Sarga 69
भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम् — Bharata’s Ominous Dream
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৬৯ত ভৰতৰ অন্তৰ্দ্বন্দ্ব গভীৰভাৱে প্ৰকাশ পাইছে। দূতসকল নগৰত উপস্থিত হোৱাৰ সময়তে প্ৰভাতবেলি ভৰত এক অশুভ দুস্বপ্নত বিচলিত হয়। স্বপ্নত তেওঁ পিতৃ দশৰথক অপবিত্ৰ পৰিৱেশ আৰু অমঙ্গল কৰ্মত দেখে—পৰ্বতৰ পৰা পৰি গোবৰ-পুখুৰীত পৰি যোৱা, তেল পান কৰি ভাঁহি থকা, তিল-ভাত খোৱা, আৰু দেহ লেপা অৱস্থাত বাৰে বাৰে মূৰ আগত তেলত ডুব দিয়া। ইয়াৰ পিছত স্বপ্নত জগত আৰু ৰাজধৰ্মৰ উলট-পালট অশকুন দেখা যায়—সাগৰ শুকাই যোৱা, চন্দ্ৰ পতিত হোৱা, পৃথিৱী অন্ধকাৰ হোৱা, ৰাজহস্তীৰ দন্ত ভাঙি যোৱা, অগ্নি হঠাতে নিভি যোৱা, ভূমি ফাটি যোৱা, গছ-গছনি শুকাই যোৱা, ধোঁৱাময় ধ্বংসপ্ৰাপ্ত পৰ্বত। তাৰপিছত ৰজা ক’লা বস্ত্ৰ পিন্ধি লোহাৰ আসনত বহি আছে আৰু ক’লা বৰ্ণৰ নাৰীসকলে উপহাস কৰে; পুনৰ ৰক্তমালা আৰু ৰক্তলেপে সজ্জিত ৰজা গাধা-যোজিত ৰথে দক্ষিণ দিশলৈ তাড়াতাড়ি যায়, আৰু শেষত ৰক্তবৰ্ণ ভয়াৱহ ৰাক্ষসীয়ে তেওঁক টানি লৈ যায়। ভৰত এই স্বপ্নক মৃত্যুৰ অশুভ সংকেত বুলি ধৰে আৰু নিজৰ, ৰামৰ, ৰজাৰ বা লক্ষ্মণৰ বিষয়ে আশংকা কৰে। তেওঁ স্বপ্ন-নিয়মো স্মৰণ কৰে—গাধা-যোজিত বাহনত কোনো ব্যক্তিক দেখা মানে শীঘ্ৰে চিতাৰ ধোঁৱা উঠিব। বন্ধু-বান্ধৱে সংগীত, নৃত্য, নাট আৰু হাস্যৰে মন ঘুৰাবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু ভৰতৰ কণ্ঠ শুকাই যায়, বাক্য ভাঙি যায়, মুখ মলিন হয় আৰু কাৰণ নুবুজাকৈ আত্মবিতৃষ্ণা জন্মে; স্বপ্নত ৰজাৰ “অগম্য” উপস্থিতিয়ে তেওঁৰ ভয় আঁতৰ নকৰে।
Shlokas
Verse 1
यामेव रात्रिं ते दूताः प्रविशन्ति स्म तां पुरीम्।भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो दृष्टोऽयमप्रियः।।।।
যি ৰাতি সেই দূতসকলে নগৰীত প্ৰৱেশ কৰিছিল, সেই একে ৰাতিতেই ভৰতেও এক অপ্রিয় আৰু মন ব্যথিত কৰা স্বপ্ন দেখিলে।
Verse 2
व्युष्टामेव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नमप्रियम्।पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृशं पर्यतप्यत।।।।
সেই ৰাতি উষালৈ পৰিণত হোৱামাত্ৰে, সেই অপ্ৰিয় স্বপ্ন দেখি মহাৰাজাধিৰাজৰ পুত্ৰ অতি তীব্ৰ দুখত দগ্ধ হ’ল।
Verse 3
तप्यमानं समाज्ञाय वयस्याः प्रियवादिनः।आयासं हि विनेष्यन्त स्सभायां चक्रिरे कथाः।।।।
তেওঁ শোকত তপিত হোৱা বুলি জানি, প্ৰিয়বচন কোৱা সমবয়সী সঙ্গীসকলে সভাত তেওঁৰ ক্লেশ দূৰ কৰিবলৈ নানা কথোপকথন আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 4
वादयन्ति तथा शान्तिं लास यन्त्यपि चापरे।नाटकान्यपरे प्राहुर्हास्यानि विविधानि च।।।।
তেওঁক শান্ত কৰিবলৈ কিছুমানে বাদ্য বাজালে, আন কিছুমানে নৃত্য কৰিলে; কিছুমানে নাটক দেখুৱালে, আৰু কিছুমানে নানা ধৰণৰ হাস্যকথা ক’লে।
Verse 5
स तैर्महात्मा भरतस्सखिभिः प्रियवादिभिः।गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर्न प्राहृष्यत राघवः।।।।
কিন্তু মহাত্মা ৰাঘৱবংশীয় ভৰত, প্ৰিয়বচন কোৱা সখিসকলে গোষ্ঠীত হাস্য-পরিহাস কৰিলেও আনন্দিত নহ’ল।
Verse 6
तमब्रवीत्प्रियसखो भरतं सखिभिर्वृतम्।सुहृद्भिः पर्युपासीनः किं सखे नानुमोदसे।।।।
তেতিয়া প্ৰিয় সখাই, সুহৃদসকলৰ মাজত ওচৰে বহি, সখিসকলে ঘেৰি থকা ভৰতক ক’লে: “হে সখা, তুমি কিয় আনন্দ নকৰা?”
Verse 7
एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह।श्रुणु त्वं यन्निमित्तं मे दैन्यमेतदुपागतम्।।।।
এনেদৰে সুহৃদে কোৱাত ভৰত প্ৰত্যুত্তৰ দিলে: “শুনা; কোন নিমিত্তে মোৰ ওপৰত এই দীনতা আহি পৰিছে, সেয়া ক’ম।”
Verse 8
स्वप्ने पितरमद्राक्षं मलिनं मुक्त मूर्धजम्।पतन्तमद्रिशिखरात्कलुषे गोमयह्रदे।।।।
স্বপ্নত মই পিতৃক দেখিলোঁ—মলিন, এলোমেলো চুলেৰে—পৰ্বতৰ শিখৰৰ পৰা পৰি কলুষিত গো-ময় হ্ৰদত পতিত হোৱা।
Verse 9
प्लवमानश्च मे दृष्टस्स तस्मिन्गोमयह्रदे।पिबन्नञ्जलिना तैलं हसन्नपि मुहुर्मुहुः।।।।
সেই গো-ময় হ্ৰদত তেওঁ ভাঁহি থকা মই দেখিলোঁ; অঞ্জলিৰে তেল পান কৰি, বাৰে বাৰে হাঁহি উঠিছিল।
Verse 10
ततस्तिलौदनं भुक्त्वा पुनः पुनरधश्शिराः।तैलेनाभ्यक्तसर्वाङ्गः तैलमेवान्वगाहत।।।।
তাৰ পাছত মই তেওঁক তিল-মিশ্ৰিত ভাত খাই থকা দেখিলোঁ; সৰ্বাঙ্গ তেলে লেপিত হৈ তেওঁ বাৰে বাৰে মূৰ তল কৰি তেলতেই ডুব দিছিল।
Verse 11
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि।उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।।।औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम्।।।।अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान्।अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान्।।।।
স্বপ্নতো মই সাগৰ শুকাই যোৱা আৰু চন্দ্ৰ ভুমিত পতিত হোৱা দেখিলোঁ; জগত যেন ৰুদ্ধ হৈ তমসাৰে আৱৃত আছিল। ৰাজাৰোহণ গজৰ দন্ত খণ্ড-বিখণ্ড হ’ল; জ্বলি থকা অগ্নি হঠাৎ নিভি গ’ল। পৃথিৱী ফাটি পৰিল, নানা প্ৰকাৰৰ গছ শুকাই গ’ল; পৰ্বতসমূহ ধ্বংস হৈ ধোঁৱাময় হৈ দেখা গ’ল।
Verse 12
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि।उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।2.69.11।।औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम्।।2.69.12।।अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान्।अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान्।।2.69.13।।
স্বপ্নত মই ৰাজাৰ্হ, আৰোহণযোগ্য হাতীৰ দাঁতটো টুকুৰা-টুকুৰা হৈ ভাঙি যোৱা দেখিলোঁ; আৰু জ্বলি থকা অগ্নিও হঠাতে শান্ত হৈ গ’ল—বল আৰু মঙ্গল-ব্যৱস্থাৰ পতনৰ অশুভ সংকেত যেন।
Verse 13
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि।उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।2.69.11।।औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम्।।2.69.12।।अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान्।अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान्।।2.69.13।।
মই পৃথিৱীক যেন তললৈ ধসি ফাটি যোৱা দেখিলোঁ; নানা প্ৰকাৰৰ গছ-দ্ৰুম শুকাই গৈছিল, আৰু পৰ্বতসমূহো বিধ্বস্ত হৈ ধোঁৱা উৰুৱাই আছিল—জগতৰ স্থিৰতা আৰু মঙ্গলতা ক্ষয় হোৱা দৰ্শন যেন।
Verse 14
पीठे कार्ष्णायसे चैनं निषण्णं कृष्णवाससम्।प्रहसन्ति स्म राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ्गलाः।।।।
মই ৰজাক লোহাৰ পীঠত বহি থকা, ক’লা বস্ত্ৰ পৰিধান কৰা দেখিলোঁ; আৰু কৃষ্ণ-পিঙ্গল বৰ্ণৰ প্ৰমদাসকলে তেওঁক উপহাস কৰি হাঁহিছিল—ৰাজমৰ্যাদা অপমানিত হোৱাৰ দৰ্শন।
Verse 15
त्वरमाणश्च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः।रथेन खरयुक्तेन प्रयातो दक्षिणामुखः।।।।
মই ধৰ্মাত্মা ৰজাক ত্বৰিতভাৱে আগবাঢ়ি যোৱা দেখিলোঁ—ৰক্তমালা আৰু ৰক্তানুলেপনেৰে অলংকৃত—গাধা-যোজিত ৰথে দাক্ষিণমুখে প্ৰয়াণ কৰিছে, যেন যমলোকলৈ টানি নিয়া হৈছে।
Verse 16
प्रहसन्तीव राजानं प्रमदा रक्तवासिनी।प्रकर्षन्ती मया दृष्टा राक्षसी विकृतानना।।।।
মই ৰক্তবস্ত্ৰধাৰিণী, বিকৃত-মুখাৱয়ৱৰ ৰাক্ষসীক ৰজাক টানি লৈ যোৱা দেখিলোঁ; যেন উপহাস কৰি আছে—বৈৰী শক্তিয়ে ধৰ্মসন্মত ৰাজসত্তাক দমন কৰাৰ প্ৰতীক।
Verse 17
एवमेतन्मया दृष्टमिमां रात्रिं भयावहम्।अहं रामोऽथवा राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति।।।।
এইদৰে মই যোৱা ৰাতি এই ভয়ংকৰ স্বপ্ন দেখিলোঁ; মই, অথবা শ্ৰীৰাম, অথবা ৰজা, অথবা লক্ষ্মণ—ইহঁতৰ মাজৰ কোনো এজনৰ মৃত্যু হ’ব।
Verse 18
नरो यानेन य स्स्वप्ने स्वरयुक्तेन याति हि।अचिरात्तस्य धूमाग्रं चितायां सम्प्रदृश्यते।।।।
কাৰণ স্বপ্নত যদি কোনো মানুহ গাধা-যোজিত ৰথত যাত্ৰা কৰা দেখা যায়, তেন্তে অচিৰেই তাৰ চিতাৰ পৰা উঠা পাক খোৱা ধোঁৱাৰ শিখা দেখা যায়—ইয়েই অশুভ নিমিত্ত।
Verse 19
एतन्निमित्तं दीनोऽहं तन्नवः प्रतिपूजये।शुष्यतीव च मे कण्ठः न स्वस्थमिव मे मनः।।।।
এই নিমিত্তৰ বাবে মই দীন হৈ পৰিছোঁ; সেয়ে তোমালোকক যথোচিত সন্মানেৰে উত্তৰ দিব নোৱাৰিছোঁ। মোৰ কণ্ঠ যেন শুকাই আহিছে, আৰু মনো যেন অস্বস্তিত আছে।
Verse 20
न पश्यामि भयस्थानं भयं चैवोपधारयेभ्रष्टश्च स्वरयोगो मे छाया चोपहता मम।जुगुप्सन्निव चाऽत्मानं न पश्यमि च कारणम्।।।।
ভয়ৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট স্থান মই নেদেখোঁ, তথাপি ভয়কেই মনত ধৰি ৰাখিছোঁ। মোৰ স্বৰৰ যোগ ভাঙি গৈছে, মোৰ মুখছায়াও ক্ষতিগ্ৰস্ত; মই যেন নিজকেই ঘৃণা কৰোঁ, কিন্তু কাৰণ একো নেদেখোঁ।
Verse 21
इमां च दुस्स्वप्नगतिं निशाम्यतामनेकरूपामवितर्कितां पुरा।भयं महत्तद्धृदयान्नयाति मे विचिन्त्य राजानमचिन्तदर्शनम्।।।।
এই ভয়ংকৰ দুস্বপ্নৰ গতি—বহুৰূপীয়া, পূৰ্বে কেতিয়াও অকল্পিত—বুজি, অচিন্ত্য অৱস্থাৰ ৰজাক চিন্তা কৰোঁতে, মোৰ হৃদয়ৰ পৰা মহাভয় নাযায়।
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive and moral: Bharata must process foreboding signs without clear evidence, while remaining responsible in speech and conduct; he fears imminent death within the royal family and struggles to respond appropriately to companions and circumstance.
The chapter emphasizes the epic’s moral psychology: fear can arise without visible cause, and omens function as narrative instruments linking inner apprehension to public catastrophe; companionship may console, yet dharma requires steadiness when signs suggest impermanence and loss.
Ayodhyā and the sabhā (assembly) frame the social setting, while dream-landmarks—adriśikhara (mountain peak), gomaya-hrada (cow-dung pool), citā (funeral pyre), and the southward direction—encode cultural notions of impurity, death-portents, and inauspicious transit.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.