Sarga 13
अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः | Kaikeyi Presses the Boons; Dasaratha’s Lament and Collapse
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ১৩ত ৰাজসভাৰ পৰা ব্যক্তিগত সংকটলৈ উত্তেজনা অধিক তীব্ৰ হয়। অপমান সহ্য কৰিবলৈ অভ্যস্ত নোহোৱা দাশৰথ মাটিত লুটাই পৰে; তেওঁক পুণ্য ক্ষয় হোৱাত স্বৰ্গৰ পৰা পতিত হোৱা যযাতি ৰজাৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়—ই উপমাই ৰজাৰ নৈতিক আৰু মানসিক অৱনতি স্পষ্ট কৰে। কেকেয়ী নিজৰ লক্ষ্য সাধি লৈও বাহিৰে ভয় দেখুৱাই, ভিতৰে দৃঢ় হৈ, প্ৰতিশ্ৰুত বৰ দুটা দাবী কৰি পুনঃপুনঃ চাপ দিয়ে। দাশৰথ শোক আৰু ক্ৰোধেৰে ৰামৰ গুণ বৰ্ণনা কৰে—সৌন্দৰ্য, বল, বিদ্যা, আত্মসংযম, ক্ষমা—আৰু সুধে, সুখৰ যোগ্য জনক কেনেকৈ দণ্ডকাৰণ্যলৈ বনবাস দিয়া যায়? তেওঁ কেকেয়ীৰ অভিপ্ৰায়ক নিষ্ঠুৰ বুলি নিন্দা কৰে আৰু অপযশ-অপমানৰ আশংকা কৰে। সময় নিজেই কাহিনীৰ উপায় হয়: সূৰ্য অস্ত যায়, ৰাতি নামে, কিন্তু শোকাকুল ৰজাৰ বাবে ৰাতি অধিক অন্ধকাৰ। তেওঁ ৰাতিক মিনতি কৰে যেন প্ৰভাত নানে বা সোনকালে পাৰ হয়, যাতে কেকেয়ীৰ মুখ দেখা নালাগে। হাত জোৰ কৰি তেওঁ কেকেয়ীক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে—“তোমাৰ দ্বাৰাই” ৰামক ৰাজ্য লাভ কৰিবলৈ দিয়া, তোমাৰ যশ বৃদ্ধি হ’ব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে; কিন্তু কেকেয়ী অচল থাকে। অবশেষত দুখ আৰু পুনঃপুনঃ আঘাতে দাশৰথ মূৰ্ছা গৈ অচেতন হৈ পৰে। ভয়ংকৰ ৰাতি তেওঁৰ দীঘল নিশ্বাসৰ মাজেৰে পাৰ হয়, আৰু তেওঁ গায়ক-স্তোত্ৰকাৰসকলৰ প্ৰচলিত জাগৰণ-অনুষ্ঠানো ৰোধ কৰে—ই ৰাজকীয় নিয়ম-শৃঙ্খলাৰ ভাঙন সূচায়।
Shlokas
Verse 1
अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्।ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्।।।।अनर्थरूपा सिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी।पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना।।।।
মহাৰাজ অযোগ্য আচৰণৰ সন্মুখীন হৈ, তেনে অৱস্থাৰ অভ্যাস নথকাকৈ ভূমিত পৰি আছিল—পুণ্য ক্ষয় হ’লে দেৱলোকৰ পৰা পতিত যয়াতিৰ দৰে। অনৰ্থৰূপা, উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰা, নিৰ্ভয় হৈও ভয়ৰ অভিনয় কৰা সেই বৰমঙ্গনাই সেই একে বৰসমূহৰ কথাত তেওঁক পুনৰ চাপ দিলে।
Verse 2
अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्।ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्।।2.13.1।।अनर्थरूपा सिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी।पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना।।2.13.2।।
মহাৰাজা তাতে শয়ন কৰি আছিল; এনে আচৰণৰ যোগ্য নাছিল আৰু তাত অভ্যস্তও নাছিল, সেয়ে পুণ্য ক্ষয় হ’লে দেৱলোকৰ পৰা পতিত যয়াতিৰ দৰে দেখা গৈছিল। সেই নাৰী—অনর্থৰ মূৰ্তি—নিজ উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰি, ভিতৰত নিৰ্ভয় হৈও ভয় দেখুৱাই, পুনৰ সেই একে বৰসমূহৰ কথাত তেওঁক চাপ দি থাকিল।
Verse 3
त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः।मम चेमं वरं कस्माद्विधारयितुमिच्छसि।।।।
হে মহাৰাজ! তুমি নিজকে সত্যবাদী আৰু দৃঢ়ব্ৰতী বুলি গৰ্ব কৰিছা; তেন্তে মোৰ এই বৰ দান কৰাত এতিয়া কিয় এৰাই যাবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?
Verse 4
एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा।प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव।।।।
কাইকেয়ীয়ে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, ৰজা দশৰথ তেতিয়া ক্ৰোধিত হৈ, এক মুহূৰ্তৰ বাবে বিভ্ৰান্ত আৰু অস্থিৰ যেন হৈ, প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 5
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा सुखिनी भव।।।।
যেতিয়া মই মৰিম আৰু মনুষ্যশ্ৰেষ্ঠ ৰাম বনলৈ যাব, হায়! হে অনাৰ্য্যে, মোৰ শত্রু! তোৰ কামনা পূৰ্ণ হৈ তেতিয়া তই সুখিনী হ’বি।
Verse 6
स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरहम्।प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत।।।।
স্বৰ্গতো দেৱতাসকলে ৰামৰ কুশল সুধিলে, মই যি নাকাৰ আৰু প্ৰত্যাখ্যানৰূপে কৈছোঁ, সেই কথাক কেনেকৈ ধৰি ৰাখিম? হায়, কি দুৰ্ভাগ্য!
Verse 7
कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो मया।यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।।।।
কাইকেয়ীৰ প্ৰিয়কামনা পূৰণ কৰিবলৈ মই ৰামক বনবাসলৈ পঠাইছোঁ—যদি মই এই সত্য কওঁ, তেন্তে সেই সত্যই অসত্য বুলি গণ্য হ’ব।
Verse 8
अपुत्रेण मया पुत्रश्श्रमेण महता महान्।रामो लब्धो महाबाहु स्सकथं त्यज्यते मया।।।।
পুত্ৰ নথকা সময়ত মই মহা পৰিশ্ৰমে মহাবাহু মহান ৰামক পুত্ৰৰূপে লাভ কৰিছিলোঁ; তেন্তে মই তেওঁক কেনেকৈ ত্যাগ কৰিব পাৰোঁ?
Verse 9
शूरश्च कृतविद्यश्च जितक्रोधो क्षमापरः।कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते।।।।
শূৰ আৰু বিদ্যাৱান, ক্ৰোধজয়ী, ক্ষমাত পৰায়ণ, কমলপত্ৰ সদৃশ নয়নধাৰী ৰামক মই কেনেকৈ বনবাসলৈ পঠাম?
Verse 10
कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम्।अभिराममहं रामं प्रेषयिष्यामि दण्डकान्।।।।
ইন্দীৱৰৰ দৰে শ্যামবৰ্ণ, দীঘল বাহুযুক্ত, মহাবলী আৰু মনোহৰ মোৰ ৰামক মই দণ্ডকাৰণ্যলৈ কেনেকৈ পঠিয়াম?
Verse 11
सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च।दुखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः।।।।
সুখৰ যোগ্য আৰু দুখৰ অযোগ্য সেই ধীমান ৰামক দুখত পৰি থকা মই কেনেকৈ সহি চাব পাৰিম?
Verse 12
यदि दुःखमकृत्वाऽद्य मम संक्रमणं भवेत्।अदुःखार्हस्य रामस्य तत स्सुखमवाप्नुयाम्।।।।
যদি আজি দুখৰ অযোগ্য ৰামক দুখ নকৰাকৈ মোৰ অন্ত (মৃত্যু) ঘটে, তেন্তে তাৰ ফলত মই শান্তি আৰু সুখ লাভ কৰিম।
Verse 13
नृशंसे पापसङ्कल्पे रामं सत्यपराक्रमम्।किं विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम।।।।अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभवश्च मे।
হে নিৰ্দয় কৈকেয়ী, পাপসঙ্কল্পিনী! সত্যপৰাক্ৰমী, মোৰ অতি প্ৰিয় ৰামৰ বাবে অপ্রিয় হ’ব পৰা কাৰ্য তুমি কিয় মোৰ ওপৰত আৰোপ কৰিবলৈ বিচাৰিছা? এই লোকত মোৰ বাবে নিশ্চয়েই অতুল অপকীৰ্তি আৰু পৰাভৱ উদয় হ’ব।
Verse 14
तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः।।।।अस्तमभ्यगमत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।
সেইদৰে বিলাপ কৰি থাকোঁতে, তাৰ চিত্ত বিভ্ৰান্ত হৈছিল; তেতিয়াই সূৰ্য অস্ত গ’ল আৰু ৰজনী আহি পৰিল।
Verse 15
सा त्रियामा तथार्त्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता।।।।राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी।
চন্দ্ৰমণ্ডলেৰে মণ্ডিত ত্ৰিযামা ৰাতিও, অতি আৰ্ত্ত হৈ বিলাপ কৰা ৰজাৰ বাবে শৰ্বৰী উজ্জ্বল যেন নাছিল।
Verse 16
तथैवोष्णं विनिश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः।।।।विललापार्तवद्युखं गगनासक्तलोचनः।
সেইদৰে বৃদ্ধ নৃপ দশৰথ উষ্ণ নিশ্বাস এৰি, আকাশলৈ দৃষ্টি স্থিৰ কৰি, ৰোগীৰ দৰে নিজৰ দুখৰ আৰ্ত্ত বিলাপ কৰিলে।
Verse 17
न प्रभातं त्वयेच्छामि निशे नक्षत्रभूषणे।।।।क्रियतां मे दया भद्रे मयाऽयं रचितोऽञ्जलिः।
হে নক্ষত্ৰভূষিতা নিশা! তোমাৰ দ্বাৰাই প্ৰভাত আহক—মই সেয়া নুচাওঁ। হে ভদ্ৰে, মোৰ ওপৰত দয়া কৰা; চোৱা, মই অঞ্জলি বঁধি প্ৰাৰ্থনা কৰিছোঁ।
Verse 18
अथवा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम्।।।।नृशंसां कैकयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं महत्।
নহ’লে শীঘ্ৰে গ’ম; যাৰ কাৰণে এই মহা বিপদ উদ্ভৱ হৈছে, সেই নিৰ্দয়, নৃশংস কৈকেয়ীক মই চাবলৈ ইচ্ছা নকৰোঁ।
Verse 19
एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः।।।।प्रसादयामास पुनः कैकेयीं चेदमब्रवीत्।
এনেদৰে কৈ, তাৰ পিছত ৰজাই সংযমেৰে অঞ্জলি জোৰি পুনৰ কৈকেয়ীক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে আৰু তেওঁক এই বাক্য ক’লে।
Verse 20
साधु वृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः।।2.1.20।।प्रसादः क्रियतां देवि भद्रे राज्ञो विशेषतः।
দেৱি, ভদ্ৰে! সদ্বৃত্ত দীন, তোমাত আশ্ৰিত আৰু আয়ুষ ক্ষয়মান মোৰ ওপৰত—বিশেষকৈ তোমাৰ ৰজা মোৰ ওপৰত—কৃপা কৰি প্ৰসাদ কৰা।
Verse 21
शून्ये न खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम्।।।।कुरु साधु प्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि।
হে সুশ্ৰোণি! মোৰ এই বাক্য শূন্যত কোৱা নহয়। হে বালে! মোৰ প্ৰতি সদ্ভাৱে প্ৰসাদ কৰা; তুমি ত হৃদয়তে দয়ালু।
Verse 22
प्रसीद देवि रामोमेत्वद्दत्तं राज्यमव्यम्।।।।लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्नु हि।
প্ৰসীদ হওঁ, হে দেৱী! তোমাৰ দত্ত মোৰ অব্যয় ৰাজ্য ৰামেই লাভ কৰক; হে অসিতাপাঙ্গে, তুমি নিশ্চয়েই পৰম যশ প্ৰাপ্ত কৰিবা।
Verse 23
मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च।।।।प्रियमेतद्गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे
হে গুৰুশ্ৰোণি, হে চাৰুমুখেক্ষিণী ৰাণী! মোৰ বাবে, ৰামৰ বাবে, লোকৰ বাবে, গুৰুজনৰ বাবে আৰু ভৰতৰ বাবেও—এই প্ৰিয় কাৰ্য সম্পন্ন কৰা।
Verse 24
विशुद्धभावस्य सुदुष्टभावाताम्रेक्षणस्याश्रुकलस्य राज्ञः।श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापंभर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम्।।।।
বিশুদ্ধচিত্ত, তাম্ৰনেত্ৰ আৰু অশ্ৰুপূৰ্ণ ৰজাৰ বিচিত্ৰ কৰুণ বিলাপ শুনিও, দুষ্টভাৱৰ সেই নিৰ্দয়া নাৰীয়ে স্বামীৰ বাক্য মানি নললে।
Verse 25
ततस्स राजा पुनरेव मूर्छितःप्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम्।समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रतिक्षितौ विसंज्ञो निपपात दुखितः।।।।
তাৰ পাছত ৰজা পুনৰ মূৰ্ছিত হ’ল; পুত্ৰৰ নিৰ্বাসনৰ বাবে আগ্ৰহী, অসন্তুষ্ট আৰু প্ৰতিকূল বাক্য কোৱা প্ৰিয়া ৰাণীক দেখি, দুখত বিসঞ্জ্ঞ হৈ ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 26
इतीव राज्ञो व्यथितस्य सा निशाजगाम घोरं श्वसतो मनस्विनःविबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदानिवारयामास स राजसत्तमः।।।।
এইদৰে ব্যথিত মহামনস্বী ৰজাৰ সেই নিশা গম্ভীৰ নিশ্বাসেৰে ঘোৰ হৈ পাৰ হ’ল; তাৰ পাছত ভাটসকলে জগাবলৈ ধৰোঁতে, ৰাজসত্তমে সেই জাগৰণ নিবারণ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The dharma-sankat is Daśaratha’s binding promise of boons versus his duty to protect and enthrone Rāma; Kaikeyī’s insistence forces the king to confront whether oath-keeping can demand an act he deems morally destructive.
The chapter foregrounds the public cost of private desire: vows and reputational dharma sustain political order, yet coerced outcomes can fracture the moral self; the Yayāti comparison warns that merit and status can collapse when ethical foundations are exhausted.
Daṇḍaka forest is the key destination-marker for exile; Devaloka functions as a cosmological reference via the Yayāti simile, while the courtly practice of panegyrists awakening the king marks a cultural routine disrupted by grief.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.