজ্ঞানত অমৃতত্ব/মুক্তিৰ কথা উপনিষদে কয়।
Kshurika
ক্ষুৰিকা উপনিষদ (অথৰ্ববেদ) যোগোপনিষদসমূহৰ ভিতৰত এটা সংক্ষিপ্ত গ্ৰন্থ (প্ৰায় ২৫ মন্ত্ৰ)। ইয়াত ‘ক্ষুৰিকা’ (ৰেজাৰ/উস্তৰা) তীক্ষ্ণ বিবেক (viveka) আৰু আত্মজ্ঞানৰ প্ৰতীক; ইয়াৰ দ্বাৰা অবিদ্যা, অহংকাৰজনিত অধ্যাস আৰু আসক্তি ‘কাটি’ পেলাব লাগে বুলি বুজোৱা হৈছে। উপনিষদে বেদান্তৰ আত্মা–ব্ৰহ্ম ঐক্যক পৰম সত্য মানি, যোগৰ অন্তৰ্মুখ সাধনা—ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ, একাগ্ৰতা, ধ্যান—ক সেই জ্ঞান স্থিৰ কৰাৰ উপায় বুলি কয়। বাসনা আৰু মনোবৃত্তিই বন্ধনৰ মূল; সাক্ষী-চৈতন্যত স্থিত হৈ সেয়া ছেদন কৰাই মুখ্য শিক্ষা।
Kundika
কুণ্ডিকা উপনিষদ অথৰ্ববেদৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এটা সন্ন্যাস উপনিষদ। অল্প মন্ত্রতেই ই সন্ন্যাসৰ আচাৰ, বৈৰাগ্য আৰু আত্মবিদ্যাৰ পৰম গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰে। ‘কুণ্ডিকা’ (জলপাত্ৰ) ইয়াত কেৱল বাহ্য চিহ্ন নহয়; অন্তঃশুদ্ধি, সংযম আৰু অপৰিগ্ৰহৰ প্ৰতীক। বাহ্য লক্ষণতকৈ মন-ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ, সমতা, অহিংসা আৰু সাক্ষীভাবত স্থিৰতাক মুখ্য কৰে। শেষ লক্ষ্য—আত্মা-ব্ৰহ্ম অভেদ জ্ঞানেই মোক্ষ।
Mahavakya
মহাবাক্য উপনিষদ (অথৰ্ববেদৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি ধৰা হয়) এটা সংক্ষিপ্ত কিন্তু বেদান্তমুখী উপনিষদ। “তত্ত্বমসি”, “অহং ব্রহ্মাস্মি”, “অয়মাত্মা ব্রহ্ম”, “প্ৰজ্ঞানং ব্রহ্ম” আদি মহাবাক্যক মুক্তিজ্ঞানৰ মুখ্য উপায় হিচাপে ই প্ৰতিপাদন কৰে। ইয়াৰ কেন্দ্ৰীয় বোধ: বন্ধন অবিদ্যাজনিত; মোক্ষ নতুনকৈ উৎপন্ন অৱস্থা নহয়, সম্যক জ্ঞানত ভ্ৰম-নিবৃত্তি ঘটিলেই মুক্তি প্ৰকাশ পায়। শ্ৰৱণ–মনন–নিদিধ্যাসন এই শিক্ষাক্ৰমত উপনিষদে গুৰুত্ব দিয়ে; গুৰু-শিষ্য পৰম্পৰাত বাক্যাৰ্থবোধ দৃঢ় হয়। যোগসাধনা (ধ্যান, সংযম, অন্তৰ্মুখতা) চিত্তশুদ্ধিৰ সহায়ক; কিন্তু নিৰ্ণায়ক সাধন হৈছে আত্মা-ব্ৰহ্ম অভেদজ্ঞান। এইদৰে ই অদ্বৈত বেদান্তৰ মূল দৃষ্টিভংগী সংক্ষিপ্তভাবে স্থাপন কৰে।
Maitreya
মৈত্রেয় উপনিষদ যজুৰ্বেদ-সম্পৰ্কীয় এক সন্ন্যাস উপনিষদ, য’ত বৈৰাগ্য, মন-নিগ্ৰহ আৰু আত্মবিদ্যাৰ জৰিয়তে মুক্তিৰ পথ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। গ্ৰন্থখনে বাহ্য কৰ্মকাণ্ডক গৌণ কৰি ব্ৰহ্মবিদ্যাকেই পৰম সাধন হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ইয়াত সন্ন্যাস কেৱল বাহ্য চিহ্ন নহয়; ‘মই-মোৰ’ ভাব, কৰ্তৃত্ব-অভিমান আৰু আসক্তিৰ ত্যাগেই ইয়াৰ অন্তৰাৰ্থ। আত্মা অজ, অবিনাশী, অসঙ্গ আৰু স্বপ্ৰকাশ চৈতন্য—এই বোধেই বন্ধন-নিবৃত্তিৰ মূল। অহিংসা, সত্য, সমতা, ইন্দ্ৰিয়-সংযম আৰু ধ্যান আদি নৈতিক-সাধনাগুণো উপনিষদে উল্লেখ কৰে। এইদৰে অদ্বৈত বেদান্তৰ আলোকে সন্ন্যাসজীৱনৰ দাৰ্শনিক আধাৰ স্থাপন কৰে।
Mandalabrahmana
মণ্ডলব্ৰাহ্মণ উপনিষদ (অথৰ্ববেদীয় পৰম্পৰাত) যোগোপনিষদসমূহৰ ভিতৰত গণ্য; ধ্যান-সাধনাৰ জৰিয়তে বেদান্তীয় ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ কথা প্ৰকাশ কৰে। ‘মণ্ডল’ ধাৰণাই ইয়াত বাহ্য ইন্দ্ৰিয়-বিষয়ৰ পৰিধিৰ পৰা অন্তৰ্মুখ কেন্দ্ৰলৈ চেতনাৰ সংকেন্দ্ৰীকৰণ বুজায়। উপনিষদে মন আৰু তাৰ বৃত্তিসমূহক বন্ধনৰ মূল বুলি ধৰে। প্ৰত্যাহাৰ, বৈৰাগ্য, সংযম আৰু সাক্ষী-চৈতন্যত স্থিতিৰে বৃত্তিনিৰোধ সাধি আত্মা স্বপ্ৰকাশ আৰু সেয়াই ব্ৰহ্ম—এই অদ্বৈত বোধ জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তিৰ অতীত চৈতন্যত স্থিৰ হৈ লাভ হয়।
Mandukya
মাণ্ডূক্য উপনিষদ অথৰ্বৱেদৰ সৈতে সম্পৰ্কিত মুখ্য উপনিষদসমূহৰ ভিতৰত অতি সংক্ষিপ্ত (মাত্ৰ ১২ মন্ত্র) হলেও দাৰ্শনিকভাৱে অতি গভীৰ। ইয়াৰ কেন্দ্ৰ ‘ওঁ’ (প্ৰণৱ), যাক ব্ৰহ্ম-আত্মাৰ সৰ্বসমাৱেশী প্ৰতীক হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। উপনিষদে জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি অৱস্থাৰ বিশ্লেষণ কৰি আত্মাৰ চাৰিটা ‘পাদ’ নিৰূপণ কৰে: বৈশ্বানৰ, তাইজস, প্ৰাজ্ঞ আৰু তুৰীয়। তুৰীয় কোনো চতুৰ্থ অৱস্থা মাত্ৰ নহয়; ই সকলো অৱস্থাৰ সাক্ষী-চৈতন্য, শান্ত-শিৱ-অদ্বৈত পৰম সত্য। ‘অ-উ-ম্’ আৰু ‘অমাত্ৰ’ ৰূপে ওঁ ধ্যান আত্মা-ব্ৰহ্ম ঐক্যজ্ঞানৰ জৰিয়তে মোক্ষৰ দিশ দেখুৱায়।
Mudgala
মুদ্গল উপনিষদ অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কীয় এক সংক্ষিপ্ত উপনিষদ, য’ত বেদান্তৰ কেন্দ্ৰীয় সিদ্ধান্ত—আত্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ ঐক্য—সাৰ ৰূপে প্ৰকাশ পায়। ই বাহ্য কৰ্মকাণ্ডতকৈ অন্তৰ্মুখ জ্ঞানক মুখ্য মানে আৰু কয় যে সত্য ‘মই’ দেহ‑মন‑ইন্দ্ৰিয় নহয়; স্বয়ংপ্ৰকাশ সাক্ষী‑চৈতন্য। বন্ধনৰ কাৰণ অবিদ্যা/অধ্যাস—আত্মাত কৰ্তৃত্ব‑ভোক্তৃত্ব আৰু সীমাবদ্ধতাৰ আৰোপ। বিবেক (নিত্য‑অনিত্য বিচাৰ, দ্ৰষ্টা‑দৃশ্য ভেদ) আৰু বৈৰাগ্যৰ দ্বাৰা এই ভ্ৰান্তি দূৰ হয়। জ্ঞানেই মোক্ষৰ সাধন; ফলত ভয়‑শোক নাশ হৈ শান্তি আৰু নিৰ্ভয়তা স্থাপন হয়।
Mundaka
মুণ্ডক উপনিষদ অথৰ্ববেদৰ সৈতে সম্পৰ্কিত মুখ্য উপনিষদসমূহৰ অন্যতম। তিনিটা মুণ্ডক আৰু সিহঁতৰ খণ্ডত বিন্যস্ত ৪৪টা মন্ত্ৰত ই বৈদিক কৰ্মকাণ্ডৰ সীমিত ফল দেখুৱাই ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ পৰম গুৰুত্ব প্ৰতিপাদন কৰে। আৰম্ভণিতে যজ্ঞকৰ্মত নিপুণ গৃহস্থ শৌনকে ঋষি অঙ্গিৰসক আশ্ৰয় কৰা—বেদ-পৰম্পৰাক নাকচ নকৰি তাক মোক্ষজ্ঞানৰ দিশে উন্নীত কৰাৰ উপনিষদীয় দৃষ্টিভংগী প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ কেন্দ্ৰীয় বোধ ‘দুই বিদ্যা’ৰ ভেদ: অপৰা বিদ্যা (বেদ, বেদাঙ্গ, যজ্ঞাদি কৰ্ম) আৰু পৰা বিদ্যা (যাৰ দ্বাৰা অক্ষৰ ব্ৰহ্ম উপলব্ধ হয়)। কৰ্মফল সীমিত; স্বৰ্গাদি লাভো পুনৰাৱৃত্তিৰ বন্ধন কাটিব নোৱাৰে। পৰা বিদ্যা আত্মা-ব্ৰহ্ম ঐক্যবোধ দান কৰি ভয়, শোক আৰু মৃত্যুক অতিক্ৰম কৰায়। ‘অগ্নিৰ পৰা স্ফুলিঙ্গ’ উপমাই ব্ৰহ্মৰ পৰা জগতৰ প্ৰকাশ সূচায়। ‘এটা গছত দুটা পখী’ দৃষ্টান্তত এটা ফল ভোগ কৰা জীৱ আৰু আনটো সাক্ষী আত্মা—এই ভেদাভাস দেখুৱাই অন্তৰ্মুখী হ’বলৈ উপদেশ দিয়ে। ‘উপনিষদ ধনু, আত্মা বাণ, ব্ৰহ্ম লক্ষ্য’ উপমাই ধ্যানৰ একাগ্ৰতা স্পষ্ট কৰে। উপনিষদে জোৰ দিয়ে যে সত্য কেৱল পাণ্ডিত্য বা বাকচাতুৰ্যৰে নাপোৱা যায়; শ্ৰদ্ধা, তপ, শুদ্ধি, বৈৰাগ্য আৰু শ্ৰোত্ৰিয়-ব্ৰহ্মনিষ্ঠ গুৰুৰ উপদেশেৰে ব্ৰহ্মজ্ঞান পৰিপক্ব হয়। সেয়ে মুণ্ডক উপনিষদ বেদান্তৰ জ্ঞানমাৰ্গৰ সংক্ষিপ্ত কিন্তু গভীৰ দিশানিৰ্দেশ।
Naadbindu
নাদবিন্দু উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) যোগোপনিষদসমূহৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ সংক্ষিপ্ত গ্ৰন্থ। ইয়াত ‘নাদ’ (অন্তৰ্মুখ সূক্ষ্ম ধ্বনি) আৰু ‘বিন্দু’ (চিত্ত একাগ্ৰতাৰ কেন্দ্ৰ)ক ধ্যান-সাধনাৰ আধাৰ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। প্ৰাণায়াম আৰু ধ্যানাভ্যাসে মন সূক্ষ্ম হয়; নাদানুসন্ধানে বৃত্তিসমূহ শান্ত হয় আৰু শেষত ‘অনাহত নাদ’ৰ অনুভৱ মৌনত লীন হয়। এই মৌন শূন্যতা নহয়—আত্মস্বরূপৰ প্ৰত্যক্ষ উপলব্ধি আৰু অদ্বৈত মুক্তিৰ দিশে পথ।
Narayana
নাৰায়ণ উপনিষদ (যজুৰ্বেদ-সম্পৰ্কিত) সৰু হলেও গভীৰ বেদান্তীয় বক্তব্য বহন কৰে। ইয়াত নাৰায়ণক পৰব্ৰহ্ম, সৰ্বব্যাপী আধাৰ আৰু অন্তৰ্যামী আত্মা হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। সগুণ ভক্তি আৰু নিৰ্গুণ ব্ৰহ্মতত্ত্বৰ সমন্বয় ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য—ভগৱান উপাস্য ৰূপতো আৰু গুণাতীত পৰম সত্যতো। সৃষ্টিস্থিতিপ্ৰলয়ক একে তত্ত্বৰ প্ৰকাশ বুলি ধৰি নামস্মৰণ-জপ-ধ্যানৰ জৰিয়তে মোক্ষপথ দেখুৱায়।
Niralamba
নিৰালম্ব উপনিষদ (অথৰ্ববেদ) সন্ন্যাস-উপনিষদসমূহৰ ভিতৰত সংক্ষিপ্ত কিন্তু গভীৰ অদ্বৈত-গ্ৰন্থ। ‘নিৰালম্ব’ অৰ্থ—বাহ্য আশ্ৰয় (ধন, মৰ্যাদা) আৰু অন্তৰঙ্গ সূক্ষ্ম আশ্ৰয় (ধ্যান-বিষয়, সিদ্ধি, ধাৰণাগত টেক) ত্যাগ কৰি স্বয়ংপ্ৰকাশ আত্মা-ব্ৰহ্মত স্থিত হোৱা। ইয়াত সন্ন্যাস কেৱল বাহ্য জীৱন-পৰিবর্তন নহয়; কৰ্তৃত্ব-ভোক্তৃত্ব অহংকাৰ আৰু দেহাভিমান ক্ষয়ৰ আধ্যাত্মিক প্ৰক্ৰিয়া। ‘নেতি-নেতি’ বিবেকে দেহ-ইন্দ্ৰিয়-প্ৰাণ-মন-বুদ্ধিৰ পৰা আত্মাৰ ভিন্নতা দেখুৱাই, সাক্ষী-চৈতন্যক মুক্তিৰ কেন্দ্ৰ বুলি কোৱা হয়। দ্বৈতবোধ শমিলে সমতা, অসঙ্গতা আৰু অভয় স্বাভাৱিক হয়। মোক্ষ কৰ্মফল নহয়; অবিদ্যাৰ আশ্ৰয় সৰি গ’লে অপৰোক্ষ আত্মজ্ঞানেই মুক্তি।
Nirvana
নিৰ্বাণ উপনিষদ (পৰম্পৰাগতভাৱে অথৰ্ববেদৰ সৈতে সংযুক্ত) সন্ন্যাসোপনিষদসমূহৰ ভিতৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ। ইয়াত সন্ন্যাসক কেৱল বাহ্য ত্যাগ নহয়; অহংকাৰ, কৰ্তৃত্বভাব আৰু আসক্তিৰ অন্তৰ্ত্যাগ হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। ৬১ মন্ত্ৰত বেদান্তৰ সাৰ প্ৰকাশ পায়: মোক্ষ কোনো উৎপন্ন ফল নহয়; আত্মা-ব্ৰহ্মৰ অভিন্নতাৰ জ্ঞানেই মুক্তি, আৰু বন্ধন অবিদ্যা-অধ্যাসজন্য। বস্ত্ৰ, দণ্ড আদি বাহ্য চিহ্নক গৌণ কৰি সমত্ব, নিৰ্ভয়তা, সত্য, দয়া আৰু বৈৰাগ্যক সন্ন্যাসীৰ মুখ্য লক্ষণ বুলি কোৱা হয়। সাধনাত শ্রৱণ-মনন-নিদিধ্যাসনৰ জৰিয়তে সাক্ষী-চৈতন্যত স্থিতি আৰু ‘মই কৰ্তা নহয়’ এই অকৰ্তৃত্ব দৃষ্টিক দৃঢ় কৰিবলৈ জোৰ দিয়া হৈছে। সেয়ে ‘নিৰ্বাণ’ক জীৱন্মুক্তিৰ ৰূপে, এই জীৱনতেই আত্মস্বৰূপনিষ্ঠাৰে উপলব্ধ সত্য বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হয়।
Paingala
পৈঙ্গল উপনিষদ (যজুৰ্বেদীয় পৰম্পৰাৰ সৈতে সংযুক্ত) উত্তৰকালীন উপনিষদসমূহৰ ভিতৰত এটা সংক্ষিপ্ত অদ্বৈত-ৱেদান্ত গ্ৰন্থ। ইয়াত সন্ন্যাস আৰু জ্ঞানক মোক্ষৰ প্ৰত্যক্ষ উপায় হিচাপে সুসংবদ্ধভাৱে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। মূল বক্তব্য—আত্মা আৰু ব্ৰহ্ম অভিন্ন; দেহ-মন-বুদ্ধিত ‘মই’ বোধৰ আৰোপ (অধ্যাস) অবিদ্যাৰ পৰা হয়, আৰু তাৰ নিবৃত্তি কেৱল জ্ঞানেই। সেয়ে মোক্ষ কৰ্মে উৎপন্ন নহয়; সত্যবোধে প্ৰকাশ পায়। উপনিষদ জাগ্ৰৎ-স্বপ্ন-সুষুপ্তি ত্ৰ্যৱস্থা-বিচাৰ আৰু পঞ্চকোষ-বিবেকৰ জৰিয়তে দেখুৱায় যে অভিজ্ঞতাৰ সকলো বস্তু অনাত্মা, কিন্তু সাক্ষী-চৈতন্য অচল। ‘নেতি নেতি’ নাকচ-পদ্ধতিয়ে অনাত্মধৰ্ম ত্যাগ কৰি আত্মস্বৰূপত স্থিতি লাভক লক্ষ্য কৰে। ইয়াত সন্ন্যাস বাহ্যচিহ্ন নহয়; কৰ্তৃত্ব-ভোক্তৃত্ব-স্বামিত্ব-অহংকাৰ ত্যাগেই সত্য সন্ন্যাস। বিবেক-বৈৰাগ্য-ষট্সম্পত্তি-মুমুক্ষুত্বৰ সৈতে গুৰুৰ উপদেশত শ্রৱণ-মনন-নিদিধ্যাসনে অপ্রোক্ষ জ্ঞান উদয় হৈ অদ্বৈত শান্তি—মোক্ষ—সিদ্ধ হয়।
Parabrahma
পৰব্ৰহ্ম উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) লঘু উপনিষদসমূহৰ ভিতৰত এটা সংক্ষিপ্ত কিন্তু গভীৰ গ্ৰন্থ। ইয়াত ‘পৰব্ৰহ্ম’ক নাম‑ৰূপ আৰু উপাধিৰ অতীত নিৰ্গুণ পৰম সত্য হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হয়। মূল উপদেশ—মোক্ষ কোনো বাহ্য প্ৰাপ্তি নহয়; আত্মা‑ব্ৰহ্মৰ অভেদ জ্ঞানেই মুক্তি, আৰু বন্ধনৰ মূল অবিদ্যা। ‘নেতি‑নেতি’ পদ্ধতিয়ে সকলো বস্তুগত ধাৰণা নাকচ কৰি দেখুৱায় যে ব্ৰহ্মক বস্তু হিচাপে জনা নাযায়; তেওঁ স্বয়ংপ্ৰকাশ চৈতন্য, জ্ঞানৰ আধাৰ। সেয়ে বিবেক, বৈৰাগ্য, ধ্যান আৰু দেহ‑অহংকাৰ-আসক্তিৰ ক্ষয় সাধনাৰ কেন্দ্ৰ। সন্ন্যাস‑যোগ আৰু বেদান্ত চিন্তাৰ মিলিত পৰিমণ্ডলত গঢ় লোৱা উপদেশমূলক সংক্ষিপ্ত ৰূপ হিচাপে এই উপনিষদক বুজিব পাৰি।
Paramahansa
পৰমহংস উপনিষদ (পৰম্পৰাগতভাৱে অথৰ্ববেদৰ সৈতে সংযুক্ত, সন্ন্যাস উপনিষদসমূহৰ অন্তৰ্গত) পৰমহংস সন্ন্যাসীৰ সৰ্বোচ্চ আদৰ্শক সংক্ষিপ্ত কিন্তু গভীৰভাৱে ব্যাখ্যা কৰে। মুক্তিৰ মুখ্য উপায় আত্মা-ব্ৰহ্ম একত্বজ্ঞান; জ্ঞানোদয়ৰ পিছত বাহ্য চিহ্ন, কৰ্মকাণ্ড আৰু সামাজিক পৰিচয় অহংকাৰৰ আশ্ৰয় হ’ব পাৰে, সেয়ে পৰমহংস সেয়া ত্যাগ কৰে। তেওঁ মান-অপমান, লাভ-ক্ষতি, শীত-উষ্ণ আদি দ্বন্দ্বত সমভাৱ ৰাখে, ভিক্ষাত জীৱনধাৰণ কৰে আৰু সকলো জীৱত একে আত্মাৰ দর্শনত স্থিত থাকে।
Paramahansaparivrajaka
পৰমহংসপৰিব্ৰাজক উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) সন্ন্যাস উপনিষদসমূহৰ ভিতৰত সংক্ষিপ্ত হলেও তাত্ত্বিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ। ইয়াত ‘পৰমহংস-পৰিব্ৰাজক’—সৰ্বোচ্চ স্তৰৰ ভ্ৰমণশীল সন্ন্যাসী—ৰ লক্ষণ, আচাৰ আৰু অন্তৰ্মুখী অৱস্থা বৰ্ণিত। বাহ্য কৰ্মকাণ্ডতকৈ আত্মবিদ্যা/জ্ঞানকেই মোক্ষৰ মুখ্য সাধন বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হয়। গ্ৰন্থৰ মূল শিক্ষা: সত্য সন্ন্যাস মানে কেৱল বস্তুত্যাগ নহয়; ‘মমতা’ আৰু ‘অহংকাৰ’ৰ ক্ষয়। পৰমহংস মান-অপমান, সুখ-দুখ, শীত-উষ্ণ আদি দ্বন্দ্বত সমদৰ্শী; অল্প আহাৰ-আশ্ৰয়ে জীৱন যাপন কৰি জগতত বিচৰণ কৰিলেও আসক্তিহীন থাকে। এইদৰে উপনিষদে অদ্বৈত দৃষ্টিত আত্মা-ব্ৰহ্ম ঐক্যক জীৱনাচৰণত ৰূপান্তৰিত কৰাৰ আদৰ্শ দাঙি ধৰে।
Prashna
প্ৰশ্নোপনিষদ অথৰ্ববেদৰ মুখ্য উপনিষদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াত ঋষি পিপ্পলাদৰ ওচৰলৈ অহা ছয়জন সাধকে ছয়টা গভীৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে আৰু সংলাপ-ৰীতিত ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ ক্ৰমবদ্ধ ব্যাখ্যা দিয়া হয়। উপনিষদে প্ৰথমে তপ, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু শৃঙ্খলাৰ জৰিয়তে যোগ্যতা গঢ়াৰ কথা কয় আৰু বৈদিক প্ৰতীকসমূহক বাহ্য আচাৰৰ পৰা অন্তৰ্মুখী সাধনাৰ অৰ্থলৈ পুনৰ্ব্যাখ্যা কৰে। গ্ৰন্থখনৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয় ‘প্ৰাণবিদ্যা’। প্ৰাণক কেৱল শ্বাস নহয়, ইন্দ্ৰিয়-মন আৰু জীৱন-ক্ৰিয়াৰ আধাৰ জীৱনীশক্তি হিচাপে দেখুওৱা হৈছে; ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ ‘বিতৰ্ক’ প্ৰসঙ্গত প্ৰাণৰ প্ৰাধান্য স্থাপন হয়। ‘ৰয়ি’ (অন্ন/পদাৰ্থ) আৰু ‘প্ৰাণ’ (জীৱনশক্তি)ৰ দ্বয়-নীতিয়ে সৃষ্টি-পোষণৰ দাৰ্শনিক কাঠামো গঢ়ে; সূৰ্য-চন্দ্ৰ প্ৰতীকো ইয়াত গুৰুত্ব পায়। ওঁকাৰ (অ-উ-ম) উপাসনা, জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি অৱস্থাৰ চেতনাবিশ্লেষণ, আৰু ‘ষোড়শ কলা’ তত্ত্ব—এইবোৰে মিলি মুক্তিৰ পথ দেখুৱায়। ব্যক্তিসত্তাৰ অংশসমূহ অক্ষৰ ব্ৰহ্মৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ তাতেই লীন হয়—এই জ্ঞানেই মৃত্যুভয় অতিক্ৰম কৰাত সহায় কৰে।
Sanyasa
সন্ন্যাস উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) সন্ন্যাসক ব্ৰহ্মজ্ঞান লাভৰ প্ৰত্যক্ষ পথ হিচাপে ব্যাখ্যা কৰে। কৰ্মফলৰ অনিত্যতা দেখুৱাই আত্মা–ব্ৰহ্ম অদ্বৈত জ্ঞানকেই মোক্ষৰ মুখ্য কাৰণ বুলি প্ৰতিপাদন কৰে। বৈৰাগ্য, ত্যাগ, শম–দম, অহিংসা, সত্য আৰু সমদৰ্শিতা ইয়াৰ কেন্দ্ৰীয় শিক্ষা। দণ্ড, কমণ্ডলু, ভিক্ষা, অল্পপৰিগ্ৰহ আদি বাহ্যচিহ্ন সহায়ক শৃঙ্খলা; প্ৰকৃত সন্ন্যাস ‘মই–মোৰ’ ভাবৰ ক্ষয় আৰু আত্মনিষ্ঠা। যজ্ঞৰ অন্তৰীকৰণ (প্ৰাণ–মনক অগ্নিৰূপে কল্পনা) বেদীয় পৰম্পৰাৰ সৈতে সন্ন্যাসৰ সমন্বয়ো প্ৰকাশ কৰে।
Sarvasara
সৰ্বসাৰ উপনিষদ অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কীয় এক লঘু উপনিষদ, যিয়ে বেদান্তৰ ‘সাৰ’ সংক্ষিপ্ত ৰূপে প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ কেন্দ্ৰীয় বোধ অদ্বৈত—আত্মা আৰু ব্ৰহ্ম অভিন্ন; পৰম সত্য এক। বন্ধন কোনো বাস্তৱ শৃংখল নহয়; অবিদ্যা/অধ্যাসজনিত ভ্ৰান্তি। মোক্ষ নতুনকৈ উৎপন্ন বস্তু নহয়; অজ্ঞান-নিবৃত্তিৰ দ্বাৰা স্বৰূপ-জ্ঞান। উপনিষদ দেহ-ইন্দ্ৰিয়-মন-বুদ্ধিক অনাত্মা বুলি বিবেচনা কৰিবলৈ শিকায়। পঞ্চকোষ আৰু জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি অৱস্থাৰ বিশ্লেষণে ‘সাক্ষী’ চৈতন্যক দেখুৱায়—যি সকলো অৱস্থাৰ দ্ৰষ্টা, কিন্তু নিজে অচল। ‘নেতি নেতি’ পদ্ধতিয়ে সকলো বস্তুগত পৰিচয় নাকচ কৰি শুদ্ধ স্বপ্ৰকাশ চেতনাত স্থিত হ’বলৈ উপদেশ দিয়ে। ইয়াত জ্ঞানেই মুক্তিৰ মুখ্য উপায়; বৈৰাগ্য আৰু অন্তৰ্মুখী সাধনা সহায়ক। শ্ৰৱণ-মনন-নিদিধ্যাসনে স্থিৰ বোধ আৰু আসক্তি-ভয়-ইচ্ছাৰ প্রশমন—এই উপনিষদৰ সাধনাসাৰ।
Shvetashvatara
শ্বেতাশ্বতৰ উপনিষদ (কৃষ্ণ যজুৰ্বেদ-সম্পৰ্কিত) ছয় অধ্যায়ত উপনিষদীয় ব্ৰহ্মবিদ্যাক যোগ আৰু ঈশ্বৰভক্তিৰ স্পষ্ট ভাষাৰে সংযোজিত কৰে। জগত্ আৰু জীৱৰ বন্ধনৰ মূল কাৰণ কি—এই প্ৰশ্নৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ই স্বভাৱ, কাল, নিয়তি আদি একাংগী কাৰণবাদসমূহ পৰ্যালোচনা কৰি এক পৰম তত্ত্বৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে, যি অন্তৰ্যামীও আৰু সৰ্বাতীতও। ‘এটা গছত দুটা পখী’ ৰূপকে ভোগকাৰী জীৱ আৰু সাক্ষী আত্মাৰ ভেদ দেখুৱায়; সাক্ষী-চেতনালৈ ঘূৰি আহিলেই আসক্তিজনিত দুখৰ পৰা মুক্তিৰ পথ সূচিত হয়। ৰুদ্ৰ–শিৱক পৰমেশ্বৰ ৰূপে স্তৱ কৰা হৈছে—মায়াৰ অধিপতি, গুণৰ নিয়ন্তা আৰু শৰণদাতা—তথাপি অন্তিম সত্য নিৰুপাধিক, সৰ্বব্যাপী ব্ৰহ্ম বুলি উপনিষদীয় দৃষ্টিভংগী অটুট থাকে। ধ্যান, প্ৰাণসংযম, মনোনিগ্ৰহ আদি যোগসাধনাক জ্ঞানৰ সৈতে একত্ৰ কৰি, গুৰু–শিষ্য পৰম্পৰা, শ্ৰদ্ধা আৰু ভক্তিক মোক্ষপথত অনিবার্য বুলি কোৱা হৈছে। সেয়ে শ্বেতাশ্বতৰ উপনিষদ বেদান্ত–যোগ–ঈশ্বৰোপাসনাৰ মাজত এক গুৰুত্বপূর্ণ সেতুগ্ৰন্থ।
Sita
সীতা উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সংযুক্ত, শাক্ত উপনিষদ পৰম্পৰাত) ৰামায়ণৰ সীতাক কেৱল আদৰ্শ পতিব্ৰতা নহয়, পৰাশক্তি আৰু ব্ৰহ্মস্বৰূপিণী হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰে। স্তুতি-ভাষাৰ মাজেৰে আত্মা, ব্ৰহ্ম আৰু মোক্ষ সম্পৰ্কীয় বেদান্তীয় তত্ত্বচিন্তা দেৱী-কেন্দ্ৰিকভাৱে প্ৰকাশ পায়। ঐতিহাসিকভাৱে পুৰাণ/ইতিহাসৰ দেৱতাসকলক উপনিষদীয়-ৱেদান্ত দৃষ্টিত পুনৰ্ব্যাখ্যা কৰাৰ প্ৰবণতাৰ অংশ হিচাপে এই গ্ৰন্থক দেখা যায়। ইয়াত শাক্ত–বৈষ্ণৱ সমন্বয় স্পষ্ট: সীতা ৰামৰ সৈতে অবিভাজ্য, তথাপি জগতৰ সৃষ্টি-স্থিতি-লয় শক্তিও সেয়াই। দৰ্শনগতভাৱে সীতাক সৰ্বব্যাপী সাক্ষী-চৈতন্য, অন্তৰাত্মা আৰু ব্ৰহ্মশক্তি বুলি চিহ্নিত কৰা হয়। সীতা-ব্ৰহ্ম জ্ঞান ভয়, শোক আৰু বন্ধন নাশ কৰে; ভক্তি (স্মৰণ, স্তৱ) জ্ঞানত পৰিণত হৈ মোক্ষসাধন হয়। এইদৰে সীতা উপনিষদ নাৰী-দৈৱত্বক উপনিষদীয় প্ৰতিষ্ঠা দিয়ে আৰু ভক্তি-জ্ঞান একতাৰ জৰিয়তে অদ্বৈত উপলব্ধিৰ পথ দেখুৱায়।
Skanda
স্কন্দ উপনিষদ অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত এটা শৈৱ উপনিষদ। ইয়াত স্কন্দ/কুমাৰ/গুহ (কাৰ্ত্তিকেয়)ক উপদেশমূলক প্ৰতীক হিচাপে ধৰি আত্মতত্ত্বৰ ব্যাখ্যা দিয়া হৈছে। মূল বেদান্তীয় বাণী—মোক্ষ কৰ্মসঞ্চয়ৰ ফল নহয়; আত্মা আৰু পৰম (শিৱ/ব্ৰহ্ম)ৰ অভেদ জ্ঞানেই মুক্তিৰ কাৰণ। অবিদ্যা বন্ধনৰ মূল; বিবেক-জ্ঞানেই তাৰ ছেদনকাৰী উপায়। স্কন্দৰ ‘ৱেল’ অজ্ঞান ভেদ কৰা জ্ঞানৰ প্ৰতীক, ময়ূৰ কাম-ক্রোধ আদি প্ৰবৃত্তিৰ ওপৰত জয়ৰ সংকেত। ভক্তি-উপাসনা স্বীকৃত হলেও, তাৰ পৰিণতি অদ্বৈত উপলব্ধি—উপাসক, উপাস্য আৰু উপাসনা পৰমাৰ্থত এক—এই বোধ।
Taittiriya
তৈত্তিৰীয় উপনিষদ কৃষ্ণ-যজুৰ্বেদৰ মুখ্য উপনিষদসমূহৰ এটা, আৰু বল্লী–অনুবাক ক্ৰমে সুসংগঠিত। ‘শিক্ষাবল্লী’ত শুদ্ধ উচ্চাৰণ, স্বাধ্যায়, গুৰু-শ্ৰদ্ধা আৰু নৈতিক অনুশাসনক আত্মজ্ঞানৰ ভূমিকা হিচাপে দেখুওৱা হৈছে; ‘সত্যং বদ, ধৰ্মং চর’ সমাৱর্তন উপদেশ বিশেষ প্ৰসিদ্ধ। ‘ব্ৰহ্মানন্দবল্লী’ত ‘সত্যং জ্ঞানমনন্তং ব্ৰহ্ম’ লক্ষণ, পঞ্চকোষ তত্ত্ব আৰু আনন্দ-মীমাংসাৰ জৰিয়তে পৰমানন্দৰ বিশ্লেষণ পোৱা যায়। ‘ভৃগুবল্লী’ত ভৃগু–বৰুণ সংলাপে পুনঃপুনঃ অনুসন্ধানৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মবিচাৰ কেনেকৈ পৰিপক্ব হয় সেয়া প্ৰকাশ পায়।
Tripura
ত্রিপুৰা উপনিষদ (পৰম্পৰাত অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কীয় বুলি ধৰা হয়) শাক্ত শ্ৰীবিদ্যা পৰম্পৰাত দেৱী ত্ৰিপুৰা/ললিতাক পৰব্ৰহ্মস্বৰূপে ব্যাখ্যা কৰে। দেৱী নিৰ্গুণ চৈতন্যো আৰু সগুণ উপাস্য দেৱতাও; মুক্তিৰ মূল হৈছে আত্মা–ব্ৰহ্ম (দেৱী) অভেদজ্ঞান। জাগ্ৰত–স্বপ্ন–সুষুপ্তি, জ্ঞাতা–জ্ঞান–জ্ঞেয়, আৰু সৃষ্টি–স্থিতি–লয়—এই ত্ৰয়ীক একে চিত্-শক্তিৰ প্ৰকাশ হিচাপে দেখা হয়। শ্ৰীচক্ৰ, মন্ত্র আৰু ধ্যানক অন্তৰ্মুখী সাধনাৰ মানচিত্ৰ ৰূপে উপস্থাপন কৰি ভক্তি-জ্ঞানৰ সমন্বয়ে অদ্বৈত উপলব্ধিলৈ নিবলৈ চেষ্টা কৰে।
Turiyateeta
তুৰীয়াতীত উপনিষদ অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কীয় সন্ন্যাস উপনিষদ পৰম্পৰাৰ অন্তৰ্গত। মাণ্ডূক্য উপনিষদৰ ‘তুৰীয়’ ধাৰণাকো অতিক্ৰম কৰি ই ‘তুৰীয়াতীত’—অৰ্থাৎ তুৰীয় ধাৰণাৰো অতীত—অদ্বৈত ব্ৰহ্মক সূচায়। পৰম সত্য কোনো ‘চতুৰ্থ অৱস্থা’ নহয়; জাগ্ৰৎ‑স্বপ্ন‑সুষুপ্তি তিনিও অৱস্থাৰ সাক্ষী, স্বয়ংপ্ৰকাশ চৈতন্য, যি অভিজ্ঞতাৰ বিষয় হ’ব নোৱাৰে। ঐতিহাসিকভাৱে ই মধ্যযুগীয় সন্ন্যাস পৰম্পৰা আৰু অদ্বৈত বেদান্তৰ পৰিপক্ব ব্যাখ্যাৰ পটভূমিত গঢ় লৈ উঠা সংক্ষিপ্ত ধ্যানসূত্ৰ হিচাপে বুজা যায়। এক-শ্লোক/এক-সূত্ৰ সংক্ষেপে স্মৰণীয়তা আৰু নিদিধ্যাসনৰ উপযোগিতা বৃদ্ধি কৰে। মুখ্য শিক্ষা ‘নেতি নেতি’ৰ দ্বাৰা সূক্ষ্ম আসক্তিৰো নিৰসন, কৰ্তা‑ভোক্তা ভাবৰ লয়, দ্বন্দ্বাতীত সমতা, আৰু আত্মা‑ব্ৰহ্ম অভেদজ্ঞানৰ জৰিয়তে জীৱন্মুক্তি।
Vajrasuchika
বজ্ৰসূচিকা উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) মাত্ৰ নটা মন্ত্রত ‘ব্ৰাহ্মণ কোন?’ এই প্ৰশ্নক তীক্ষ্ণভাৱে বিশ্লেষণ কৰে। ‘বজ্ৰ-সূচী’ অৰ্থাৎ হীৰাৰ দৰে সূঁচ—ই ভ্ৰম আৰু সামাজিক অহংকাৰ ভেদ কৰি দেখুৱায় যে ব্ৰাহ্মণ্য জন্ম, গোত্ৰ, দেহ, কৰ্মকাণ্ড বা কেৱল শাস্ত্ৰপাণ্ডিত্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়। গ্ৰন্থখনে ‘নেতি-নেতি’ পদ্ধতিত বাহ্য মানদণ্ডসমূহ খণ্ডন কৰে: দেহ নশ্বৰ আৰু সকলোৰে একে; কৰ্ম আৰু যজ্ঞ আদি সীমিত ফলদায়ক; শাস্ত্ৰজ্ঞান আত্মসাক্ষাৎকাৰলৈ নাযায় যদি, তেন্তে অসম্পূৰ্ণ। শেষত ব্ৰাহ্মণ সেইজন—যিয়ে আত্মা/ব্ৰহ্মক জানে আৰু ৰাগ-দ্বেষ, অহংকাৰ, আসক্তিৰ পৰা মুক্ত হৈ সত্য, সমতা আৰু কৰুণাত স্থিত। এই উপনিষদৰ তাৎপৰ্য দাৰ্শনিকৰ লগতে নৈতিক-সামাজিকো। সকলো সত্তাত একে আত্মা থাকিলে বংশ-আধাৰিত শ্ৰেষ্ঠতাৰ দাবী তৰ্কসঙ্গত নহয়। বজ্ৰসূচিকা উপনিষদ ব্ৰাহ্মণ্যক জ্ঞান আৰু আচৰণৰ আধাৰত পুনৰ সংজ্ঞায়িত কৰি মোক্ষপথত আত্মবিদ্যাৰ প্ৰাধান্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Yagyavalkya
যাজ্ঞবল্ক্য উপনিষদ শ্বেত যজুৰ্বেদ পৰম্পৰাৰ অন্তৰ্গত এক উত্তৰকালীন উপনিষদ। ই কৰ্মকাণ্ডক চিত্তশুদ্ধিৰ সহায়ক বুলি মানিলেও, মোক্ষৰ বাবে নিৰ্ণায়ক উপায় হিচাপে জ্ঞান (আত্মবিদ্যা)কেই প্ৰতিপন্ন কৰে। বাহ্য যজ্ঞৰ প্ৰতীকসমূহক অন্তৰ্মুখ সাধনালৈ ৰূপান্তৰ কৰি ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ, ধ্যান আৰু বৈৰাগ্যক ‘অন্তৰ্যজ্ঞ’ ৰূপে ব্যাখ্যা কৰাটো ইয়াৰ বৈশিষ্ট্য। ইয়াত আত্মাক স্বপ্ৰকাশ সাক্ষী, অবিকাৰ স্বৰূপ বুলি কোৱা হৈছে; জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি তিনিও অৱস্থাতেই সি একেই। দেহ-মন আৰু কৰ্তৃত্বৰ সৈতে তাদাত্ম্য-ভ্ৰম (অধ্যাস) বন্ধনৰ মূল; তাৰ নিবৃত্তি আৰু স্বস্বৰূপস্থিতিয়েই মুক্তি। সন্ন্যাসক কেৱল সামাজিক আশ্ৰম-পরিবর্তন নহয়, অহংকাৰ-মমকাৰ ত্যাগৰ অন্তৰ্থ বুলি বুজোৱা হৈছে। জীৱন্মুক্তৰ লক্ষণ—সমত্ব, নিৰ্ভয়তা, অসঙ্গতা, কৰুণা—আৰু বিবেক-বৈৰাগ্য, মনোনিগ্ৰহৰ গুৰুত্ব এই উপনিষদে স্পষ্ট কৰে।
Yogatattva
যোগতত্ত্ব উপনিষদ (কৃষ্ণ যজুৰ্বেদ-সম্পৰ্কিত) যোগোপনিষদসমূহৰ ভিতৰত এক গুৰুত্বপূর্ণ গ্ৰন্থ। ইয়াত যোগক কেৱল দেহচৰ্চা নহয়, আত্মজ্ঞান আৰু মোক্ষলৈ লৈ যোৱা অন্তৰ্মুখ সাধনা হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। প্ৰাণায়াম আৰু নাড়ী-শুদ্ধিক চিত্ত-স্থিতি আৰু অন্তঃকৰণ-শুদ্ধিৰ মুখ্য উপায় বুলি কোৱা হয়। গ্ৰন্থই সূক্ষ্মদেহৰ ধাৰণা—ইড়া, পিঙ্গলা, সুষুম্না নাড়ী—আৰু কুণ্ডলিনীশক্তিৰ জাগৰণ/ঊৰ্ধ্বগমন বৰ্ণনা কৰে। প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা, ধ্যান আৰু সমাধি ধাপে ধাপে অন্তৰ্মুখীকৰণৰ পথ, যাৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰিয় আৰু মন আত্মানুভৱৰ বাবে পৰিপক্ব হয়। নাদ (অন্তৰ্ধ্বনি) আৰু জ্যোতি (অন্তৰপ্ৰকাশ) আদি অভিজ্ঞতা সাধনাৰ লক্ষণ; চূড়ান্ত লক্ষ্য নহয়। চূড়ান্ত শিক্ষা: অবিদ্যা-নিবৃত্তি, দ্বৈতাতীত আত্মসাক্ষাৎকাৰ আৰু জীৱন্মুক্তি।
Yokakundalini
যোগকুণ্ডলিনী উপনিষদ (অথৰ্ববেদীয় পৰম্পৰা) যোগোপনিষদসমূহৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ গ্ৰন্থ। ইয়াত বেদান্তৰ আত্মা–ব্ৰহ্ম অদ্বৈত উপলব্ধিক কুণ্ডলিনী-যোগ সাধনাৰ জৰিয়তে অভিজ্ঞতালব্ধ কৰি স্থিৰ কৰাৰ পথ দেখুওৱা হৈছে। দেহক বাধা নহয়, ‘সাধন-শৰীৰ’ বুলি গ্ৰহণ কৰি নাড়ীশুদ্ধি, প্ৰাণায়াম, বন্ধ-মুদ্ৰা আৰু ধ্যানৰ দ্বাৰা চিত্তক অন্তৰ্মুখী কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়। কুণ্ডলিনী-শক্তিৰ জাগৰণে সুষুম্নাত প্ৰাণপ্ৰবাহ স্থিৰ কৰি চক্রসমূহ অতিক্ৰম কৰি সহস্ৰাৰত মনোলয়/সমাধিলৈ লৈ যায়। নাদানুসন্ধানৰ ফলত বিকল্প চিন্তা শমিত হয় আৰু আত্মস্বৰূপ জ্ঞান দৃঢ় হয়; অবিদ্যানিবৃত্তিৰে মোক্ষ—এইয়াই গ্ৰন্থখনৰ মূল বাণী।