Sarga 93
चित्रकूटमार्गवर्णनम् — Bharata’s Army Reaches Chitrakuta and Searches for Rama
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৯৩ত ভৰতৰ ধৰ্মময় অগ্ৰগতি বৰ্ণিত হৈছে। চতুৰঙ্গ মহাসেনাৰ গতিৰে বনাঞ্চলৰ শব্দ-জগত আৰু পৰিবেশ সলনি হয়—হাতী আৰু হৰিণ ছিটিকি পৰে, পক্ষী নীৰৱ হয়, ধূলি উৰে যদিও বায়ুৱে তাক সোনকালে উৰুৱাই নিয়ে। তাৰ পিছত ভৰত চিত্ৰকূট আৰু মন্দাকিনী নদীক চিনাক্ত কৰে। শৃংগ-শ্ৰেণী, ফুলে ভৰা বৃক্ষ, আৰু পশু-পক্ষীৰে ভৰপূৰ ঢালসমূহৰ বৰ্ণনা উপমাৰে স্তৰিত—কেতিয়াবা মেঘৰ দৰে, কেতিয়াবা সাগৰৰ ঢৌৰ দৰে, কেতিয়াবা শৰৎ-আকাশৰ দৰে। শত্রুঘ্নক সম্বোধন কৰি কোৱা হয় যে তপস্বীৰ পবিত্ৰ উপস্থিতিৰ বাবে স্বাভাৱিকতে কঠিন এই ভূমিও অতিথিপৰায়ণ লাগে, “যেন স্বৰ্গলৈ যোৱা পথ”। তাৰপিছত ভৰত নিয়ন্ত্ৰিত অনুসন্ধানৰ আদেশ দিয়ে—সেনা থমকাই ৰাখি তেওঁ সুমন্ত্ৰ আৰু বশিষ্ঠৰ সৈতে আগবাঢ়ে। গুপ্তচৰে ধোঁৱাৰ স্তম্ভ দেখি অনুমান কৰে যে ইয়াত বাস আছে; মানুহ নথকা ঠাইত অগ্নি স্থায়ী হ’ব নোৱাৰে। সেয়ে ৰাম আৰু লক্ষ্মণ (অথবা তেওঁলোকৰ সদৃশ তপস্বী) ওচৰতে আছে বুলি নিশ্চিত হয়। সৰ্গৰ অন্তত সেনা সংযমিত উৎকণ্ঠা আৰু আনন্দেৰে শীঘ্ৰ মিলনৰ আশাত থাকে, আৰু প্ৰকৃতি-বৰ্ণনা নৈতিক সংযম আৰু উদ্দেশ্যময় শাসনৰ সৈতে একেলগে জড়িত হয়।
Shlokas
Verse 1
तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिनः। अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथास्सम्प्रदुद्रुवुः।।2.93.1।।
সেই বৃহৎ যাত্ৰাৰত ধ্বজধাৰী সেনাদল দেখি আতংকিত হৈ, বনবাসী ইউথপসকল ভয়ত মত্ত হৈ নিজৰ ইউথসমূহসহ দৌৰি পলাই গ’ল।
Verse 2
ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च रुरवश्च समन्ततः। दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च।।2.93.2।।
চাৰিওফালে—বনৰ শাৰীশাৰীত, পাহাৰত আৰু নদীৰ কাষতো—ভালুক, চিত্ৰা হৰিণৰ জাক আৰু ৰুৰু মৃগ দেখা যায়।
Verse 3
स सम्प्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मजः। वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया।।2.93.3।।
তেতিয়া ধৰ্মাত্মা দশৰথ-নন্দন ভৰত আনন্দিত হৈ যাত্ৰা কৰিলে; মহা নাদ কৰা চতুৰঙ্গিনী সেনাই তেওঁক চাৰিওফালে ঘেৰি থাকিল।
Verse 4
सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मनः। महीं सञ्छादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुदः।।2.93.4।।
মহাত্মা ভৰতৰ সেনা সাগৰৰ উথলি উঠা ঢৌৰ দৰে; প্ৰাৱৃষ ঋতুৰ মেঘে যেনেকৈ আকাশ ঢাকে, তেনেকৈ ই মাটিকো ঢাকি পেলালে।
Verse 5
तुरङ्गौघैरवतता वारणैश्च महाजवैः।अनालक्ष्या चिरं कालं तस्मिन्काले बभूव भूः।।2.93.5।।
অসংখ্য ঘোঁৰাৰ দল আৰু মহাবেগী হাতীৰে আচ্ছাদিত হোৱাত, সেই সময়ত বহুক্ষণ ধৰি মাটি প্ৰায় অদৃশ্য হৈ ৰ’ল।
Verse 6
स यात्वा दूरमध्वानं सुपरिश्रान्तवाहनः। उवाच भरत श्श्रीमान् वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम्।।2.93.6।।
দীৰ্ঘ পথ অতিক্ৰম কৰি, বাহনসমূহ অতি ক্লান্ত হোৱাত, শ্ৰীমান ভৰত মন্ত্রীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বশিষ্ঠ মুনিক বচন ক’লে।
Verse 7
यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव श्रुतं मया।व्यक्तं प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्।।2.93.7।।
ইয়াত যিধৰণৰ ৰূপ দেখা যায় আৰু মই যিদৰে শুনিছিলোঁ, তাৰ পৰা স্পষ্ট যে ভৰদ্বাজ মুনিয়ে যি দেশৰ কথা কৈছিল, আমি সেই দেশত উপস্থিত হৈছোঁ।
Verse 8
अयं गिरिश्चित्रकूट इयं मन्दाकिनी नदी। एतत्प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम्।।2.93.8।।
এইটো চিত্ৰকূট পৰ্বত, এইটো মন্দাকিনী নদী; আৰু দূৰৰ পৰা সেই বন নীল মেঘৰ দৰে শ্যাম হৈ দীপ্তিমান দেখা যায়।
Verse 9
गिरे स्सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य सम्प्रति। वारणैरवमृद्यन्ते मामकै पर्वतोपमैः।।2.93.9।।
এতিয়া চিত্ৰকূট পৰ্বতৰ মনোৰম ঢাল-শিৰাবোৰ মোৰ পৰ্বতসম বৃহৎ হাতীবোৰে দলি পেলাইছে।
Verse 10
मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगाः पर्वतसानुषु।नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घनाः।।2.93.10।।
পৰ্বতৰ ঢালত এই গছবোৰে কুসুম ঝৰাইছে; যেন গ্ৰীষ্মান্তত নীলা ঘন মেঘে জল বৰষাইছে।
Verse 11
किन्नराचरितं देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतम्। मृगैस्समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम्।।2.93.11।।
হে শত্রুঘ্ন, কিন্নৰসকলৰ বিচৰণেৰে শোভিত এই পৰ্বতদেশ চোৱা; চাৰিওফালে মৃগেৰে পৰিপূৰ্ণ—যেন মকৰৰে ভৰা সাগৰ।
Verse 12
एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगाः प्रचोदिताः। वायुप्रविद्धा श्शरदि मेघराजिरिवाम्बरे।।2.93.12।।
প্ৰচোদিত হৈ এই দ্ৰুতবেগী মৃগযূথসমূহ, শৰৎকালৰ আকাশত বতাহে ছিটাই উৰুৱাই দিয়া মেঘৰেখাৰ দৰে দেখা যায়।
Verse 13
कुर्वन्ति कुसुमापीडान् शिरस्सु सुरभीनमी। मेघप्रकाशैः फलकैर्दाक्षिणात्या यथा नराः।।2.93.13।।
এই বৃক্ষসমূহ যেন নিজৰ শিৰত সুগন্ধি পুষ্পমালা ধাৰণ কৰিছে—মেঘপ্ৰকাশ সদৃশ দীপ্তিমান ফলকক শিৰোভূষণ কৰি লোৱা দক্ষিণদেশীয় নৰসকলৰ দৰে।
Verse 14
निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम्। अयोध्येव जनाकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मा।।2.93.14।।
আগতে ভয়ংকৰ দৰ্শনযুক্ত আৰু যেন পক্ষীৰ কূজনশূন্য এই বন, এতিয়া মোৰ দৃষ্টিত অযোধ্যাৰ দৰে—জনসমূহেৰে পৰিপূৰ্ণ—প্ৰতিভাত হৈছে।
Verse 15
खुरैरुदीरितो रेणुर्दावं प्रच्छाद्य तिष्ठति। तं वहत्यनिल श्श्रीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम्।।2.93.15।।
ঘোঁৰাৰ খুৰে উৰুৱা ধূলি বনক ঢাকি থিয় হৈ থাকে; কিন্তু বতাহে তাক শীঘ্ৰে বোৱাই লৈ যায়—যেন মোৰ হিত সাধন কৰিবলৈহে কৰিছে।
Verse 16
स्यन्दनांस्तुरगोपेतान्सूतमुख्यै रधिष्ठितान्। एतान्सम्पततश्श्रीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने।।2.93.16।।
শত্ৰুঘ্ন, চোৱা—সুতমুখ্যসকলে অধিষ্ঠিত, তুৰগযুক্ত এই ৰথসমূহ বনমাজে অতি শীঘ্ৰে ধাৱমান হৈ যেন উৰি গৈছে বুলি দেখা যায়।
Verse 17
एतान्वित्रासितान्पश्यबर्हिणः प्रियदर्शनान्। एतमाविशत श्श्रीघ्रमधिवासं पतत्रिणः।।2.93.17।।
এই মনোহৰ ময়ূৰসমূহক চোৱা—ভীত হৈ পৰিছে; আন পখীৰাসকলেও নিজৰ আশ্ৰয়স্থানলৈ শীঘ্ৰে সোমাই পৰিছে।
Verse 18
अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञः प्रतिभाति मे। तापसानां निवासोऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा।।2.93.18।।
এই দেশ মোৰ দৃষ্টিত অতিমাত্ৰা মনোহৰ প্ৰতিভাত হয়; তপস্বীসকলৰ এই নিবাসস্থল স্পষ্টকৈ স্বৰ্গলৈ যোৱা পথৰ দৰে লাগে।
Verse 19
मृगा मृगीभिः सहिता बहवः पृषता वने। मनोज्ञरूपा दृश्यन्ते कुसुमैरिव चित्रिताः।।2.93.19।।
এই বনত বহু চিত্ৰা হৰিণ নিজৰ হৰিণীৰ সৈতে দেখা যায়; মনোহৰ ৰূপধাৰী, যেন ফুলেৰে চিত্ৰিত কৰা হৈছে।
Verse 20
साधु सैन्याः प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च कानने। यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ।।2.93.20।।
সেনাসকল সুশৃঙ্খলভাৱে আগবাঢ়ক আৰু বনাঞ্চলত অনুসন্ধান কৰক; যেতিয়ালৈকে সেই দুজন পুৰুষব্যাঘ্ৰ—ৰাম আৰু লক্ষ্মণ—দেখা নাযায়।
Verse 21
भरतस्य वचश्श्रुत्वा पुरुषाश्शस्त्रपाणयः। विविशु स्तद्वनं शूरा धूमं च ददृशु स्ततः।।2.93.21।।
ভৰতৰ বচন শুনি, হাতে অস্ত্ৰ ধৰা বীৰ পুৰুষসকলে সেই বনলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে; তাৰ পাছত তাত ধোঁৱা উঠা দেখা পালে।
Verse 22
ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागताः। नामनुष्ये भवत्यग्नि र्व्यक्तमत्रैव राघवौ।।2.93.22।।
ধোঁৱাৰ স্তম্ভ দেখি তেওঁলোকে উভতি ভৰতৰ ওচৰলৈ আহি ক’লে: “য’ত মানুহৰ বসতি নাই, ত’ত অগ্নি উদ্ভৱ নহয়; স্পষ্ট যে ইয়াতেই দুয়ো ৰাঘৱ আছে।”
Verse 23
अथ नाऽत्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परन्तपौ। अन्ये रामोपमा स्सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विनः।।2.93.23।।
নচেৎ, যদি শত্রুদমনকাৰী ব্যাঘ্ৰসদৃশ সেই দুজন ৰাজপুত্ৰ ইয়াত নাথাকে, তেন্তে স্পষ্ট যে ৰামসদৃশ আন তপস্বীসকলেই ইয়াত বাস কৰিছে।
Verse 24
तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधुसम्मतम्। सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दनः।।2.93.24।।
সাধুজনে সম্মত তেওঁলোকৰ বচন শুনি, শত্রুবল মর্দনকাৰী ভৰত সেই সমগ্ৰ সৈন্যক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 25
यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रतः। अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च।।2.93.25।।
“তোমালোক সকলোৱে সতৰ্ক হৈ ইয়াতেই থিয় হৈ থাকিবা; ইয়াৰ পৰা আগলৈ নাযাবা। মই একাই আগলৈ যাম—সুমন্ত্ৰ আৰু পূজ্য গুৰুদেৱৰ সৈতে।”
Verse 26
एवमुक्ता स्ततस्सर्वे तत्र तस्थुः समन्तः। भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधात्।।2.93.26।।
এনেদৰে কোৱা হোৱাত সকলোৱে তাত চাৰিওফালে থমকি ৰ’ল। য’ত ধোঁৱাৰ স্তম্ভ উঠিছিল, ভৰত তাতেই নিজৰ দৃষ্টি স্থিৰ কৰিলে।
Verse 27
व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणाऽपि च भूमिमग्रतः। बभूव हृष्टा न चिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा।।2.93.27।।
ভৰতে থমকাই থোৱা সেনাই আগৰ মাটিখন চাই থাকিলেও, অলপতে প্ৰিয় ৰামৰ সৈতে মিলন হ’ব বুলি জানি সোনকালেই আনন্দিত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The key action is Bharata’s disciplined leadership: he halts the massive army to avoid disorder in the forest and proceeds forward only with trusted elders (Sumantra and Vasiṣṭha), balancing urgency to find Rama with restraint and responsibility.
The sarga models dharma as practical discernment: signs in the world (the smoke column) are interpreted through reason and moral context, showing how right action combines observation, inference, and controlled conduct rather than impulse.
Citrakūṭa mountain and the Mandākinī river are explicitly identified; the chapter also highlights ascetic habitation as a cultural marker that redefines the forest from “dreadful” to spiritually hospitable, “like a pathway to heaven.”
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.