Sarga 53
पञ्चाशत्तमः सर्गः (Sarga 53) — Rāma’s Lament, Vigil for Sītā, and Lakṣmaṇa’s Consolation
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত বসতি-ভূমিৰ বাহিৰত প্ৰথম ৰাতিৰ চিত্ৰণ আছে; বনবাসক এক ধৰ্মীয় সংক্রমণ আৰু নৈতিক পৰীক্ষা ৰূপে দেখুওৱা হৈছে। এটা গছৰ তলত উপস্থিত হৈ ৰামে পশ্চিমীয়া সন্ধ্যা-উপাসনা সম্পন্ন কৰে আৰু সীতাৰ যোগক্ষেম তেওঁলোকৰ সাৱধানতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে বুলি লক্ষ্মণক ৰাতিৰ প্ৰহৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। ৰাজসুখৰ যোগ্য হ’লেও মাটিত শয়ন কৰি ৰামে অযোধ্যাৰ কথা চিন্তা কৰে—দশৰথৰ দুঃখ, কৈকেয়ীৰ অভিলাষ, আৰু আগন্তুক ৰাজনীতি য’ত ভৰত একমাত্ৰ অধিপতি হ’ব পাৰে। ৰামে ৰাজধৰ্মৰ শিক্ষা দিয়ে: কামে যেতিয়া অৰ্থ আৰু ধৰ্মক আচ্ছন্ন কৰে, তেতিয়া ৰজা সুখৰ বশ হৈ ধৰ্ম ত্যাগ কৰে আৰু শীঘ্ৰ পতিত হয়—দশৰথৰ বৰ্তমান অৱস্থা তাৰ দৃষ্টান্ত। তাৰ পিছত তেওঁ কৌশল্যা আৰু সুমিত্ৰাৰ বাবে উদ্বিগ্ন হয়, লক্ষ্মণক মাতৃসকলক ৰক্ষা কৰিবলৈ উভতি যাবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে আৰু কৌশল্যাৰ ফলপ্ৰাপ্তিৰ মুহূর্তত দুখ দিয়াৰ বাবে আত্মগ্লানি প্ৰকাশ কৰে। শেষত সংযম-নীতি স্পষ্ট হয়: ৰাম ক’বলৈ ধৰে যে বাণেৰে অযোধ্যা আৰু পৃথিৱীকো বশ কৰিব পাৰে, কিন্তু উদ্দেশ্যহীন শক্তি-প্ৰদৰ্শন নকৰে; অধৰ্মৰ ভয় আৰু পৰলোকৰ চিন্তাত অভিষেক ত্যাগ কৰে। ৰাম অশ্ৰুসিক্ত নীৰৱ হ’লে লক্ষ্মণে ভক্তি আৰু সাহসেৰে সান্ত্বনা দিয়ে—ৰামবিহীন অযোধ্যাক চন্দ্ৰহীন ৰাতিৰ দৰে বৰ্ণনা কৰি কয় যে সীতা বা তেওঁ কোনেও ৰামৰ পৰা পৃথক থাকিব নোৱাৰে। ত্ৰয়ী ন্যগ্ৰোধৰ তলত সাজি থোৱা শয্যাত বিশ্ৰাম লয়; ৰামে লক্ষ্মণৰ এই সংকল্প গ্ৰহণ কৰে যে তেওঁ বনধৰ্ম মানি সম্পূৰ্ণ বনবাস ভাগ-বতৰা কৰিব। নিৰ্জন অৰণ্যত দুয়ো ভায়েক সিংহসম নিৰ্ভীক থাকে।
Shlokas
Verse 1
स तं वृक्षं समासाद्य सन्ध्यामन्वास्यपश्चिमाम्।रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम्।।।।
সেই গছৰ ওচৰলৈ গৈ ৰামে পশ্চিমমুখে সায়ং-সন্ধ্যা-বন্দনা সম্পন্ন কৰিলে; তাৰ পাছত সান্ত্বনা দান কৰোঁতাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ৰামে লক্ষ্মণক ক’লে।
Verse 2
अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः।या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि।।।।
আজি জনপদৰ বাহিৰত আমাৰ প্ৰথম ৰাতি; আৰু সুমন্ত্ৰ নথকাৰ ৰাতি। তথাপি ইয়াক লৈ তুমি উৎকণ্ঠিত হ’ব নালাগে।
Verse 3
जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्यप्रभृति रात्रिषु।योगक्षेमौ हि सीताया वर्तेते लक्ष्मणावयोः।।।।
হে লক্ষ্মণ, আজিৰ পৰা ৰাতিবোৰত অলসতা নকৰাকৈ জাগি থাকিব লাগিব; কিয়নো সীতাৰ যোগক্ষেম—ৰক্ষা আৰু মঙ্গল—আমাৰ দুয়োৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰে।
Verse 4
रात्रिं कथञ्चिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे।अपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः।।।।
হে সৌমিত্ৰে (লক্ষ্মণ), এই ৰাতিটো কোনো মতে কটাব লাগিব; আমি নিজে সংগ্ৰহ কৰা বস্তু বিছাই মাটিতেই শুই থাকিম।
Verse 5
स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः।इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः।।।।
দামী শয্যাৰ যোগ্য হ’লেও ৰাম মাটিতেই শুই পৰিল আৰু সৌমিত্ৰক এই শুভ, হিতকৰ বাক্য ক’লে।
Verse 6
ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण।कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति।।।।
হে লক্ষ্মণ, নিশ্চয় আজি ৰাতি মহাৰাজ দুখত শুই আছে; কিন্তু কামনা পূৰ্ণ হোৱা কৈকেয়ী নিশ্চয় সন্তুষ্ট হৈ থাকিব।
Verse 7
सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात्।अपि न च्यावयेत्प्राणान् दृष्ट्वा भरतमागतम्।।।।
ৰাজ্যৰ কাৰণে সেই ৰাণী কৈকেয়ী, ভৰত ঘূৰি অহা দেখিলে, মহাৰাজৰ প্ৰাণকো বিপদত পেলাবলৈও কুণ্ঠা নকৰিব পাৰে।
Verse 8
अनाथश्च हि वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः।किं करिष्यति कामात्मा कैकेयी वशमागतः।।।।
সেয়া বয়সীয়া আৰু মোৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ অনাথ হৈ পৰিছে; কামনাৰ বশত কৈকেয়ীৰ অধীন হোৱা ৰজাই কি কৰিব পাৰিব?
Verse 9
इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम्।काम एवार्थधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः।।।।
এই বিপদ আৰু ৰজাৰ বিবেকভ্ৰম দেখি মোৰ মত এই যে অৰ্থ আৰু ধৰ্মতকৈও কাম—ইচ্ছা—হে অধিক গুৰুভাৰ।
Verse 10
को ह्यविद्वानपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत्।छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण।।।।
হে লক্ষ্মণ, কোন পুৰুষ—even অবিদ্বান হলেও—এগৰাকী নাৰীৰ কাৰণে, মোৰ পিতাই যিদৰে মোক ত্যাগ কৰিলে, তেনেদৰে মোৰ দৰে আজ্ঞাপালক পুত্ৰক ত্যাগ কৰিব?
Verse 11
सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः।मुदितान् कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत्।।।।
কেকেয়ীপুত্ৰ ভৰত সুখী, পত্নীসহ; আনন্দিত কোসলবাসীৰ মাজত সি একাই অধিৰাজৰ দৰে কোসল ৰাজ্য ভোগ কৰিব।
Verse 12
स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति।ताते च वयसाऽतीते मयि चारण्यमास्थिते।।।।
কাৰণ সি সমগ্ৰ ৰাজ্যৰ একমাত্ৰ মূৰ হ’ব; হে প্ৰিয়, পিতা বয়সত অতিক্ৰান্ত, আৰু মই অৰণ্যবাস আশ্ৰয় কৰিছোঁ।
Verse 13
अर्थधर्मौ परित्यज्य य काममनुवर्तते।एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा।।।।
অৰ্থ আৰু ধৰ্ম ত্যাগ কৰি যি ৰজা কামনাৰ অনুসৰণ কৰে, সি শীঘ্ৰেই বিপদত পতিত হয়—যেনেকৈ দাশৰথ ৰজাই পতিত হৈছে।
Verse 14
मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च।कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च।।।।
হে সৌম্য লক্ষ্মণ, মোৰ মনে হয় কেকেয়ী দাশৰথৰ বিনাশৰ বাবে, মোৰ বনবাসৰ বাবে আৰু ভৰতৰ ৰাজ্যাৰোহণৰ বাবে ইয়ালৈ আহিছে।
Verse 15
अपीदानीं तु कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता।कौसल्यां च सुमित्रां च सम्प्रबाधेत मत्कृते।।।।
আৰু এতিয়া, সৌভাগ্যৰ মদত মোহিত কেকেয়ীয়ে মোৰ কাৰণে কৌসল্যা আৰু সুমিত্ৰাক কষ্ট নিদিব নে?
Verse 16
मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत्।अयोध्यामित एव त्वं काल्ये प्रविश लक्ष्मण।।।।
লক্ষ্মণ, মোৰ কাৰণে দেৱী সুমিত্ৰা যেন দুখত নপৰে; সেয়ে তুমি ইয়াৰ পৰাই কাইলৈ পুৱা অযোধ্যাত প্ৰৱেশ কৰা।
Verse 17
अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान्।अनाथाया हि नाथस्त्वं कौशल्याया भविष्यसि।।।।
মই সীতাৰ সৈতে একেলগে একাই দণ্ডকাৰণ্যলৈ যাম; নিৰাশ্ৰয়া হৈ পৰিবলগীয়া কৌশল্যাৰ তুমি নাথ আৰু ৰক্ষক হোৱা।
Verse 18
क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेष्यमन्याय्यमाचरेत्।परिदद्याहि धर्मज्ञे भरते मम मातरम्।।।।
ক্ষুদ্ৰকৰ্মা কৈকেয়ী দ্ৰেষৰ বশত ঘৃণিত আৰু অন্যায় আচৰণ কৰিব পাৰে; সেয়ে ধৰ্মজ্ঞ ভৰতক মোৰ মাতৃক সঁপে দে।
Verse 19
नूनं जात्यन्तरे कस्मिन् स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः।जनन्या मम सौमित्रे तस्मादेतदुपस्थितम्।।।।
হে সৌমিত্ৰে লক্ষ্মণ! নিশ্চয় কোনো পূৰ্বজন্মত মোৰ মাতৃয়ে নাৰীক পুত্ৰৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰাইছিল; সেইহেতু এই বিপদ আজি তাইৰ ওপৰত আহিছে।
Verse 20
मया हि चिरपुष्टेन दुखसंवर्धितेन च।विप्रयुज्यत कौशल्या फलकाले धिगस्तु माम्।।।।
মোক দীঘলীয়া সময় পোষি দুখৰ মাজতো ডাঙৰ কৰা কৌশল্যা ফলকালত মোৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈছে—ধিক্ মোক!
Verse 21
मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम्।सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम्।।।।
হে সৌমিত্ৰে লক্ষ্মণ! মই এনে পুত্ৰ যে মাতৃক অনন্ত শোক দিওঁ; সেয়ে কোনো সীমন্তিনী যেন মোৰ দৰে পুত্ৰ কেতিয়াও নজনায়।
Verse 22
मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण शारिका।यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश।।।।
হে লক্ষ্মণ, মোৰ মনে হয় মোৰ মাতৃৰ বাবে মোৰতকৈও তেওঁৰ শাৰিকা অধিক প্ৰিয়; কিয়নো তেওঁৰ মুখৰ পৰা এই বাক্য শুনা যায়— ‘হে শুক, শত্ৰুৰ পাদ কামুৰ!’
Verse 23
शोचन्त्या अल्पभाग्याया न किञ्चिदुपकुर्वता।पुत्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिन्दम।।।।
হে অৰিন্দম, শোকাকুল অল্পভাগ্যৱতী মোৰ মাতৃক—মই একো উপকাৰ কৰিব নোৱাৰোঁ যেতিয়া—মোৰ দৰে পুত্ৰে কি কাম? যেন তেওঁ পুত্ৰহীনা বুলিয়েই।
Verse 24
अल्पभाग्या हि मे माता कौशल्या रहिता मया।शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे।।।।
মোৰ অবিহনে থকা মোৰ মাতৃ কৌশল্যা নিশ্চয় অল্পভাগ্যৱতী; পৰম দুঃখত ব্যাকুল হৈ, যেন শোকসাগৰত পতিত হৈ শয়ন কৰিছে।
Verse 25
एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम्।।।।
হে লক্ষ্মণ, মই যদি ক্ৰোধিত হওঁ, তেন্তে একেলগে মোৰ ইষুৰে অযোধ্যাই নহয়, সমগ্ৰ পৃথিৱীকো বশ কৰিব পাৰোঁ; কিন্তু অকাৰণে বীৰ্য প্ৰদৰ্শন কৰা উচিত নহয়।
Verse 26
अधर्मभयभीतश्च परलोकस्य चानघ।तेन लक्ष्मण नाद्याह मात्मानमभिषेचये।।।।
হে অনঘ লক্ষ্মণ, অধৰ্মৰ ভয়ত আৰু পৰলোকৰ কথাও স্মৰণ কৰি—সেই কাৰণেই আজি মই মোৰ অভিষেক (ৰাজ্যাভিষেক) কৰোৱা নাছিলোঁ।
Verse 27
एतदन्यश्च करुणं विलप्य विजने वने।अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत्।।।।
সেই নিৰ্জন বনত ৰামে এইদৰে আৰু আন আন কৰুণ বিলাপ কৰি, অশ্ৰুপূৰ্ণ মুখেৰে, নিশাৰ নিস্তব্ধতাত মূক হৈ বহি পৰিল।
Verse 28
विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम्।समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः।।।।
ৰামে যেতিয়া বিলাপ থমাই দিলে—নিভি যোৱা জুইৰ দৰে, নিৰ্বেগ সাগৰৰ দৰে—লক্ষ্মণে তেওঁক আশ্বাস দিলে।
Verse 29
ध्रुवमद्य पुरी राजन्नयोध्यायुधिनां वर।निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी।।।।
হে ৰাজন, অস্ত্ৰধাৰীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ! নিশ্চয় আজি তুমি প্ৰস্থান কৰাত অযোধ্যা নগৰী চন্দ্ৰবিহীন ৰাত্ৰিৰ দৰে নিষ্প্ৰভ হৈ পৰিছে।
Verse 30
नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यते।विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ।।।।
হে ৰাম, এইদৰে পৰিতাপ কৰা উচিত নহয়। হে পুৰুষৰ্ষভ, এনে বিলাপে তুমি সীতাকো আৰু মোকো বিষাদগ্ৰস্ত কৰিছা।
Verse 31
न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव।मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविनोद्धृतौ।।।।
হে ৰাঘৱ! তোমাৰ অবিহনে সীতাও নহয়, মইও নহয়—জলৰ পৰা উঠাই লোৱা মাছৰ দৰে—এটা মুহূৰ্ত্তও জীয়াই থাকিব নোৱাৰোঁ।
Verse 32
नहि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परन्तप।द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं चापि त्वया विना।।।।
হে পৰন্তপ! তোমাৰ অবিহনে আজি মই ন পিতাক, ন শত্রুঘ্নক, ন সুমিত্ৰাক দেখা ইচ্ছা কৰিম; তোমাৰ অবিহনে স্বৰ্গও মোৰ মনত নপৰে।
Verse 33
ततस्तत्र सुखासीनौ नातिदूरे निरीक्ष्य ताम्।न्यग्रोधे सुकृतां शय्यां भेजाते धर्मवत्सलौ।।।।
তাৰ পাছত তাত সুকুমাৰে আসীন ধৰ্মৱৎসল সেই দুয়োজনে, ওচৰতে বটবৃক্ষৰ তলত সুন্দৰকৈ সাজি থোৱা শয্যা দেখি, সেই শয্যাত শয়ন কৰিলে।
Verse 34
स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचोनिशम्य चैवं वनवासमादरात्।समाः समस्ता विदधे परन्तपःप्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः।।।।
পৰন্তপ ৰাঘৱ (শ্ৰীৰাম) লক্ষ্মণৰ উত্তম আৰু বিস্তৃত উপদেশ স্নেহেৰে শুনিলে; বনবাসৰ উপযুক্ত ধৰ্মক আশ্ৰয় কৰি, দীৰ্ঘকাললৈ সমগ্ৰ বছৰসমূহ পূৰ্ণ হোৱালৈ অৰণ্যবাসৰ সংকল্প কৰিলে।
Verse 35
ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदामहाबलौ राघववंशवर्धनौ।न तौ भयं सम्भ्रममभ्युपेयतुर्यथैव सिंहौ गिरिसानुगोचरौ।।।।
তাৰ পাছত সেই সময়ত সেই নিৰ্জন বনত, মহাবলী আৰু ৰাঘৱবংশ-বর্ধক সেই দুয়োজনে ভয় বা উৎকণ্ঠাৰ বশ নহ’ল—যেন পাহাৰৰ ঢালত বিচৰণ কৰা দুটা সিংহ।
Frequently Asked Questions
Rāma confronts the tension between capability and legitimacy: he asserts he could overpower Ayodhyā and even the earth with his arrows, yet refuses to act from anger or seize power, choosing dharma and concern for moral consequence over coercive victory.
The sarga teaches that kāma can eclipse artha and dharma, destabilizing kingship and judgment; therefore, righteous restraint, ritual discipline (sandhyā), and responsible protection of dependents are superior to impulsive displays of strength.
Key markers include Ayodhyā and Kosala as the political homeland, the Daṇḍaka trajectory as the exile destination, and the cultural practices of western sandhyā worship and night vigilance; the nyagrodha (banyan) and forest campsite function as symbolic thresholds from court to wilderness-dharma.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.