Sarga 90
भरद्वाजाश्रमगमनम् (Bharata at Bharadvāja’s Hermitage)
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত ভৰতৰ ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমলৈ আগবঢ়া এক গভীৰ বিনয় আৰু ৰাজনৈতিক আত্ম-প্ৰকাশৰ ৰূপে দেখুওৱা হৈছে। এক ক্ৰোশ দূৰত আশ্ৰম দেখা পাই ভৰত সমগ্ৰ সেনাক থমকাই দিয়ে, ৰাজচিহ্ন আৰু অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰে, আৰু মন্ত্রীসকলৰ সৈতে পদব্ৰজে আগবঢ়ে। কুলগুৰু বশিষ্ঠক আগত ৰাখি তেওঁ আচার-ধৰ্মীয় কর্তৃত্বৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা আৰু বলপ্ৰয়োগ নকৰাৰ সংকেত দিয়ে। ভৰদ্বাজ তপস্বী-মৰ্যাদা অনুসাৰে অৰ্ঘ্য, পাদ্য, ফল-মূল আদিৰে আতিথ্য কৰে আৰু অযোধ্যাৰ কুশল-মঙ্গল সুধে; কিন্তু দশৰথৰ নাম উল্লেখ নকৰে—যেন তেওঁ ৰজাৰ মৃত্যুৰ কথা জানে। ৰামৰ প্ৰতি স্নেহবশতঃ তেওঁ ভৰতৰ আগমনৰ কাৰণ সুধে আৰু সন্দেহ প্ৰকাশ কৰে যে ভৰত হয়তো নিৰ্বিঘ্ন ৰাজত্বৰ বাবে বনবাসী ৰাম-লক্ষ্মণক অনিষ্ট কৰিবলৈ আহিছে। ভৰত শোকাকুল হৈ মাতৃৰ কৰ্মক নিজৰ অনুপস্থিতিত হোৱা বুলি কৈ ত্যাগ কৰে আৰু নিজৰ উদ্দেশ্য ঘোষণা কৰে—ৰামৰ চৰণ পূজা কৰি তেওঁক অযোধ্যালৈ উভতাই আনিব। ভৰতৰ অন্তৰ্ভাৱ পৰীক্ষা কৰি নিশ্চিত হোৱাৰ পাছত ভৰদ্বাজ তেওঁৰ সংযম আৰু গুৰুভক্তিৰ প্ৰশংসা কৰে, সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ ৰামৰ চিত্ৰকূটত অৱস্থানৰ কথা জনায়, আৰু পৰদিনা যাত্ৰাৰ আগতে ৰাতি আশ্ৰমত থাকিবলৈ অনুৰোধ কৰে।
Shlokas
Verse 1
भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः।।2.90.1।।पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम्।।2.90.2।।
এটা ক্রোশ দূৰৰ পৰা ভৰদ্বাজ আশ্ৰম দেখা পাই, নৰশ্ৰেষ্ঠ ভৰতে সমগ্ৰ সৈন্যক তাতেই থমকাই মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে আগবাঢ়িল। ধৰ্মজ্ঞ ভৰতে অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু ৰাজোপকৰণ আঁতৰাই, সূক্ষ্ম ক্ষৌম বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, পুৰোহিতক আগত ৰাখি পদব্ৰজে আগুৱাই গ’ল।
Verse 2
भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः।।2.90.1।।पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम्।।2.90.2।।
ধৰ্মজ্ঞানী ৰাম পায়ে হেঁটিয়েই আগবাঢ়িল; অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু ৰাজচিহ্নসমূহ ত্যাগ কৰি, সৰল ক্ষৌম বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, আৰু পুৰোহিতক আগত ৰাখি যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 3
तत स्सन्दर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः।मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानुपुरोहितम्।।2.90.3।।
তাৰ পাছত ৰঘুবংশজ ভৰতে ভৰদ্বাজৰ আশ্ৰম দৃষ্টিগোচৰত নিজৰ মন্ত্ৰীসকলক থমকাই, কুলপুৰোহিতৰ অনুসৰণে আগবাঢ়িল।
Verse 4
वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः।सञ्चचाऽलासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन्।।2.90.4।।
বশিষ্ঠক দেখি মহাতপস্বী ভৰদ্বাজ তৎক্ষণাৎ আসনৰ পৰা উঠি, শিষ্যসকলক ক’লে—“অৰ্ঘ্য আনক।”
Verse 5
समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः।अबुद्ध्यत महातेजास्सुतं दशरथस्य तम्।।2.90.5।।
বশিষ্ঠৰ সৈতে সমাগম কৰি ভৰতৰ অভিবাদন গ্ৰহণ কৰি, মহাতেজস্বী ভৰদ্বাজে তেওঁক দশৰথৰ পুত্ৰ বুলি চিনিলে।
Verse 6
ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्वा पश्चात्फलानि च।आनुपूर्व्याच्छ धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले।।2.90.6।।
তেওঁলোকক অৰ্ঘ্য আৰু পাদ্য অৰ্পণ কৰি, তাৰ পিছত ফল-মূলো দান কৰি, ধৰ্মজ্ঞ ভৰদ্বাজে ক্ৰম অনুসাৰে ৰাজকুলৰ কুশল-সমাচাৰ সুধিলে।
Verse 7
अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु।जानन् दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत्।।2.90.7।।
তেওঁ অযোধ্যাৰ সেনাবল, কোষ (ভঁৰাল/ধনভাণ্ডাৰ), আৰু মিত্ৰ-ৰাজ্য তথা মন্ত্ৰীসকলৰ বিষয়ে সুধিলে; কিন্তু দশৰথৰ সৈতে যি ঘটনা ঘটিছিল সেয়া জানি ৰজাৰ নাম উচ্চাৰণ নকৰিলে।
Verse 8
वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम्।शरीरेऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु।।2.90.8।।
বসিষ্ঠ আৰু ভৰতেও পালাক্ৰমে তেওঁৰ অনাময় সুধিলে—দেহ, যজ্ঞাগ্নিসমূহ, বৃক্ষসমূহ, শিষ্যসকল, আৰু আশ্ৰমৰ মৃগ-পক্ষীসকলৰ বিষয়ে।
Verse 9
तथेति तत्प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपाः।भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात्।।2.90.9।।
“তথাস্তূ” বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰি মহাতপস্বী ভৰদ্বাজে, ৰাঘৱৰ প্ৰতি স্নেহ-বন্ধনত আবদ্ধ হৈ, ভৰতক এইদৰে ক’লে।
Verse 10
किमिहाऽगमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः।एतदाचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुद्ध्यते मनः।।2.90.10।।
তুমি ৰাজ্য শাসন কৰিবলগীয়া সময়তে ইয়ালৈ অহাৰ উদ্দেশ্য কি? এই সকলো কথা মোক স্পষ্টকৈ কোৱা; কিয়নো এই বিষয়ত মোৰ মন শান্ত নহয়।
Verse 11
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
কৌসল্যাৰ আনন্দ বঢ়োৱা, শত্রুনাশক ৰাম পত্নী আৰু ভ্ৰাতাৰ সৈতে বহুদিন ধৰি বনলৈ নিৰ্বাসিত হৈ আছে। এজনী স্ত্ৰীৰ প্ৰেৰণা অনুসৰি পিতাই সেই মহাযশস্বীক ‘ইয়াত চৌদ বছৰ বনবাসী হৈ থাকিব লাগিব’ বুলি আদেশ দিছিল বুলি কোৱা হয়। তেন্তে বাধাহীনভাৱে ৰাজ্য ভোগ কৰিবলৈ সেই নিষ্পাপ ৰাম আৰু তেওঁৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাৰ বিৰুদ্ধে পাপ কৰিবলৈ তুমি ইচ্ছা কৰিছা নেকি?
Verse 12
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
এজনী স্ত্ৰীৰ প্ৰেৰণা অনুসৰি পিতাই সেই মহাযশস্বী ৰামক ‘ইয়াত চৌদ বছৰ বনবাসী হৈ থাকিব লাগিব’ বুলি আদেশ দিছিল বুলি কোৱা হয়।
Verse 13
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
বাধাহীনভাৱে ৰাজ্য ভোগ কৰাৰ লোভত, সেই নিষ্পাপ ৰাম আৰু তেওঁৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাৰ বিৰুদ্ধে তুমি কোনো অন্যায় কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰা নাইতো?
Verse 14
एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह।पर्यश्रुनयनो दुःखाद्वाचा संसज्जमानया।।2.90.14।।
এনেদৰে সম্বোধিত হৈ ভৰতই ভৰদ্বাজ মুনিক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে; দুখত চকু অশ্ৰুপূৰ্ণ হৈছিল আৰু ক’বলৈ গৈ বাণী থমকি থমকি আহিছিল।
Verse 15
हतोऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते।मत्तो न दोषमाशङ्के नैवं मामनुशास्तु हि।2.90.15।।
ভগৱানসম পূজ্য আপুনিও যদি মোক এনেদৰে ভাবেন, তেন্তে মই বিনাশপ্ৰাপ্ত। মোৰ পৰা কোনো দোষৰ সন্দেহ নকৰিব; অনুগ্ৰহ কৰি মোক এনেদৰে শাসন নকৰিব।
Verse 16
न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे।नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे।।2.90.16।।
মোৰ অনুপস্থিতিত মোৰ মাতৃয়ে যি কৈছিল, সেয়া মোৰ ইষ্ট নহয়। মই তাত সন্তুষ্ট নহয় আৰু সেই বচন মই গ্ৰহণ নকৰোঁ।
Verse 17
अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः।प्रतिनेतुमयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम्।।2.90.17।।
মই ত সেই নৰব্যাঘ্ৰৰ ওচৰলৈ প্ৰসাদ লাভৰ বাবে আহিছোঁ—তাঁৰ পদযুগলত অভিবন্দন কৰি, তাঁক অযোধ্যালৈ পুনৰ প্ৰতিনিয়াবলৈ।
Verse 18
त्वं मामेवंगतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि।शंस मे भगवन्रामः क्व सम्प्रति महीपतिः।।2.90.18।।
মোৰ এই অৱস্থাক বিবেচনা কৰি আপুনি অনুগ্ৰহ কৰিবই উচিত। হে ভগৱন, কওক—এতিয়া মহীপতি ৰাম ক’ত আছেন?
Verse 19
वशिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिर्याचितो भगवांस्ततः।उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः।2.90.19।।
বশিষ্ঠ আদি ঋত্বিজসকলৰ অনুৰোধত, প্ৰসন্ন ভগৱান ভৰদ্বাজ মুনিয়ে তেতিয়া ভৰতক এই বাক্য ক’লে।
Verse 20
त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे।गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनामनुयायिता।।2.90.20।।
হে পুৰুষব্যাঘ্ৰ, ৰাঘৱবংশজ! তোমাৰ বাবে এইয়াই যুক্ত—গুৰুজনৰ প্ৰতি যথোচিত আচৰণ, দম (আত্মসংযম) আৰু সাধুজনৰ পথ অনুসৰণ।
Verse 21
जाने चैतन्मनस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति।अपृच्छं त्वां तथाऽत्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन्।।2.90.21।।
“তোমাৰ মনত যি দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ হৈছে, সেয়া মই জানো; তথাপি তাক অধিক দৃঢ় কৰিবলৈ আৰু তোমাৰ সু-কীৰ্তি অতিশয় বৃদ্ধি কৰিবলৈ মই তোমাক এইদৰে সুধিলোঁ।”
Verse 22
जाने च रामं धर्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम्।असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ।।2.90.22।।
“ধৰ্মজ্ঞ ৰামকো মই জানো—সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ। তোমাৰ সেই ভ্ৰাতা মহাগিৰি চিত্ৰকূট পৰ্বতত বাস কৰি আছে।”
Verse 23
श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः।एतन्मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद।।2.90.23।।
কাইলৈ তুমি সেই দেশলৈ যাবা; আজি ইয়াতেই মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে থাক। হে অতি সুপ্ৰাজ্ঞ, ইচ্ছা আৰু হিতৰ ভেদ বুজি পোৱা—মোৰ এই প্ৰাৰ্থনা পূৰণ কৰা।
Verse 24
ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः।चकार बुद्धिं च तदा तदाश्रमे निशानिवासाय नराधिपाऽत्मजः।।2.90.24।।
তেতিয়া উদাৰদৰ্শন ভৰত প্ৰসন্নমুখে “তথাস্তূ” বুলি কৈ সন্মতি দিলে। তাৰ পাছত নৰাধিপৰ পুত্ৰই সেই আশ্ৰমতে ৰাতি থাকিবলৈ মনস্থিৰ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a legitimacy test: Bharadvāja suspects Bharata’s arrival may conceal an ambition to enjoy the kingdom “without obstacles,” potentially by harming the exiled Rāma and Lakṣmaṇa; Bharata must publicly demonstrate non-violence, humility, and transparent intent.
Dharma is verified not only by lineage or claims but by observable conduct—restraint, reverence to preceptors, and willingness to submit motives to scrutiny; the sage’s probing becomes a method of moral clarification and reputational stabilization.
Bharadvāja’s āśrama functions as a ritual checkpoint where arghya–pādya hospitality is observed, and Citrakūṭa is identified as Rāma’s current residence—anchoring the narrative’s movement from Ayodhyā’s court to the forest geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.