Sarga 34
रामदर्शनार्थं दारानयनम् — The Queens Summoned; Rama’s Leave-Taking and Dasaratha’s Collapse
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত ৰাজপ্ৰাসাদৰ সুসংবদ্ধ দৃশ্য হঠাতে চেতনাৰ সংকটলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। ৰামে সুমন্ত্ৰক আদেশ দিয়ে দাশৰথক তেওঁৰ আগমনৰ কথা জনাবলৈ। সুমন্ত্ৰ ভিতৰত গৈ শোকত নিঃশেষ হোৱা ৰজাক দেখে—ডুবন্ত সূৰ্য, ছাইঢকা অগ্নি, শুকান পুখুৰী আদি উপমাৰে ৰজাৰ ক্ষয়িষ্ণু অৱস্থা বৰ্ণিত হয়। ৰজাৰ আজ্ঞাত সুমন্ত্ৰে ৰাণীসকলক মাতি আনে; কৌশল্যা বৃহৎ পৰিবাৰে সৈতে আহে, যি সমষ্টিগত শোকৰ চিহ্ন। ৰাণীসকল আহি পোৱাৰ পাছত দাশৰথে ৰামক ভিতৰলৈ আনিবলৈ কয়। হাত জোৰা ৰামক আগবাঢ়ি আহোঁতে দেখি ৰজা উঠি দৌৰি যায়, কিন্তু ওচৰ পোৱাৰ আগতেই মূৰ্ছা গৈ পৰে; প্ৰাসাদত বহু নাৰীৰ কাতৰ বিলাপ আৰু অলংকাৰৰ ঝংকাৰ বিপৰ্যয়ৰ ধ্বনি হৈ উঠে। ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু সীতাই তেওঁক শয্যাত তুলি ৰাখে। জ্ঞান ঘূৰি আহিলে ৰামে দণ্ডকাৰণ্যলৈ যাত্ৰাৰ বাবে বিদায় বিচাৰে আৰু লক্ষ্মণ-সীতাক সংগী হ’বলৈ অনুমতি প্ৰাৰ্থনা কৰে। সত্যৰ বন্ধনত আবদ্ধ আৰু কৈকেয়ীৰ চাপত দাশৰথে শপথ এৰাবলৈ ৰামকেই সিংহাসন গ্ৰহণ কৰিবলৈ প্ৰস্তাৱ দিয়ে। ৰামে সত্য পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ৰাজ্য-ভোগ ত্যাগ কৰে আৰু বৰদান সম্পূৰ্ণ ৰূপে পালন হ’ব লাগিব বুলি দৃঢ় থাকে—ভৰতেই ৰাজ্য পাবে। দাশৰথ কেতিয়াবা আশীৰ্বাদ দিয়ে, কেতিয়াবা অন্ততঃ এক ৰাতি থাকিবলৈ মিনতি কৰে; ৰামে কয় পিতা দেৱতাসকলৰো বাবে দেৱসম, তেওঁৰ সংকল্প নাবদলিব আৰু চৌদ্দ বছৰৰ পাছত তেওঁ ঘূৰি আহিব। শেষত দাশৰথে পুনৰ ৰামক আঁকোৱালি ধৰি মূৰ্ছা যায়; কৈকেয়ী বাদে ৰাণীসকল আৰু সুমন্ত্ৰো অচেতন হয়, আৰু সৰ্বত্ৰ হাহাকাৰ বিয়পি পৰে।
Shlokas
Verse 1
ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान्।उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति।।।।
তেতিয়া কমলপত্ৰ-নয়ন, শ্যামবৰ্ণ, মহান আৰু নিৰুপম শ্ৰীৰামে সেই সূতক ক’লে: “মোৰ পিতৃক মোৰ বিষয়ে জনাই দিয়া—মই আহিছোঁ বুলি।”
Verse 2
स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः।प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ।।।।
ৰামৰ আদেশত প্ৰেৰিত সূত সুমন্ত্ৰ—শোকত ইন্দ্ৰিয় মলিন হৈ—দ্ৰুত ভিতৰলৈ সোমাই, গভীৰ নিশ্বাস এৰি থকা নৃপতিক দেখিলে।
Verse 3
उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्।तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्।।।।
সেয়ে জগতীপতিক ম্লান হোৱা দেখিলে—গ্ৰহণগ্ৰস্ত সূৰ্যৰ দৰে, ভস্মে ঢকা অগ্নিৰ দৰে, পানীশূন্য পুখুৰীৰ দৰে।
Verse 4
आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम्।राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत्।।।।
ৰামক শোকত নিমগ্ন আৰু মন পৰম ব্যাকুল দেখি, মহাপ্ৰাজ্ঞ সূতে প্ৰাঞ্জলি ধৰি তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 5
तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा।भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत्।।।।
প্ৰথমে সূতে জয়-আশীৰ্বাদেৰে ৰজাক সম্ভাষণ কৰি বঢ়াই দিলে; তাৰ পাছত ভয়ত কঁপা বাণীৰে, মন্দ আৰু মৃদু স্বৰত কোমলভাৱে ক’লে।
Verse 6
अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः।ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपजीविनाम्।।।।
এই পুৰুষব্যাঘ্ৰ আপোনাৰ পুত্ৰ ৰাম দুৱাৰত থিয় হৈ আছে; ব্ৰাহ্মণসকলক আৰু নিজৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ সকলোকে দানস্বৰূপে সৰ্বধন দান কৰি শেষ কৰিছে।
Verse 7
स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामस्सत्यपराक्रमः।सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते।।1.34.7।।
ভদ্ৰং তে! সত্যপৰাক্ৰমী ৰামক দৰ্শন দিয়া; সকলো সুহৃদক বিদায় জনাই, তেওঁ এতিয়া আপোনাক দেখা পাবলৈ ইচ্ছা কৰিছে।
Verse 8
गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते।वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः।।।।
হে জগতীপতে! তেওঁক চাওক—সকলো ৰাজগুণেৰে বিভূষিত, ৰশ্মিৰে বেষ্টিত আদিত্যৰ দৰে—এতিয়া তেওঁ মহাৰণ্যলৈ প্ৰস্থান কৰিছে।
Verse 9
स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः।आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम्।।।।
সত্যবাদী, ধৰ্মাত্মা, গাম্ভীৰ্যত সাগৰসম, আকাশৰ দৰে নিৰ্মল—সেই নৰেন্দ্ৰই তাক উত্তৰ দিলে।
Verse 10
सुमंन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः।दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।
“সুমন্ত্ৰ, ইয়াত থকা মোৰ যিসকল দাৰা (পত্নী) আছে, সকলোকে লৈ আহা। সকলো পত্নীৰে পৰিবৃত হৈ ধাৰ্মিক শ্ৰীৰামৰ দৰ্শন কৰিবলৈ মই ইচ্ছা কৰোঁ।”
Verse 11
सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्।आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम्।।।।
অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰি সুমন্ত্ৰই সেই স্ত্ৰীসকলক ক’লে: “আৰ্য্যা মহিলাসকল, ৰজাই তোমালোকক আহ্বান কৰিছে; তাত যোৱা—বিলম্ব নকৰিবা।”
Verse 12
एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया।प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम्।।।।
সুমন্ত্ৰই নৃপাজ্ঞা অনুসাৰে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, স্বামীৰ আদেশ-ৰূপ শাসন বুজি সকলো স্ত্ৰী সেই ভৱনৰ ফালে ৰাওনা হ’ল।
Verse 13
अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः।कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः।।।।
তাৰ পাছত অর্ধসপ্তশত (তিনিশ পঞ্চাশ) প্ৰমদা—শোকত তাম্ৰবৰ্ণ হোৱা নয়নধাৰী, ব্ৰতনিষ্ঠ—কৌসল্যাক ঘেৰি ধীৰে ধীৰে আগবাঢ়িল।
Verse 14
आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः।उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम्।।।।
ৰাণীসকল আহি উপস্থিত হোৱাত ধৰাধিপ ৰজাই তেওঁলোকক চাৱি সূতক ক’লে: “সুমন্ত্ৰ, মোৰ পুত্ৰক ইয়ালৈ আন।”
Verse 15
स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा।जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः।।।।
তাৰ পিছত সূতে ৰামক, লগতে লক্ষ্মণ আৰু মৈথিলী (সীতা)ক লৈ, বিলম্ব নকৰি জগতপতি ৰজাৰ সন্নিধিলৈ তৎক্ষণাৎ আগবাঢ়িল।
Verse 16
स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम्।उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीजनसंवृतः।।।।
দূৰৰ পৰা কৃতাঞ্জলি কৰি আহি থকা পুত্ৰক দেখি, শোকাকুল আৰু অন্তঃপুৰৰ স্ত্ৰীজনৰে ঘেৰাও হোৱা ৰজাই তৎক্ষণাৎ আসনৰ পৰা উঠি পৰিল।
Verse 17
सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः।तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः।।।।
ৰামক দেখি বিশামপতি ৰজাই বেগেৰে দৌৰি আহিল; কিন্তু তেওঁক পোৱা নোৱাৰি, দুঃখত ব্যাকুল ৰজা মূৰ্ছিত হৈ ভূমিত লুটি পৰিল।
Verse 18
तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः।विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा।।।।
তেতিয়া ৰাম আৰু মহাৰথী লক্ষ্মণ তৎক্ষণাৎ ৰজাৰ ওচৰলৈ দৌৰি গ’ল; দুখে শোকাকুল হৈ যেন চেতনাহীন হোৱা নৃপতিক তেতিয়া তেওঁলোকে দেখিলে।
Verse 19
स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि।हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः।।।।
ৰাজভৱনত হঠাৎ সহস্ৰ নাৰীৰ কৰুণ বিলাপ উঠিল—“হা হা ৰাম!”—আৰু অলংকাৰৰ ঝংকাৰ ধ্বনিৰ সৈতে মিলি এক গুঞ্জনময় হৈ পৰিল।
Verse 20
तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ।पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन्।।।।
ৰাম-লক্ষ্মণ দুয়োয়ে বাহুৰে তেওঁক আলিঙ্গন কৰি; সীতাৰ সৈতে, কান্দি কান্দি ৰজাক এখন পৰ্য্যংকত বহুৱালে।
Verse 21
अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम्।उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम्।।।।
অল্প সময়ৰ পাছত মহীপতিয়ে চেতনালাভ কৰিলে; তেতিয়া ৰাম হাত জোৰ কৰি থিয় হৈ, শোকসাগৰত নিমজ্জিত তেওঁক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 22
आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः।प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम्।।।।
হে মহাৰাজ, মই আপোনাৰ অনুমতি বিচাৰোঁ; আপুনি আমাৰ সকলোৰে ঈশ্বৰসম স্বামী। মই দণ্ডকাৰণ্যলৈ প্ৰস্থান কৰিছোঁ—কুশল আৰু মঙ্গলচিত্তে মোক বিদায় দি চাবলৈ কৃপা কৰক।
Verse 23
लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम्।कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः।।।।
লক্ষ্মণকোও অনুমতি দিয়া; আৰু সীতাও মোৰ পিছে পিছে বনলৈ যাবলৈ দৃঢ়। বহু সত্য আৰু যুক্তিসঙ্গত কাৰণ দেখুৱাই মই বাধা দিলোঁ, তথাপি তেওঁলোকে পিছত থাকিবলৈ মানি নল’লে।
Verse 24
अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद।लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः।।।।
হে মানদ, শোক ত্যাগ কৰি আমাৰ সকলোকে অনুমতি দিয়া—লক্ষ্মণক, মোক আৰু সীতাক—যেনেকৈ প্ৰজাপতি নিজৰ প্ৰজাসকলক অনুমতি দিয়ে।
Verse 25
प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः।उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम्।।।।
ৰাজাৰ অনুমতি শান্তচিত্তে অপেক্ষা কৰি, বনবাসলৈ প্রস্তুত হৈ থকা ৰাঘৱক দেখি, জগতীপতি ৰজাই ক’লে।
Verse 26
अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः।अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम्।।।।
“হে ৰাঘৱ, কাইকেয়ীয়ে বৰদান দানৰ মোহে মোক বিভ্ৰান্ত কৰি তুলিছে। তুমি মোক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা; আৰু আজি তুমিয়েই অযোধ্যাৰ ৰজা হোৱা।”
Verse 27
एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः।प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः।।।।
নৃপতিয়ে এনেদৰে কোৱাত, ধৰ্মধাৰকসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আৰু বাক্নিপুণ শ্ৰীৰামে অঞ্জলি বঁধি পিতৃক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 28
भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः।अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽनृतम्।।।।
হে নৃপতে, আপুনি হাজাৰ বছৰলৈ এই পৃথিৱীৰ অধিপতি হৈ থাকক। মই ত অৰণ্যতেই বাস কৰিম; মোৰ কাৰণে আপুনি অসত্য নকৰিব।
Verse 29
नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते।पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप।।।।
বনবাসত নৱ আৰু পাঁচ—চৌদ—বছৰ কটাই, প্ৰতিজ্ঞা সম্পূৰ্ণ কৰি, হে নৰাধিপ, মই পুনৰ আহি আপোনাৰ পাদযুগল ধৰি প্ৰণাম কৰিম।
Verse 30
रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः।कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत्।।।।
সত্যৰ পাশেৰে বাঁধ খাই আৰু কৈকেয়ীৰ প্ৰেৰণা পাই, আৰ্ত হৈ কন্দা ৰাজাই নিজৰ প্ৰিয় পুত্ৰক বেদনাভৰা কথাৰে ক’লে।
Verse 31
श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च।गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम्।।।।
হে তাত, তোৰ কল্যাণ আৰু বৃদ্ধি, আৰু তোৰ পুনৰাগমনৰ নিমিত্তে—যা; তোৰ পথ মঙ্গলময়, নিৰ্বিঘ্ন আৰু সকলো দিশৰ পৰা নিৰ্ভয় হওক।
Verse 32
न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव।विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन।।।।
হে তাত, তুমি সত্যাত্মা আৰু তোমাৰ মন ধৰ্মত স্থিৰ; সেয়ে, হে ৰঘুনন্দন, তোমাৰ সংকল্পৰ পৰা তোমাৰ বুদ্ধিক উলটাই আনিব সহজ নহয়।
Verse 33
अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा।एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम्।।।।
কিন্তু আজি—এই ৰাতিতেই, পুত্ৰ—কোনোমতে নাযাবা। যদি মই তোমাক আৰু এটা দিনো দেখা পাই, তেন্তে মই অলপ সময় আৰু শান্তিতে সহিব পাৰিম।
Verse 34
मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम्।तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि।।।।।
মাতৃক আৰু মোক চাই আজি এই ৰাতি ইয়াতেই থাক। আমাৰ সকলো কামনা তৃপ্ত কৰি, কাইলৈ উপযুক্ত সময়ত তুমি প্ৰস্থান কৰিবা।
Verse 35
दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया।मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम्।।।।
হে পুত্ৰ, হে ৰাঘৱ, তুমি সকলো দিশে অতি দুস্কৰ কাৰ্য কৰি আছা: মোৰ প্ৰিয়াৰ্থে প্ৰিয়জনক ত্যাগ কৰি নিৰ্জন বনলৈ গৈ আছা।
Verse 36
न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव।छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया।।।।
এইটো মোৰ প্ৰিয় নহয়, পুত্ৰ—হে ৰাঘৱ, মই সত্যৰ শপথ কৰি কওঁ। ছাইৰ তলত লুকাই থকা অগ্নিৰ দৰে, গোপন অভিপ্ৰায় থকা এজনী স্ত্ৰীয়ে মোক প্ৰতাৰণা কৰিছে।
Verse 37
वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि।अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः।।.।।
মোৰ ওপৰত যি বঞ্চনা আহি পৰিছে, তাক তুমি পাৰ কৰাবলৈ ইচ্ছা কৰিছা; সদাচাৰ আৰু কুল-পরম্পৰা নাশকাৰিণী কৈকেয়ীৰ প্ৰচোদনাত।
Verse 38
न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम।अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि।।।।
আৰু এইটোও সৰ্বাধিক আশ্চৰ্য নহয়—হে পুত্ৰ, মোৰ জ্যেষ্ঠ সুতো তুমি পিতাক অসত্যবচনী নকৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা।
Verse 39
अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत्।।।।
তেতিয়া, দুখাৰ্ত পিতাৰ বাক্য শুনি, ভ্ৰাতা লক্ষ্মণৰ সৈতে থকা ৰামে শোকাকুল হৈ কথা ক’লে।
Verse 40
प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति।अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे।।।।
আজি মই যি পুণ্য-গুণ লাভ কৰিব পাৰোঁ—কাইলৈ মোক সেয়া কোনে দিব? সেয়ে সকলো কামনা ত্যাগ কৰি মই প্ৰস্থানকেই বৰণ কৰোঁ।
Verse 41
इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला।मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्।।।।
এই পৃথিৱী—ৰাজ্যসহ, প্ৰজাসহ আৰু ধন-ধান্যৰে পৰিপূৰ্ণ—মই ত্যাগ কৰিলোঁ; সেয়ে ই ভৰতক অৰ্পণ কৰা হওক।
Verse 42
वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति।यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया।।।।दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव।
বনবাসৰ বাবে মোৰ সংকল্প আজি কেতিয়াও নডগমগাব। হে ৰাজা, বৰদাতা! তুমি প্ৰসন্ন হৈ কৈকেয়ীক যি বৰ দিছিলা, সেয়া সম্পূৰ্ণৰূপে পূৰ্ণ হওক; হে পাৰ্থিৱ, তুমি বচনসত্য হওঁ।
Verse 43
अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन्।।।।चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह।
তোমাৰ কোৱা মতে তোমাৰ আদেশ যথাযথভাৱে পালন কৰি, মই চৌদ বছৰ বনতে বাস কৰিম, বনচৰসকলৰ সৈতে একেলগে থাকিম।
Verse 44
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।।।न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।।।
ইয়াত চিন্তা নকৰিবা; পৃথিৱীৰ ৰাজত্ব ভৰতক দিয়া হওক। মোৰ ৰাজ্যৰ আকাংক্ষা নাই, নাহে আত্মসুখো প্ৰিয়; হে ৰঘুনন্দন, তোমাৰ আদেশ যথানিদেশ পালন কৰাটোৱেই মোৰ বাবে সৰ্বাধিক প্ৰিয়।
Verse 45
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।2.34.44।।न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।2.34.45।।
ইয়াত চিন্তা নকৰিবা; পৃথিৱীৰ ৰাজত্ব ভৰতক দিয়া হওক। মোৰ ৰাজ্যৰ আকাংক্ষা নাই, নাহে আত্মসুখো প্ৰিয়; হে ৰঘুনন্দন, তোমাৰ আদেশ যথানিদেশ পালন কৰাটোৱেই মোৰ বাবে সৰ্বাধিক প্ৰিয়।
Verse 46
अपगच्छतु ते दु:खं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः।न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः।।।।
তোমাৰ দুখ আঁতৰি যাওক; চকুপানীত ভিজি নপৰা। অদম্য সাগৰ—নদীসমূহৰ অধিপতি—কেতিয়াও কঁপি নুঠে।
Verse 47
नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम्।नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जीवितम्।।।।
মোৰ ৰাজ্য নালাগে, সুখ নালাগে, পৃথিৱীৰ আধিপত্যও নালাগে। এই সকলো ভোগ নালাগে, স্বৰ্গ নালাগে, জীৱনো নালাগে।
Verse 48
त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ।प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे।।।।
হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, মই তোমাক সত্যত স্থিৰ থাকিবলৈ বিচাৰোঁ, অসত্যত নহয়। তোমাৰ সন্মুখতে, সত্য আৰু মোৰ অৰ্জিত পুণ্যৰ শপথ কৰি কৈছোঁ।
Verse 49
न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो।स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः।।।।
তাত, প্ৰভো, মোৰ পক্ষে ইয়াত ক্ষণমাত্ৰও থাকিব নোৱাৰোঁ। এই শোক সংযম কৰি ধাৰণ কৰা; মোৰ সংকল্পত কোনো পৰিবৰ্তন নাই।
Verse 50
अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव।मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये।।।।
ৰাঘৱ, কৈকেয়ীয়ে সঁচাকৈয়ে মোক ‘বনলৈ যোৱা’ বুলি অনুৰোধ কৰিছে। আৰু মই ‘মই যাম’ বুলি কৈছোঁ; সেয়ে সেই সত্য—মোৰ বচন—মই পালন কৰিম।
Verse 51
मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते।।।।
হে দেৱ, তুমি উৎকণ্ঠা নকৰিবা; আমি বনত আনন্দেৰে বিহাৰ কৰিম। সি শান্ত, হৰিণেৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু নানা পক্ষীৰ নাদেৰে গুঞ্জিত।
Verse 52
पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्।तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः।।।।
তাত, পিতাক দেৱতাসকলৰো দেৱতা বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। সেয়ে পিতাকেই মোৰ দেৱতা বুলি মানি, মই পিতৃবচন পালন কৰিম।
Verse 53
चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम।पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम्।।।।
হে নৰসত্তম, চৌদ বছৰ পাৰ হ’লে তুমি মোক পুনৰ ঘূৰি অহা দেখিবা। এই শোক-সন্তাপ ত্যাগ কৰা।
Verse 54
येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः।स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः।।।।
হে পুৰুষশাৰ্দূল, অশ্ৰুতে গলা ৰুদ্ধ হোৱা এই সমগ্ৰ জনতাক স্থিৰ কৰিবলগীয়া তুমিয়েই। তেন্তে কিয় তুমি এনে বিকাৰলৈ গ’লা?
Verse 55
पुरं च राष्ट्रं च मही च केवलामया निसृष्टा भरताय दीयताम्।अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम्।।।।
এই নগৰ, এই ৰাজ্য আৰু মই ত্যাগ কৰা সমগ্ৰ পৃথিৱী—সকলো ভৰতক দিয়া হওক। মই আপোনাৰ নিৰ্দেশ পালন কৰি দীঘলীয়া সময় সেৱা কৰিবলৈ বনলৈ গম কৰিম।
Verse 56
मया निसृष्टां भरतो महीमिमांसशैलषण्डां सपुरां सकाननाम्।शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलंत्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत्।।।।
মই ত্যাগ কৰা এই শুভ ভূমি—পৰ্বতশ্ৰেণী, নগৰ আৰু কাননসহ, সুসীমিত সীমাৰে ঘেৰোৱা—ভৰত একেলাই শাসন কৰক। হে নৃপতে, আপুনি যি কৈছে সেয়া তথাস্তূ হওক।
Verse 57
न मे तथा पार्थिव धीयते मनोमहत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये।यथा निदेशे तव शिष्टसम्मतेव्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ।।।।
হে পাৰ্থিৱ, মহৎ ভোগত বা নিজৰ প্ৰিয় বস্তুত মোৰ মন তেনে সন্তুষ্ট নহয়; যিদৰে শিষ্ট-জ্ঞানীসকলৰ সন্মত আপোনাৰ আদেশ পালন কৰাত হয়। হে অনঘ, মোৰ কাৰণে আপোনাৰ শোক দূৰ হওক।
Verse 58
तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययंन सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम्।न जीवितं त्वामनृतेन योजयन्वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा।।।।
সেয়ে আজি, হে অনঘ, আপোনাক অসত্যত বাঁধিব লাগিলে মই ন অব্যয় ৰাজ্য, ন সৰ্বকাম, ন সুখ, ন মৈথিলীক—ন জীৱনকো—বৰণ নকৰোঁ। মই কেৱল এইটোৱেই বাছোঁ—আপুনি যিদৰে কৈছে তেনেদৰে আপোনাৰ ব্ৰত সত্য হৈ স্থিৰ থাকক।
Verse 59
फलानि मूलानि च भक्षयन्वनेगिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च।वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपम्सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः।।।।
বনত ফল-মূল ভক্ষণ কৰি, পৰ্বত আৰু নদী-সৰোবৰ চাই, বিচিত্ৰ বৃক্ষৰে শোভিত সেই অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰি মই সুখী হ’ম। আপোনাৰ শান্তি হওক।
Verse 60
एवं स राजा व्यसनाभिपन्नःशोकेन दुःखेन च ताम्यमानः।आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञोमोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित्।।।।
এইদৰে সেই ৰজা বিপদত আৱিষ্ট হৈ, শোক আৰু দুখেৰে ক্ষীণ হৈ, পুত্ৰক আলিঙ্গন কৰিলে; তাৰ পাছত সংজ্ঞা হেৰুৱাই মোহ-মূৰ্ছাত পৰি গ’ল আৰু একো চেষ্টাই নকৰিলে।
Verse 61
देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेतास्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम्।रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छांहाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम्।।।।
তাৰ পাছত দেৱীসকল একেলগে গোট খাই, নৰদেৱৰ পত্নী কৈকেয়ীক এৰি থৈ, উচ্চস্বৰে বিলাপ কৰিলে। সুমন্ত্ৰও কান্দি কান্দি মূৰ্ছিত হৈ পৰিল; তাত সৰ্বত্ৰ ‘হা হা!’ বুলি কৰুণ আৰ্তনাদ উঠিল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a king may escape a pledged boon by reversing succession. Daśaratha urges Rāma to imprison him and take the throne, but Rāma rejects any remedy that would make the father’s promise untrue, insisting the boons to Kaikeyī be honored fully.
Dharma is shown as fidelity to truth under emotional pressure: Rāma prioritizes satya over sovereignty, pleasure, and even life, and treats the father’s command as divine authority, modeling maryādā as disciplined adherence to rightful order.
The palace complex (inner apartments, audience space, throne/couch) functions as the cultural setting for royal protocol, while Daṇḍakāraṇya is named as the destination that transforms the narrative from courtly governance to forest-based dharma and ascetic endurance.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.