Sarga 95
मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৯৫ত চিত্ৰকূট পৰ্বতৰ পৰা নামি অহা ৰামচন্দ্ৰে সীতাক মন্দাকিনী নদীৰ মনোমোহা দৰ্শন কৰায়। তেওঁ ৰঙা-চঙা বালিৰ চৰা, পদ্মেৰে ভৰা জল, আৰু ফুল-ফলধাৰী বৃক্ষেৰে ভিৰ কৰা তীৰ দেখুৱাই নদীৰ সৌন্দৰ্য কুবেৰদেৱৰ নলিনী সৰোবৰ সৈতে তুলনা কৰে। এই প্ৰকৃতি-চিত্রৰ মাজতে ধৰ্মাচৰণো সুস্পষ্ট: ঋষিসকলে নিৰ্দিষ্ট সময়ত স্নান কৰে, আৰু আন তপস্বীসকলে উৰ্ধ্ববাহু হৈ সূৰ্যোপাসনা কৰে। বতাহে দুলোৱা গছৰ শীৰ্ষে পৰ্বতক নাচি থকা যেন লাগে; ঝৰা ফুলে পানীত ভাসি গোট খাই থাকে, তাত মধুৰস্বৰ চক্ৰৱাক পাখি আহি বহে। ৰামৰ বচনে বনবাসক শ্ৰেষ্ঠ জীৱন ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে—সীতাৰ সৈতে চিত্ৰকূট-মন্দাকিনী দৰ্শন অযোধ্যাত বাস কৰাতকৈও অধিক সুখদায়ক। তেওঁ সীতাক ‘মিত্ৰৰ দৰে’ মন্দাকিনীত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ আহ্বান জনায়, মন্দাকিনীক সৰযূ আৰু পৰ্বতক অযোধ্যা বুলি ভাবিবলৈ কয়। সৰ্গৰ অন্তত সৰল আহাৰ, দিনে তিনিবাৰ স্নান আৰু সহচৰ্যত সন্তোষৰ কথা কোৱা হয়, য’ত ধৰ্মময় শান্তিয়ে ৰাজ্য-নগৰৰ আকাংক্ষা স্থগিত কৰে।
Shlokas
Verse 1
अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वरः।अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
তাৰ পিছত শৈলৰ পৰা অৱতৰি কোসলেশ্বৰ শ্ৰীৰামে মৈথিলী সীতাক শুভ আৰু নিৰ্মল জলৰে সমৃদ্ধ ৰমণীয় মন্দাকিনী নদী দেখুৱালে।
Verse 2
अब्रवीच्च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम्।विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचनः।।।।
পদ্মলোচন শ্ৰীৰামে বিদেহৰাজৰ কন্যা, সুশোভিত দেহধাৰিণী আৰু মনোহৰ চন্দ্ৰসদৃশ মুখৱতী সীতাক ক’লে।
Verse 3
विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम्।कमलैरुपसम्पन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
হে প্ৰিয়ে, চোৱা এই ৰম্য মন্দাকিনী নদীখন—বিচিত্ৰ বালুকাময় পুলিনেৰে শোভিত, হাঁহ আৰু সাৰসপক্ষীয়ে সেৱিত, আৰু কমলফুলেৰে সমৃদ্ধ।
Verse 4
नानाविधैस्तीररुहै र्वृतां पुष्पफलद्रुमैः।राजन्तीं राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः।।।।
নানাবিধ তীৰৰ গছ-লতা—ফুল আৰু ফলৰে ভৰা বৃক্ষসমূহে—সৰ্বদিশে ঘেৰি ধৰাৰ বাবে, ই সৰ্বত্র কুবেৰরাজৰ নলিনী সৰোবৰ যেন দীপ্তিময় হৈ জ্বলে।
Verse 5
मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम्।तीर्थानि रमणीयानि रतिं सञ्जनयन्ति मे।।।।
এতিয়া মৃগৰ জাকে পান কৰাৰ বাবে জল অলপ মলিন হৈছে; তথাপি এই মনোৰম তীৰ্থ আৰু ঘাটসমূহে মোৰ অন্তৰত আনন্দ আৰু ৰতি জগাই তোলে।
Verse 6
जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः।ऋषय स्त्ववगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये।।।।
প্ৰিয়ে, নিৰ্ধাৰিত সময়ত জটাধাৰী, অজিনধাৰী আৰু বল্কলক উত্তৰবাস ৰূপে পৰিধান কৰা ঋষিসকলে মন্দাকিনী নদীত অৱগাহন কৰি স্নান কৰে।
Verse 7
आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियमादूर्ध्वबाहवः।एते परे विशालाक्षि मुनय स्संशितव्रताः।।।।
বিশালাক্ষি, নিয়মানুষ্ঠান অনুসৰি ঊৰ্ধ্ববাহু হৈ আদিত্যদেৱক উপতিষ্ঠা কৰি উপাসনা কৰা দঢ়়ব্ৰত, সংশিতব্ৰত অন্য মুনিসকল ইয়াতো আছে।
Verse 8
मारुतोद्धूतशिखरैः प्रनृत्त इव पर्वतः।पादपैः पत्रपुष्पाणि सृजद्भिरभितो नदीम्।।।।
মাৰুতৰ বেগত দুলা গছৰ শিখৰসমূহেৰে পৰ্বতখন যেন নৃত্য কৰিছে বুলি লাগিছিল; নদীৰ চাৰিওফালে গছবোৰে পাতা আৰু পুষ্প ঝৰাই দিছিল।
Verse 9
चिन्मणिनिकाशोदां क्वचित्पुलिनशालिनीम्।क्वचित्सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
মন্দাকিনী নদীখন চোৱা—কেতিয়াবা ইয়াৰ জল চিন্মণিৰ দৰে স্ফটিকসম স্বচ্ছ, কেতিয়াবা বালুকাময় পুলিনেৰে শোভিত, আৰু কেতিয়াবা সিদ্ধজনৰে পৰিপূৰ্ণ।
Verse 10
निर्धूतान्वायुना पश्य विततान्पुष्पसञ्चयान्।पोप्लूयमानानपरान्पश्य त्वं जलमध्यगान्।।।।
বায়ুৰে ঝৰি পৰি ছড়াই থকা পুষ্পসঞ্চয়ৰ বিস্তৃত ঢিপবোৰ চোৱা; আৰু জলৰ মাজত ভাঁহি থকা আন আন পুষ্পৰাশিবোৰো তুমি নিহাৰ।
Verse 11
तांश्चातिवल्गुवचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजाः।अधिरोहन्ति कल्याणि निष्कूजन्त श्शुभा गिरः।।।।
হে কল্যাণী সীতে! অতি-মধুৰ স্বৰযুক্ত ‘ৰথাঙ্গ’ নামে দ্বিজ পক্ষীবোৰ সেই ফুলৰ সঞ্চয়ৰ ওপৰত নামি, শুভ ধ্বনিত মধুৰ কূজন কৰে।
Verse 12
दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च शोभने।अधिकं पुरवासाच्च मन्ये तव च दर्शनात्।।।।
হে শোভনে সীতে! তোমাৰ সান্নিধ্যত চিত্ৰকূট আৰু শোভাময় মন্দাকিনীৰ দৰ্শন, নগৰবাস (অযোধ্যাবাস)তকৈও অধিক আনন্দদায়ক বুলি মই মনে কৰোঁ।
Verse 13
विधूतकलुषै स्सिद्धैस्तपोदमशमान्वितैः।नित्यविक्षोभितजलां विगाहस्व मया सह।।।।
পাপক্লেশ বিধৌত, তপ, দম আৰু শমেৰে সংযুক্ত সিদ্ধ মহাত্মাসকলে যাৰ জল সদায় উথল-পাথল কৰে—সেই নদীত মোৰ সৈতে নামি ডুব দে।
Verse 14
सखीवच्च विगाहस्व सीते मन्दाकिनीं नदीम्।कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि।।।।
হে সীতে, হে ভামিনী! সখীৰ দৰে এই মন্দাকিনী নদীত নাম; পানীত ক্ৰীড়া কৰোঁতে ৰঙা কমল আৰু শুভ্ৰ পুষ্কৰ ফুলবোৰ ডুবাই দে।
Verse 15
त्वं पौरजनवद्व्यालानयोध्यामिव पर्वतम्।मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवदिमां नदीम्।।।।
হে বনিতে! এই বনৰীয়া জন্তুবোৰক নগৰবাসীৰ দৰে, এই পৰ্বতক অযোধ্যাৰ দৰে, আৰু এই নদীক সৰযূৰ দৰে নিত্য ভাবি লওক।
Verse 16
लक्ष्मणश्चापि धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थितः।त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयथो मम।।।।
লক্ষ্মণো ধাৰ্মিকচিত্ত, মোৰ আদেশত স্থিৰ হৈ সজ্জিত আছে; আৰু তুমি, হে বৈদেহী, সদায় অনুকূল হৈ মোৰ হৃদয়ত প্ৰীতি জগাই তোলো।
Verse 17
उपस्पृशंस्त्रिषवणं मधुमूलफलाशनः।नायोध्यायैन राज्याय स्पृहयेऽद्य त्वया सह।।।।
ত্ৰিসৱণ উপস্পৰ্শ (স্নান-আচমন) কৰি, মধু, মূল আৰু ফল আহাৰ কৰি—আজি তোমাৰ সৈতে থাকি মই অযোধ্যাৰো, ৰাজ্যৰো কোনো স্পৃহা নকৰোঁ।
Verse 18
इमांहि रम्यां मृगयूथशालिनीं निपीततोयां गजसिंहवानरैः।सुपुष्पितां पुष्पभरैरलङ्कृतां नसोऽस्ति य स्स्यान्न गतक्लम स्सुखी।।।।
এই ৰম্য মন্দাকিনী মৃগৰ জাক-জুৰি শোভিত; ইয়াৰ জল হাতী, সিংহ আৰু বানৰে পান কৰিছে। সম্পূৰ্ণ ফুলেৰে ভৰা গছৰ পৰা ঝৰা পুষ্পৰ ভাৰে অলংকৃত এই নদীখন দেখিলে কাৰ ক্লান্তি নোহোৱা হয়, আৰু কোনে সুখী নোহোৱাকৈ থাকিব পাৰে?
Verse 19
इतीव रामो बहुसङ्गतं वचः प्रियासहाय स्सरितं प्रति ब्रुवन्।चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः।।।।
এইদৰে—দীৰ্ঘ আৰু যথাযথ বাক্যৰে—নদীৰ বিষয়ে ক’বলৈ ক’বলৈ, প্ৰিয়াসহচৰিণীৰ সৈতে ৰঘুবংশবৰ্ধক শ্ৰীৰামে অঞ্জনৰ দৰে শ্যামপ্ৰভাযুক্ত ৰম্য চিত্ৰকূটত বিচৰণ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Rather than a conflict, the pivotal action is Rāma’s deliberate revaluation of exile: he invites Sītā into the Mandākinī and explicitly states he does not yearn for Ayodhyā or kingship, converting displacement into chosen dharmic steadiness.
The sarga teaches that inner fulfilment arises from disciplined living, sacred routine, and harmonious companionship; political power is shown as secondary when the mind is stabilized by dharma, tapas-aligned communities, and reverent engagement with nature.
Citrakūṭa and the Mandākinī form the primary sacred landscape, linked by comparison to Ayodhyā and the Sarayū; cultural markers include triṣavaṇa bathing, ascetic immersion, and Sun worship (Āditya-upasthāna), mapping the river as a living tīrtha.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.