Sarga 85
भरत-गुहसंवादः (Bharata and Guha: Trust, Hospitality, and the Burden of Grief)
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৮৫ত ভৰত আৰু নিষাদ-নেতা গুহৰ মাজত সুসমঞ্জস সংলাপ দেখা যায়, যাৰ উদ্দেশ্য সন্দেহ দূৰ কৰি গঙ্গাৰ কঠিন পথ অতিক্ৰম কৰি ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমলৈ নিৰাপদে আগবঢ়া। সুৰক্ষাৰ প্ৰতি সজাগ গুহে সোধে—ভৰতৰ বৃহৎ সেনা কি ৰামৰ প্ৰতি বৈৰ-উদ্দেশ্য লুকুৱাই ৰাখিছে নেকি? ভৰত সংযত কোমলতাৰে উত্তৰ দিয়ে যে ৰাম তেওঁৰ বাবে পিতৃসম পূজনীয় জ্যেষ্ঠ, আৰু স্পষ্টকৈ কয়—তেওঁৰ উদ্দেশ্য ৰামক উভতাই আনিব; গুহক সন্দেহ ত্যাগ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। তাৰ পিছত আতিথ্য-ধৰ্ম আৰু মৈত্ৰীৰ নৈতিকতা আলোচনালৈ ঘূৰে। ভৰত গুহৰ সেই মহৎ উদাৰতাৰ প্ৰশংসা কৰে—সমগ্ৰ বাহিনীলৈ আতিথ্য দিবলৈ আগবঢ়া; গুহ আনন্দিত হৈ ভৰতৰ ত্যাগময় সংকল্পৰ গুণগান কৰে আৰু তেওঁৰ স্থায়ী কীৰ্তিৰ কথা কয়। দিন ঢলি ৰাতি নামিলে ভৰত শিবিৰ পাতি শত্রুঘ্নসহ বিশ্ৰাম লয়। অধ্যায়ৰ শেষত ভৰতৰ অন্তৰৰ শোকক পৰ্বত আৰু বন-অগ্নিৰ উপমাৰে বৰ্ণনা কৰা হয়—দুখে ভিতৰত জ্বলি ঘাম, হৃদয়ৰ দাহ আৰু মনৰ বিভ্ৰান্তি জন্মায়; গুহে ৰামৰ আশ্ৰয় স্মৰণ কৰাই সান্ত্বনা দিবলৈ চেষ্টা কৰে।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम्।प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम्।।2.85.1।।
এইদৰে সম্বোধিত হৈ মহাপ্ৰাজ্ঞ ভৰত নিষাদাধিপতি গুহক হেতু-অৰ্থসংহিত, যুক্তিসম্পন্ন বাক্যৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 2
ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोस्सखे।यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि।।2.85.2।।
হে মোৰ গুৰুভ্ৰাতাৰ সখা, তোমাৰ ইচ্ছা নিশ্চয়েই উদাৰ আৰু মহৎ; কিয়নো তুমি একাই মোৰ ইমান বৃহৎ সেনাৰ আতিথ্য কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা।
Verse 3
इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम्।अब्रवीद्भरत श्श्रीमाननिषादाधिपतिं पुनः।।2.85.3।।
এইদৰে উত্তম বাক্য কৈ মহাতেজস্বী শ্ৰীমান ভৰত গুহক সম্বোধন কৰি পুনৰ নিষাদাধিপতিক ক’লে।
Verse 4
कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह।गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गाऽनूपो दुरत्ययः।।2.85.4।।
হে গুহ, মই কোন পথেদি ভৰদ্বাজাশ্ৰমলৈ যাম? গঙ্গাৰ জলাভূমিসদৃশ তীৰৰ এই দেশ অতি গহন আৰু অতিক্ৰম কৰাটো অতি দুৰূহ।
Verse 5
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः।।2.85.5।।
ধীমন্ত ৰাজপুত্ৰৰ সেই বাক্য শুনি, গহন অৰণ্যপথত পৰিচিত গুহে অঞ্জলি বঁধি বিনয়েৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 6
दाशास्त्वाऽनुऽगमिष्यन्ति धन्विनस्सुसमाहिताः।अहं त्वानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः।।2.85.6।।
হে মহাযশস্বী ৰাজপুত্ৰ, ধনুৰ্ধাৰী আৰু সুসজ্জিত এই মাছমৰা লোকসকল তোমাৰ সৈতে যাব; মইও তোমাক অনুসৰণ কৰি যাম।
Verse 7
कच्छिन्नदुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः।इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे।।2.85.7।।
অক্লিষ্টকৰ্মা শ্ৰীৰামৰ ওচৰলৈ তুমি কিবা দুষ্ট অভিপ্ৰায়েৰে ত নাযোৱা? তোমাৰ এই বৃহৎ সেনাই মোৰ মনত সন্দেহ জগাই তোলে।
Verse 8
तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः।भरतश्श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत्।।2.85.8।।
গুহে এনেদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতে, আকাশৰ দৰে নিৰ্মল আৰু শান্ত ভৰতয়ে কোমল বাক্যৰে গুহক উত্তৰ দিলে।
Verse 9
माभूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि।राघव स्सहि मे भ्राता ज्येष्ठः पितुसमो मतः।।2.85.9।।
সেই দুখময় সময় কেতিয়াও নাহক আহে; তুমি মোক সন্দেহ কৰিব নালাগে। ৰাঘৱ ৰাম মোৰ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা; মই তেওঁক সদায় পিতৃসম বুলি মানি আহিছোঁ।
Verse 10
तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम्।बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते।।2.85.10।।
মই বনবাসী সেই কাকুৎস্থক উভতাই আনিবলৈ যাম; গুহ, আন কোনো ভাবনা নকৰিবা—মই তোমাক সত্য কওঁ।
Verse 11
स तु संहृष्टवदन श्श्रुत्वा भरतभाषितम्।पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः।।2.85.11।।
ভৰতৰ বাক্য শুনি গুহ আনন্দত দীপ্তমুখ হ’ল; হৰ্ষিত হৈ পুনৰ ভৰতক সম্বোধন কৰি বাক্য ক’লে।
Verse 12
धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले।अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि।।2.85.12।।
তুমি ধন্য; পৃথিৱীতলত তোমাৰ সমান কাকো মই নেদেখোঁ—কাৰণ অযত্নে লাভ হোৱা ৰাজ্যো তুমি ইয়াত ত্যাগ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা।
Verse 13
शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति।यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि।।2.85.13।।
নিশ্চয় তোমাৰ কীৰ্তি শাশ্বত হৈ সকলো লোকত বিস্তাৰিত হ’ব; কিয়নো তুমি কষ্টত পতিত শ্ৰীৰামক পুনৰ আনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা।
Verse 14
एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा।बभौ नष्टप्रभस्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।।2.85.14।।
গুহে এইদৰে ভৰতৰ সৈতে কথা পাতি থাকোঁতে সূৰ্যৰ প্ৰভা ম্লান হ’ল আৰু ৰজনীও আহি পৰিল।
Verse 15
सन्निवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः।शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्छयनं समुपागमत्।।2.85.15।।
সেই সেনাক শিবিৰত স্থাপন কৰি, গুহৰ আতিথ্যত সন্তুষ্ট শ্ৰীমান ভৰত শত্রুঘ্নৰ সৈতে শয়নলৈ গ’ল।
Verse 16
रामचिन्तामय श्शोको भरतस्य महात्मनः।उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः।।2.85.16।।
ধৰ্মদৰ্শী, এনে শোকৰ অযোগ্য মহাত্মা ভৰতৰ ওপৰতো শ্ৰীৰাম-চিন্তাৰে ভৰা শোক উপস্থিত হ’ল।
Verse 17
अन्तर्दाहेन दहनस्सन्तापयति राघवम्।वनदाहाभिसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम्।।2.85.17।।
অন্তৰ্দাহৰ অগ্নিয়ে ৰাঘৱক ভিতৰৰ পৰা সন্তপ্ত কৰিলে—যেনেকৈ বনদাহে দগ্ধ গছক গোপন অগ্নিয়ে ভিতৰৰ পৰা দহে।
Verse 18
प्रसृतस्सर्वगात्रेभ्यस्स्वेदं शोकाग्निसम्भवम्।यथा सूर्यांशुसन्तप्तो हिमवान् प्रसृतोहिमम्।।2.85.18।।
শোকাগ্নিৰ পৰা জন্ম লোৱা ঘাম তেওঁৰ সৰ্ব অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ পৰা বৈ উঠিল; যেনেকৈ সূৰ্যকিৰণত তপ্ত হিমৱানে নিজৰ হিম গলি ধাৰা হৈ বৈ যায়।
Verse 19
ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना।दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा।।2.85.19।।प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना।आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः।।2.85.20।।
ধ্যানৰূপ অখণ্ড শিলাৰে দঢ়, নিশ্বাসৰূপ ধাতুৰে পূৰ্ণ, দৈন্যৰূপ বৃক্ষসমূহে আৱৃত, শোক আৰু ক্লান্তিৰূপ উচ্চ শৃংগে শোভিত; প্ৰমোহৰূপ অনন্ত সত্ত্বে ভৰপূৰ আৰু সন্তাপৰূপ ঔষধি তথা বাঁহবনেৰে যুক্ত—এনে মহা দুঃখশৈলে কৈকেয়ীসুত ভৰত সম্পূৰ্ণ আক্রান্ত হ’ল।
Verse 20
ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना।दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा।।2.85.19।।प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना।आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः।।2.85.20।।
ধ্যানৰূপ অখণ্ড শিলাৰে দঢ়, নিশ্বাসৰূপ ধাতুৰে পূৰ্ণ, দৈন্যৰূপ বৃক্ষসমূহে আৱৃত, শোক আৰু ক্লান্তিৰূপ উচ্চ শৃংগে শোভিত; প্ৰমোহৰূপ অনন্ত সত্ত্বে ভৰপূৰ আৰু সন্তাপৰূপ ঔষধি তথা বাঁহবনেৰে যুক্ত—এনে মহা দুঃখশৈলে কৈকেয়ীসুত ভৰত সম্পূৰ্ণ আক্রান্ত হ’ল।
Verse 21
विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः प्रमूढसंज्ञः परमापदं गतः।शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितो नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः।।2.85.21।।
তাৰ পাছত ভৰত—নৰশ্ৰেষ্ঠ—গভীৰ নিশ্বাস এৰি, অতিশয় বিষণ্ণ, সংজ্ঞা বিভ্ৰান্ত, পৰম আপদত পতিত আৰু হৃদয়জ্বৰত দগ্ধ হৈ—শান্তি নাপালে; যেনেকৈ ইউথৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হোৱা ষাঁড়ে শম নাপায়।
Verse 22
गुहेन सार्धं भरतस्समागतो महानुभावस्सजनस्समाहितः।सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुह स्समाश्वासयदग्रजं प्रति।।2.85.22।।
মহানুভাৱ ভৰত গুহৰ সৈতে একেলগে মিলিত হ’ল; নিজৰ লোকসমূহসহ মনক সমাহিত কৰি আছিল। তেতিয়া গুহো অতিশয় ব্যথিত হ’লেও, অগ্ৰজ শ্ৰীৰামৰ বিষয়ে পুনৰ ভৰতক আশ্বাস দিলে।
Frequently Asked Questions
The dilemma is political suspicion versus dharmic intent: Guha must judge whether Bharata’s army signals aggression toward the exiled Rāma. Bharata resolves the tension by transparent declaration of purpose (to bring Rāma back) and by affirming filial reverence for his elder brother, converting a security challenge into a trust-based alliance.
The chapter teaches that righteous aims should be communicated with restraint and clarity: gentle, reasoned speech can dissolve mistrust, while genuine renunciation (refusal to exploit effortless power) becomes a marker of moral authority. It also frames grief as an inward fire that must be acknowledged without allowing it to corrupt duty.
The marshy, forested banks of the Gaṅgā are emphasized as difficult terrain, and Bharadvāja’s āśrama is the immediate destination—functioning as a cultural waypoint where royal travelers seek guidance from ascetic authority. The Niṣāda domain and Guha’s fishermen/boatmen indicate riverine mobility and local guardianship of crossings.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.