Sarga 73
भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः — Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৭৩ত ভৰত দাশৰথৰ মৃত্যু আৰু ৰাম-লক্ষ্মণৰ বনবাসৰ সংবাদ শুনি শোকত ভাঙি পৰে, তথাপি তেওঁৰ বিলাপত ধৰ্ম-নীতিৰ যুক্তি স্পষ্ট। তেওঁ কয়—পিতা আৰু জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতৃবিহীন ৰাজ্য তেওঁৰ বাবে অৰ্থহীন; এই দুখ তেওঁৰ হৃদয়ত দ্বিগুণ আঘাতৰ দৰে বাঢ়ে। ভৰত কৈকেয়ীক কঠোৰ ধিক্কাৰ দিয়ে যে তাই বংশৰ সর্বনাশ ঘটালে আৰু কৌশল্যা-সুমিত্ৰাৰ দুখ অধিক বৃদ্ধি কৰিলে। তেওঁ স্মৰণ কৰায় যে ৰামে কৈকেয়ীকো নিজৰ মাতৃসম আদৰ-সন্মান কৰিছিল, তথাপি ৰামৰ ওপৰত অন্যায় কৰা হ’ল। তাৰ পিছত ভৰত ইক্ষ্বাকু কুলৰ প্ৰথা আৰু ৰাজধৰ্মৰ কথা তোলে—জ্যেষ্ঠ পুত্ৰেই অভিষিক্ত হয়, আৰু কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাসকলে শৃঙ্খলিত সন্মানেৰে তেওঁৰ সহায়-সেৱা কৰে; কৈকেয়ীৰ কৰ্ম পুৰ্বপুৰুষৰ যশ আৰু চিৰন্তন ৰাজধৰ্ম ভাঙি পেলোৱা। ভৰত ঘোষণা কৰে যে তেওঁ কৈকেয়ীৰ কামনা পূৰণ নকৰে, নিৰ্দোষ আৰু জনপ্ৰিয় ৰামক বন পৰা ঘূৰাই আনিব, আৰু অন্তৰৰ অটল নিষ্ঠাৰে ৰামৰ সেৱা কৰিব। সৰ্গৰ অন্তত ভৰতৰ শোকগর্জন পৰ্বতগুহাৰ সিংহৰ দৰে বৰ্ণিত—য’ত আবেগৰ তীব্ৰতা আৰু নৈতিক অভিযুক্তি একেলগে মিলি যায়।
Shlokas
Verse 1
सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ।भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत्।।।।
পিতাৰ দেহাৱসান আৰু দুয়ো ভ্ৰাতাৰ বনবাসৰ কথা শুনি, দুখে দগ্ধ ভৰতয়ে এই বাক্য ক’লে।
Verse 2
किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः।विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च।।।।
বিপদে আঘাতপ্ৰাপ্ত আৰু শোকে ব্যাকুল মোৰ বাবে, পিতৃবিহীন আৰু পিতৃসম ভ্ৰাতৃবিহীন হৈ, এই ৰাজ্যৰ এতিয়া কি প্ৰয়োজন?
Verse 3
दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः।राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम्।।।।
মোৰ দুখত তুমি আৰু দুখ যোগ কৰিলা—যেন ঘাঁত ক্ষাৰ ঘঁহা; ৰজাক প্ৰেতসদৃশ অৱস্থালৈ নি, শ্ৰীৰামক বনবাসী তপস্বী কৰি তুলিলা।
Verse 4
कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता।अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान्।।।।
এই বংশৰ বিনাশৰ বাবে তুমি কালৰাত্ৰিৰ দৰে আহিছা। মোৰ পিতাই তোমাক বক্ষত আঁকোৱালি লৈও বুজি নাপালে যে তেওঁ জ্বলি থকা অঙ্গাৰকেই আঁকোৱালি ধৰিছে।
Verse 5
मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि।सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि।।।।
হে পাপদৃষ্টিৰ নাৰী, তোমাৰ দ্বাৰাই মোৰ পিতা মৃত্যুমুখলৈ ঠেলি দিয়া হ’ল। হে কুলকলংকিনী, মোহত এই বংশৰ সুখ তুমি কেঢ়ি নিলাঁ।
Verse 6
त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः।तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः।।।।
তোমাৰ প্ৰভাৱত পৰি আজি মোৰ পিতা—সত্যসন্ধ, মহাযশস্বী নৃপতি দশৰথ—তীব্ৰ দুঃখত দগ্ধ হৈ পৰলোকগামী হ’ল।
Verse 7
विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः।कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः।।।।
ধৰ্মৱৎসল মহাৰাজ মোৰ পিতা কিয় বিনষ্ট হ’ল? কোন কাৰণে ৰামক প্ৰব্ৰাজিত কৰা হ’ল—সেই কাৰণেই তেওঁ কিয় বনলৈ গ’ল?
Verse 8
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते।दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम।।।।
কৌসল্যা আৰু সুমিত্ৰা পুত্ৰশোকত পীড়িত; তোমাক—মোৰেই জননীক—তেওঁলোকৰ ওপৰত স্থাপন কৰি ৰাখিলে, তেওঁলোকৰ জীয়াই থকাটো অতি দুৰূহ।
Verse 9
ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम्।वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते।।।।
তথাপি আৰ্য ৰাম—ধৰ্মাত্মা আৰু গুৰুজনৰ প্ৰতি উচিত আচাৰ জানোতা—তোমাৰ প্ৰতি অনুত্তম মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰি আচৰণ কৰে, যেনেকৈ নিজৰ মাতৃৰ প্ৰতি কৰে।
Verse 10
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते।।।।
সেইদৰে মোৰ জ্যেষ্ঠ মাতৃ দীঘৰ্দৰ্শিনী কৌসল্যাই ধৰ্মত দৃঢ় হৈ, তোমাৰ প্ৰতি ভগ্নীৰ দৰে আচৰণ কৰে।
Verse 10
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते।।।।
সেইদৰে মোৰ জ্যেষ্ঠ মাতৃ দীঘৰ্দৰ্শিনী কৌসল্যাই ধৰ্মত দৃঢ় হৈ, তোমাৰ প্ৰতি ভগ্নীৰ দৰে আচৰণ কৰে।
Verse 11
तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम्।प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि।।।।
তাইৰ পুত্ৰক—আত্মসংযমী, চীৰ-ৱল্কল পৰিধান কৰা—বনবাসলৈ পঠাই দি, হে পাপিনী, তুমি কিয় অনুতাপত শোক নকৰা?
Verse 12
अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम्।प्रव्राज्य चीरवसनं किन्नु पश्यसि कारणम्।।।।
যিজনে কেতিয়াও পাপৰ ফালে দৃষ্টি নকৰিলে—শূৰ, আত্মনিয়ন্ত্ৰিত, যশস্বী—তাক চীৰবসন পৰিধান কৰাই বনলৈ নিৰ্বাসিত কৰা হ’ল; তেন্তে তুমি কোন কাৰণ দেখুৱাইছা?
Verse 13
लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति।तथाह्यनर्धो राज्यार्थं त्वयाऽनीतो महानयम्।।।।
তুমি লোভিনী, সেয়ে মোৰ ৰাঘৱৰ প্ৰতি ভক্তিভাৱ তুমি বুজি নাপাওঁ বুলি মই ভাবোঁ; ৰাজ্যলাভৰ লোভত তুমি এই মহাবিপদ আনিছা।
Verse 14
अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ।केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे।।।।
ৰাম-লক্ষ্মণ—পুৰুষব্যাঘ্ৰ দুজনক—নেদেখি, কোন শক্তি-প্ৰভাৱৰ বলত মই এই ৰাজ্য ৰক্ষা কৰিবলৈ সাহস কৰিম?
Verse 15
तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः।उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा।।।।
ধৰ্মাত্মা মহাৰাজ, নিজে মহাবলী হ’লেও, সদায় বলৱান ৰামৰ আশ্ৰয় লৈছিল—যেনেকৈ মেৰু পৰ্বত মেৰুবনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
Verse 16
सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम्।दम्योधुरमिवाऽऽसाद्य वहेयं केनचौजसा।। ।।
মই এই মহাভাৰ—যি মহা, সু-যোজিত বলদে বহিব পৰা ভাৰ—কেনেকৈ বহিম? অবশিক্ষিত পোৱালি বলদে গধুৰ জুৱাৰ সন্মুখীন হোৱাৰ দৰে, কোন বলত মই ইয়াক বহিব পাৰিম?
Verse 17
अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा।सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम्।।।।
অথবা ৰাজনীতি-উপায়ে বা বুদ্ধিবলে মোৰ শক্তি জন্মিলেও, পুত্ৰলোভিনী তুমি, তোমাৰ কামনা মই সিদ্ধ হ’বলৈ নিদিম।
Verse 18
न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम्।यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा।।।।
ৰামে যদি সদায় তোমাক মাতৃসম জ্ঞান নকৰিলেহেঁতেন, তেন্তে পাপনিশ্চয়ত স্থিৰ তোমাক ত্যাগ কৰাত মোৰ একেবাৰে সংকোচ নাথাকিলেহেঁতেন।
Verse 19
उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि।साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता।।।।
হে পাপদৰ্শিনী, সদাচাৰৰ পৰা বিচ্যুত, আমাৰ পূৰ্বপুৰুষসকলক নিন্দাৰ পাত্ৰ কৰা এই বুদ্ধি তোমাৰ মনত কেনেকৈ উদ্ভৱ হ’ল?
Verse 20
अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः।।।।
এই কুলত পূৰ্বপুৰুষৰ পৰম্পৰা অনুসাৰে নিশ্চয় জ্যেষ্ঠজনকেই ৰাজ্যাভিষেক কৰা হয়; আন ভাতৃসকল সংযমী হৈ তেওঁৰ প্ৰতি নিষ্ঠাৰে আচৰণ কৰে।
Verse 21
न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे।गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्।।।।
হে নিৰ্দয়! মোৰ মনে হয় তুমি ৰাজধৰ্মক মান নকৰা, আৰু ৰাজবৃত্তিৰ শাশ্বত গতি আৰু তাৰ ফলাফলও তুমি নাজানা।
Verse 22
सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः।।।।
স্থাপিত ৰাজাচাৰ অনুসাৰে সদায় জ্যেষ্ঠজনকেই ৰাজ্যাভিষেক কৰা হয়; এই নীতি সকলো ৰজাৰ বাবে সমান, আৰু বিশেষকৈ ইক্ষ্বাকু বংশত ই অতি দৃঢ়।
Verse 23
तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्।अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम्।।।।
যিসকল ৰজাৰ একমাত্ৰ ৰক্ষা আছিল ধৰ্ম, আৰু যিসকল কুলাচাৰৰ শোভাৰে উজ্জ্বল আছিল—আজি তোমাক গ্ৰহণ কৰাত সেই পৰম্পৰাৰ গৌৰৱময় দৃঢ়তা উলটি গৈছে।
Verse 24
तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः।बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः।।।।
তোমাৰ নিজৰ বংশতো মহাভাগ্যশালী নৰেন্দ্ৰ—তোমাৰ পূৰ্বপুৰুষসকল—আছিল; তেন্তে তোমাৰ মনত এই নিন্দনীয় মোহ কেনেকৈ জন্মিল?
Verse 25
न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये।त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम।।।।
হে পাপনিশ্চয়ী নাৰী! মই তোমাৰ কামনা কেতিয়াও পূৰণ নকৰিম। তোমাৰ দ্বাৰাই মোৰ জীৱনান্তকাৰী মহাবিপদ আৰম্ভ হৈছে।
Verse 26
एषत्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम्।निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम्।।।।
হে অনঘে! এতিয়াই তোমাৰ দুষ্কামনা নিবারণ কৰি তোমাক অপ্রিয় কৰিবলৈ, মই বনৰ পৰা মোৰ নিৰ্দোষ ভ্ৰাতাক—স্বজনপ্ৰিয়ক—উভতাই আনিম।
Verse 27
निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः।दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना।।।।
দীপ্ত তেজস্বী শ্ৰীৰামক উভতাই আনাৰ পাছত, মই সুস্থিৰ দঢ় অন্তৰাত্মাৰে তেওঁৰ দাসভূত হৈ সেৱা কৰিম।
Verse 28
इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम्।शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः।।।।
এইদৰে কৈ মহাত্মা ভৰতই কঠোৰ বাক্যসমূহেৰে তাইক বিদ্ধ কৰিলে; শোকাতুৰ হৈও পুনৰ গর্জন কৰিলে—যেন পৰ্বতৰ গুহাত থকা সিংহ।
Frequently Asked Questions
Bharata confronts the legitimacy of kingship obtained through coercive boons and exile: he refuses to accept a kingdom secured by adharma, and instead commits to restoring the rightful eldest heir (Rāma) in alignment with Ikṣvāku succession custom.
The sarga teaches that political authority must be grounded in dharma and lineage norms, not desire; grief does not negate ethical reasoning, and true loyalty may require rejecting personal gain to preserve moral order and public legitimacy.
Culturally, the Ikṣvāku rājavṛtta (royal custom) of crowning the eldest is foregrounded; symbolically, Mount Meru and the lion-in-cave simile frame Rāma as the dynasty’s stabilizing power and Bharata’s grief as both natural and morally forceful.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.