Sarga 5
अभिषेकोपवास-आदेशः (Coronation Preparations and the Fast Enjoined)
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৫ত ৰামৰ উদ্দেশ্যিত যৌৱৰাজ্য-অভিষেকৰ আগৰ বিধি-বিধান আৰু প্ৰস্তুতিৰ বৰ্ণনা আছে। মহাৰাজ দশৰথে ৰামক সন্নিহিত ৰাজাভিষেকৰ কথা জনাই পুৰোহিত বশিষ্ঠক আহ্বান কৰে আৰু আদেশ দিয়ে যে ৰাম আৰু সীতাই মন্ত্রসহ উপবাস (উপৱাস) পালন কৰিব, যাতে শ্ৰী, সমৃদ্ধি আৰু ৰাজধৰ্মীয় বৈধতা সুদৃঢ় হয়। বশিষ্ঠ ব্ৰাহ্মণোচিত ৰথত ৰামৰ নিবাসলৈ যায়; তাত তেওঁক যথাযোগ্য সন্মান জনোৱা হয়। তেওঁ ৰজাৰ স্নেহময় সংকল্প প্ৰকাশ কৰে যে প্ৰভাতত ৰামৰ অভিষেক হ’ব, আৰু এই কাৰ্যক নহুষে যযাতীক অভিষিক্ত কৰাৰ উপমাৰে তুলনা কৰে। ৰামে বিনয়ে আদেশ গ্ৰহণ কৰে; বশিষ্ঠে বিধিপূৰ্বক উপবাস আৰম্ভ কৰাই বিদায় লয়। তাৰ পিছত কাহিনী নগৰৰ উৎসৱমুখৰ দৃশ্যলৈ বিস্তাৰিত হয়: অযোধ্যাৰ পথ-ঘাট ধোৱা হয়, পতাকা উত্তোলন কৰা হয়, আৰু ৰাজপথ কৌতূহলী নাগৰিকেৰে ভৰি পৰে; জনসমুদায়ৰ শব্দ সাগৰৰ গর্জনৰ দৰে লাগে। বশিষ্ঠ ভিৰৰ মাজেৰে ৰাজপ্ৰাসাদলৈ উভতি আহি ৰজাক কাৰ্য সম্পন্ন হোৱাৰ কথা জনায়; সভা শ্ৰদ্ধাৰে উঠি দাঁড়ায়। গুৰুৰ অনুমতিত দশৰথে সভা বিসৰ্জন কৰি অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰে—তেওঁৰ দীপ্তি তৰাৰ মাজত চন্দ্ৰমাৰ দৰে বৰ্ণিত—যাৰ দ্বাৰা অভিষেক-পূৰ্ব ৰাতিৰ তীব্ৰতা আৰু গাম্ভীৰ্য প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
सन्दिश्य रामं नृपति श्श्वोभाविन्यभिषेचने।पुरोहितं समाहूय वशिष्ठमिदमब्रवीत्।।।।
পৰদিনা হ’বলগীয়া অভিষেকৰ বিষয়ে ৰামক নিৰ্দেশ দি, নৃপতিয়ে নিজৰ পুৰোহিত বশিষ্ঠক মাতি এইদৰে ক’লে।
Verse 2
गच्छोपवासं काकुत्स्थं कारयाद्य तपोधन।श्रीयशोराज्यलाभाय वध्वा सह यतव्रतम्।।।।
হে তপোধন ঋষি! আজি গৈ, ব্ৰতনিষ্ঠ কাকুত্স্থ ৰামক মোৰ বধূ সীতাৰ সৈতে উপবাস-ব্ৰত কৰোৱাবা; যাতে শ্ৰী, যশ আৰু ৰাজ্যলাভ ধৰ্মমতে সুদৃঢ় হয়।
Verse 3
तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः।स्वयं वसिष्ठो भगवान्ययौ रामनिवेशनम्।।।।उपवासयितुं रामं मन्त्रवन्मन्त्रकोविदः।ब्राह्मं रथवरं युक्तमास्थाय सुदृढव्रतः।।।।
ৰাজাক “তথাস্তु” বুলি কৈ, বেদবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভগৱান বশিষ্ঠ স্বয়ং ৰামৰ নিবাসলৈ যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 4
तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः।स्वयं वसिष्ठो भगवान्ययौ रामनिवेशनम्।।2.5.3।।उपवासयितुं रामं मन्त्रवन्मन्त्रकोविदः।ब्राह्मं रथवरं युक्तमास्थाय सुदृढव्रतः।।2.5.4।।
মন্ত্ৰত কুশলী আৰু দৃঢ়ব্ৰত সেইজন, মন্ত্ৰসহিতে ৰামক উপবাসব্ৰত কৰাবলৈ ইচ্ছা কৰি, সুসংযুক্ত শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্ম ৰথত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 5
स रामभवनं प्राप्य पाण्डुराभ्रघनप्रभम्।तिस्रः कक्ष्या रथेनैव विवेशमुनिसत्तमः।।।।
ৰামৰ ভৱনত উপস্থিত হৈ—যি পাণ্ডুৰ শ্বেত মেঘঘনৰ দৰে দীপ্তিময় আছিল—মুনিশ্ৰেষ্ঠে ৰথতেই থাকি তিনিটা কক্ষ্যা পাৰ কৰি ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 6
तमागतमृषिं रामस्त्वरन्निव ससम्भ्रमः।मानयिष्यन्समानार्हं निश्चक्राम निवेशनात्।।।।
আগত ঋষিক দেখি ৰামে, যেন আদৰভৰা ত্বৰাৰে, সমান পূজ্য সেই মহর্ষিক মান দিবলৈ নিজৰ নিবাসৰ পৰা বাহিৰলৈ ওলাই আহিল।
Verse 7
अभ्येत्य त्वरमाणश्च रथाभ्याशं मनीषिणः।ततोऽवतारयामास परिगृह्य रथात्स्वयम्।।।।
মনীষী পুৰোহিতৰ ৰথৰ ওচৰলৈ ৰাম ত্বৰিতে গৈ উপস্থিত হৈ, নিজে সাৱধানে ধৰি তেওঁক ৰথৰ পৰা নামাই দিলে।
Verse 8
स चैनं प्रश्रितं दृष्ट्वा सम्भाष्याभिप्रसाद्य च।प्रियार्हं हर्षयन्राममित्युवाच पुरोहितः।।।।
বিনয়ী ৰামক দেখি কুলপুৰোহিতে তেওঁৰ সৈতে কথা পাতি, উপযুক্ত স্নেহভৰা বাক্যৰে তেওঁক প্ৰসন্ন কৰি আনন্দিত কৰি তাৰ পিছত এইদৰে ক’লে।
Verse 9
प्रसन्नस्ते पिता राम यौवराज्यमवाप्स्यसि।उपवासं भवानद्य करोतु सह सीतया।।।।
হে ৰাম, তোমাৰ পিতা তোমাত প্ৰসন্ন; তুমি যুবৰাজ্য পদ লাভ কৰিবা। সেয়ে আজি তুমি সীতাৰ সৈতে উপবাস পালন কৰা।
Verse 10
प्रातस्त्वामभिषेक्ता हि यौवराज्ये नराधिपः।पिता दशरथः प्रीत्या ययातिं नहुषो यथा।।।।
‘নিশ্চয় কাইলৈ পুৱাতে তোমাৰ পিতা ৰজা দশৰথে প্ৰীতিসহ তোমাক যুবৰাজ্যত অভিষেক কৰিব—যেনেকৈ নহুষে যযাতিক অভিষেক কৰিছিল।’
Verse 11
इत्युक्त्वा स तदा राममुपवासं यतव्रतम्।मन्त्रवत्कारयामास वैदेह्या सहितं मुनिः।।।।
এইদৰে কৈ, মুনিয়ে তেতিয়া ব্ৰতনিষ্ঠ ৰামক বৈদেহী (সীতা) সহিতে মন্ত্রোচ্চাৰণসহ উপবাস পালন কৰালে।
Verse 12
ततो यथावद्रामेण स राज्ञो गुरुरर्चितः।अभ्यनुज्ञाप्य काकुत्स्थं ययौ रामनिवेशनात्।।।।
তাৰ পাছত ৰামে বিধিমতে ৰজাগুৰুজনক পূজা-সন্মান কৰিলে। কাকুত্স্থ ৰামৰ অনুমতি লৈ সেই গুৰু ৰামৰ নিবাসৰ পৰা বিদায় লৈ গ’ল।
Verse 13
सुहृद्भिस्तत्र रामोऽपि सहासीनः प्रियंवदैः।सभाजितो विवेशाऽथ ताननुज्ञाप्य सर्वशः।।।।
তাত ৰামেও মধুৰভাষী প্ৰিয় সুহৃদসকলৰ সৈতে কিছু সময় বহিল। সকলো প্ৰকাৰ সন্মান লাভ কৰি, পাছত সকলোকে অনুমতি দি নিজৰ অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 14
हृष्टनारीनरयुतं रामवेश्म तदा बभौ।यथा मत्तद्विजगणं प्रफुल्लनलिनं सरः।।।।
তেতিয়া হৃষ্ট নাৰী-নৰৰে ভৰা ৰামৱেশ্ম উজ্জ্বল হৈ উঠিল—যেনেকৈ প্ৰফুল্ল নলিনেৰে শোভিত সৰোবৰত মত্ত পক্ষীগণৰ ঝাঁক গুঞ্জৰি উঠে।
Verse 15
स राजभवनप्रख्यात्तस्माद्रामनिवेशानात्।निर्गत्य ददृशे मार्गं वसिष्ठो जनसंवृतम्।।।।
তাৰ পাছত ৰজাভৱনৰ দৰে প্ৰখ্যাত সেই ৰামনিবাসৰ পৰা ওলাই আহি বশিষ্ঠ মুনিয়ে জনসমূহেৰে আৱৃত পথটো দেখিলে।
Verse 16
बृन्दबृन्दैरयोध्यायां राजमार्गास्समन्ततः।बभूवुरभिसम्बाधाः कुतूहलजनैर्वृताः।।।।
অযোধ্যাত চাৰিওফালে ৰাজপথসমূহ কৌতূহলী নগৰবাসীৰ দলে দলে ঘেৰ খাই অতি ঘন ভিৰেৰে ঠাসা হৈ পৰিল।
Verse 17
जनबृन्दोर्मिसंघर्षहर्षस्वनवतस्तदा।बभूव राजमार्गस्य सागरस्येव निस्वनः।।।।
তেতিয়া ৰাজপথত জনসমূহৰ ঢৌ যেনে ঢৌৰ সৈতে ঘঁষা খাই, তেনে হৰ্ষধ্বনি উঠিল; সাগৰৰ গর্জনৰ দৰে সেই নিনাদ গুঞ্জৰি উঠিল।
Verse 18
सिक्तसम्मृष्टरथ्या हि तदहर्वनमालिनी।आसीदयोध्यानगरी समुच्छ्रितगृहध्वजा।।।।
সেই দিন অযোধ্যা নগৰীৰ পথসমূহত জল ছটিয়াই ভালদৰে ঝাড়ি-মচি পৰিষ্কাৰ কৰা হৈছিল; উপবনৰ মালাৰে সুশোভিত যেন, ঘৰে ঘৰে উচ্ছ ধ্বজা উত্তোলিত হৈ নগৰী দীপ্তিময় হৈ আছিল।
Verse 19
तदा ह्ययोध्यानिलयः सस्त्रीबालाबलो जनः।रामाभिषेकमाकाङ्क्षन्नाकाङ्क्षदुदयं रवेः।।।।
তেতিয়া অযোধ্যাত বাস কৰা নাৰী, শিশু আৰু বৃদ্ধসহ সকলো জনে শ্ৰীৰামৰ অভিষেকৰ আকাঙ্ক্ষাৰে সূৰ্যোদয়ক অতি উৎকণ্ঠাৰে অপেক্ষা কৰিছিল।
Verse 20
प्रजालङ्कारभूतं च जनस्यानन्दवर्धनम्।उत्सुकोऽभूज्जनो द्रष्टुं तमयोध्यामहोत्सवम्।।।।
প্ৰজাৰ অলংকাৰস্বৰূপ আৰু সকলোৰে আনন্দ বঢ়োৱা সেই অযোধ্যাৰ মহোৎসৱ দৰ্শন কৰিবলৈ জনসাধাৰণ অতি উৎস্যুক হৈ উঠিল।
Verse 21
एवं तज्जनसम्बाधं राजमार्गं पुरोहितः।व्यूहन्निव जनौघं तं शनै राजकुलं ययौ।।।।
এইদৰে জনসম্ভাৰে ভৰ্তি ৰাজমাৰ্গ দেখি পুৰোহিতে, যেন মানুহৰ সোঁতক দুটা ধাৰাত ভাগ কৰি দিছে তেনেদৰে, ধীৰে ধীৰে ৰাজকুললৈ আগবাঢ়িল।
Verse 22
सिताभ्रशिखरप्रख्यं प्रासादमधिरुह्य सः।समीयाय नरेन्द्रेण शक्रेणेव बृहस्पतिः।।।।
শ্বেত মেঘশিখৰৰ দৰে দীপ্তিমান প্ৰাসাদত আৰোহণ কৰি সি নৰেন্দ্ৰৰ ওচৰলৈ গ’ল—যেনেকৈ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ ওচৰলৈ বৃহস্পতিয়ে যায়।
Verse 23
तमागतमभिप्रेक्ष्य हित्वा राजासनं नृपः।पप्रच्छ स च तस्मै तत्कृतमित्यभ्यवेदयत्।।।।
তেওঁ অহা দেখি নৃপে ৰাজাসন ত্যাগ কৰি সোধা-পোছা কৰিলে; আৰু ঋষিয়ে জনালে যে কাৰ্য সম্পন্ন হৈছে।
Verse 24
चैव तदा तुल्यं सहासीनास्सभासदः।आसनेभ्यस्समुत्तस्थुः पूजयन्तः पुरोहितम्।।।।
তেতিয়া সভাত একেলগে বহি থকা সভাসদসকলেও নিজৰ আসনৰ পৰা উঠি, ৰাজপুৰোহিতক পূজা-সন্মান জনালে।
Verse 25
गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातो मनुजौघं विसृज्य तम्।विवेशान्तः पुरं राजा सिंहो गिरिगुहामिव।।।।
গুৰুৰ অনুমতি পাই ৰজাই সেই মানুহসমূহক বিদায় দি, সিংহ যেনেকৈ পৰ্বতৰ গুহাত প্ৰৱেশ কৰে তেনেকৈ অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 26
तदग्य्रवेषप्रमदाजनाकुलंमहेन्द्रवेश्मप्रतिमं निवेशनम्।विदीपयंश्चारु विवेश पार्थिवश्शशीव तारागणसङ्कुलं नभः।।।।
মহেন্দ্ৰৰ প্ৰাসাদ সদৃশ সেই নিবাস সুন্দৰ বস্ত্ৰধাৰী প্ৰমদাসকলৰ ভিৰেৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল; পাৰ্থিৱ ৰজা তাত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই তৰাগণসঙ্কুল আকাশক শশী যেন আলোকিত কৰে, তেনেদৰে মনোহৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল হ’ল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the formal commissioning of Vasiṣṭha to impose a ritual fast on Rama and Sita ahead of the coronation, showing how private actors submit to institutional dharma: kingship is treated as a sacralized responsibility requiring disciplined observance, not merely political appointment.
The chapter emphasizes that authority is legitimized through alignment of intention, ritual procedure, and humility: Daśaratha acts through the preceptor, Rama responds with respectful compliance, and the rite (upavāsa with mantras) frames governance as self-regulation under dharma.
Ayodhyā’s राजमार्ग (royal highways) and the palace complex (प्रासाद, राजकुल, अन्तःपुर) are foregrounded, alongside cultural practices such as street-sprinkling and sweeping, house-top banners, and the public gathering that transforms coronation into a city-wide mahotsava.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.