Sarga 28
सीतानिवर्तनप्रयत्नः — Rama’s Attempt to Dissuade Sita from Forest Exile
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত সীতাৰ কাতৰ অনুৰোধৰ উত্তৰত ৰামে প্ৰথমে তেওঁক বনবাসলৈ লগ নিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে। ধৰ্মজ্ঞ আৰু ধৰ্মৱৎসল ৰামে অৰণ্যবাসৰ বাস্তৱ কষ্টসমূহ স্মৰণ কৰি কয় যে এই অস্বীকাৰ ত্যাগ নহয়, সীতাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে বিচক্ষণতা। তেওঁ সীতাক অযোধ্যাত থাকি নিজৰ স্বধৰ্ম পালন কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে আৰু কয় যে সীতাৰ আজ্ঞাপালনে তেওঁৰ অন্তৰত শান্তি আনিব। তাৰ পিছত ৰামে প্ৰমাণস্বৰূপে বনজীৱনৰ বিপদ-দুৰ্ভোগৰ দীঘল তালিকা দিয়ে—ঝৰ্ণা আৰু সিংহ আদিৰ ভয়ংকৰ শব্দ, হিংস্ৰ বনৰীয়া জন্তু, কুমিৰে ভৰা কাদাময় নদী, কাঁইটীয়া আৰু পানীহীন পথ, পাতৰ শয্যাত কঠোৰ নিদ্ৰা, পৰি থকা ফলত সীমিত আহাৰ, উপবাস, বাকলৰ বস্ত্ৰ আৰু জটা। লগতে দেবতা-পিতৃ-অতিথিৰ কৰ্তব্য, দিনে তিনিবাৰ স্নান, নিজে সংগ্ৰহ কৰা ফুলেৰে বৈদিক অৰ্ঘ্য, অল্প আহাৰ, অন্ধকাৰ, বতাহ, ক্ষুধা, সৰীসৃপ-সাপ আৰু দংশনকাৰী কীট—এই সকলো দেখুৱাই ৰামে সিদ্ধান্ত কৰে যে অৰণ্য ‘বহুদোষতর’ আৰু সীতাৰ বাবে অনুপযুক্ত। শেষ শ্লোকত সীতাই এই কথা মানি নলয় আৰু শোকাকুল উত্তৰ দিয়ে; ইয়াৰ পৰাই পৰৱৰ্তী অংশত তেওঁৰ প্ৰতিযুক্তি আৰম্ভ হয়।
Shlokas
Verse 1
स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञो धर्मवत्सलः।न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दुःखानि चिन्तयन्।।2.28.1।।
সীতা এইদৰে ক’বলৈ ধৰিলেও, ধৰ্মজ্ঞ আৰু ধৰ্মবৎসল শ্ৰীৰামে বনবাসৰ দুখ-কষ্ট চিন্তা কৰি তাইক লগত নিবলৈ মন স্থিৰ নকৰিলে।
Verse 2
सान्त्वयित्वा पुनस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम्।निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह।।2.28.2।।
অশ্ৰুৰে মলিন হোৱা চকুযোৰ থকা সীতাক পুনৰ সান্ত্বনা দি, তেওঁক উভতাই পঠাবৰ উদ্দেশ্যে ধৰ্মাত্মা ৰামে এই বাক্য পুনৰ ক’লে।
Verse 3
सीते महाकुलीनाऽसि धर्मे च निरता सदा।इहाऽचर स्वधर्मं त्वं मे यथा मनसस्सुखम्।।2.28.3।।
হে সীতে, তুমি মহাকুলজাত আৰু সদা ধৰ্মত নিৰতা। সেয়ে ইয়াতেই থাকি নিজৰ স্বধৰ্ম আচৰণ কৰা—যেন মোৰ মন শান্তি আৰু সুখ পায়।
Verse 4
सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाऽबले। वने हि बहवो दोषा वदतस्तान्निबोध मे।।2.28.4।।
হে সীতে, অবলে, মই যিদৰে ক’ম তিদৰেই তুমি কৰা। বনতে নিশ্চয় বহু দোষ আৰু কষ্ট আছে; মই কোৱা কথাবোৰ মন দি শুনা।
Verse 5
सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः।बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते।।2.28.5।।
হে সীতে, বনবাস কৰাৰ এই সংকল্প ত্যাগ কৰা। কিয়নো কান্তাৰ অৰ্থাৎ বন বহু দোষ, ভয় আৰু কষ্টেৰে পৰিপূৰ্ণ—সেইবাবেই তাক ‘বন’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 6
हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते।सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम्।।2.28.6।।
তোমাৰ হিতবুদ্ধিৰে মই এই বাক্য কওঁ। বনতে স্থায়ী সুখ মই নাজানো; বন সদায় দুঃখময়েই।
Verse 7
गिरिनिर्झरसम्भूता गिरिकन्दर वासिनाम्।सिंहानां निनदा दुःखा श्श्रोतुं दुःखमतो वनम्।।2.28.7।।
পৰ্বতৰ ঝৰ্ণাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা শব্দ আৰু গিৰিকন্দৰত বাস কৰা সিংহৰ গর্জন শুনিবলৈ দুখদ আৰু ভয়ংকৰ; সেয়ে বনবাস কষ্টময়।
Verse 8
क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ता श्शून्ये महामृगाः।दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम्।।2.28.8।।
নিৰ্জন বনত স্বচ্ছন্দতাত মত্ত, নিৰ্ভয় মহামৃগবোৰ ক্ৰীড়া কৰি ফুৰে; মানুহ দেখিলেই ধাৱি আহি আক্ৰমণ কৰে; সেয়ে বন দুখময়।
Verse 9
सग्राहा स्सरितश्चैव पङ्कवत्यस्सु दुस्तराः। मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरं वनम्।।2.28.9।।
গ্ৰাহেৰে ভৰা আৰু কাদাৰে গাঢ় নদীবোৰ অতি দুস্তৰ; মত্ত হাতীৰ বাবেও সিহঁত পাৰ হোৱাটো কঠিন। সেয়ে বনবাস সদায় অধিক বিপদ আৰু কষ্টেৰে ভৰা।
Verse 10
लताकण्टकसङ्कीर्णाः कृकवाकूपनादिताः।निरपाश्च सुदुर्गाश्च मार्गा दुःखमतो वनम्।।2.28.10।।
পথবোৰ কাঁটাযুক্ত লতাৰে আৱৃত, বনৰ পখীৰ কূজনত গুঞ্জিত, পানীহীন আৰু অতি দুৰ্গম; সেয়ে বন দুখময়।
Verse 11
सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयं भग्नासु भूतले।रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद्दुःखतरं वनम्।।2.28.11।।
ৰাতিৰ সময়ত শ্ৰমে ক্লান্ত মানুহে মাটিৰ ওপৰত নিজে ভাঙি-পৰা পাতৰ শয্যাত শুব লাগে; সেয়ে বন অধিক দুখদায়ক।
Verse 12
अहोरात्रं च सन्तोषः कर्तव्यो नियतात्मना।फलैर्वृक्षावपतितै स्सीते दुःखमतो वनम्।।2.28.12।।
হে সীতা, নিয়তচিত্ত মানুহে দিন-ৰাতি ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি, গছৰ পৰা সৰি-পৰা ফলতেই সন্তোষ মানি থাকিব লাগে; সেয়ে বন দুখময়।
Verse 13
उपवासश्च कर्तव्यो यथा प्राणेन मैथिलि।जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारिणा।।2.28.13।।
হে মৈথিলী, প্ৰাণশক্তি অনুসাৰে উপবাসো পালন কৰিব লাগে; আৰু বল্কলবস্ত্ৰধাৰীজনক জটাৰ ভাৰো বহন কৰিব লাগে।
Verse 14
देवतानां पित्रूणां कर्तव्यं विधिपूर्वकम्।प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनम्।।2.28.14।।
দেৱতা আৰু পিতৃসকলৰ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰাটো কৰ্তব্য; আৰু আহি পোৱা অতিথিসকলকো নিত্য সন্মানসহ সৎকাৰ কৰিব লাগে।
Verse 15
कार्यस्त्रिरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः।चरता नियमेनैव तस्माद्धुःखतरं वनम्।।2.28.15।।
নিয়ম মানি চলাফেরা কৰি, সময়ে সময়ে নিত্য তিনিবাৰ স্নান-অভিষেক কৰিব লাগে; সেয়েহে বনজীৱন অধিক দুঃখকৰ।
Verse 16
उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमै स्स्वयमाहृतैः।आर्षेण विधिना वेद्यां बाले दुःखमतो वनम्।।2.28.16।।
নিজে সংগ্ৰহ কৰা ফুলেৰে ঋষিবিধি অনুসাৰে বেদীত উপহাৰ অৰ্পণ কৰিব লাগে; সেয়েহে, হে নিৰ্দোষে, বনজীৱন কষ্টদায়ক।
Verse 17
यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोषस्तेन मैथिलि।यताहारैर्वनचरै र्नित्यं दुःखमतो वनम्।।2.28.17।।
হে মৈথিলী, বনচৰ নিয়ত আহাৰ গ্ৰহণকাৰীয়ে যি লাভ হয় তাতেই সন্তোষ ধৰিব লাগে; সেয়ে বনবাস সদায় দুঃখময়।
Verse 18
अतीव वातास्तिमिरं बुभुक्षा चात्र नित्यशः।भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम्।।2.28.18।।
তাত প্ৰচণ্ড বতাহ, ঘোৰ অন্ধকাৰ আৰু নিত্য ক্ষুধা থাকে; লগতে মহাভয়ো আছে—সেয়ে বনবাস অতি দুঃখকৰ।
Verse 19
सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि।चरन्ति पृथिवीं दर्पात्ततो दुःखतरं वनम्।।2.28.19।।
হে সুন্দৰী, বহু ৰূপৰ বহু সৰীসৃপ দৰ্পেৰে পৃথিৱীত বিচৰণ কৰে; সেয়ে বনবাস অধিক ভয়ংকৰ দুঃখময়।
Verse 20
नदी निलयना स्सर्पा नदीकुटिलगामिनः।तिषठ्न्त्यावृत्य पन्थानं ततो दुःखतरं वनम्।।.2.28.20।।
নদীত বাস কৰা আৰু নদীৰ দৰে কুটিল গতিৰে চলা সাপবোৰে পথ আৱৰি ঘাত পাতি থাকে; সেয়ে বনবাস অতি কষ্টকৰ।
Verse 21
पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकै स्सह।बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम्।।2.28.21।।
হে অবলা, তাত পতঙ্গ, বৃশ্চিক, কীট, দংশকাৰী ডাঁহ আৰু মশা আদি সকলোয়ে নিত্য সকলোকে পীড়া দিয়ে; সেয়ে বনবাস সম্পূৰ্ণ দুঃখময়।
Verse 22
द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशा: काशाश्च भामिनि।वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखतरं वनम्।।2.28.22।।
হে ভামিনী, বনত কণ্টকযুক্ত দ্ৰুম, কুশা ঘাঁহ আৰু কাশা নল আছে; গছৰ শীৰ্ষৰ শাখাগ্ৰসমূহ গোঁজ খাই ব্যাকুল—সেইহেতু বনবাস অতি দুঃখতৰ।
Verse 23
कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च।अरण्यवासे वसतो दुःखमेव ततो वनम्।।2.28.23।।
অৰণ্যত বাস কৰোঁতালৈ বহু দেহক্লেশ আৰু নানা প্ৰকাৰৰ ভয় উদয় হয়; সেয়ে বন নিশ্চয়েই দুখময়।
Verse 24
क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः।न भेतव्यं च भेतव्ये नित्यं दुःखमतो वनम्।।2.28.24।।
ক্ৰোধ আৰু লোভ ত্যাগ কৰিব লাগে, মনক তপস্যাত স্থিৰ কৰিব লাগে; ভয়ংকৰ অৱস্থাতো ভয়ৰ অধীন নহ’ব—সেয়ে বনবাস নিত্য কষ্টদায়ক।
Verse 25
तदलं ते वनं गत्वा क्षमं न हि वनं तव।विमृशन्निह पश्यामि बहुदोषतरं वनम्।।2.28.25।।
সেয়ে এতেই যথেষ্ট—তুমি বনলৈ নাযাবা; বনবাস তোমাৰ বাবে যোগ্য নহয়। ইয়াত বিচাৰ কৰি দেখোঁ, বন অধিক দোষ আৰু বিপদেৰে ভৰা।
Verse 26
वनन्तु नेतुं न कृता मतिस्तदाबभूव रामेण यदा महात्मना।न तस्य सीता वचनं चकार तत्ततोऽब्रवीद्राममिदं सुदुःखिता।।2.28.26।।
যেতিয়া মহাত্মা ৰামে তাইক বনলৈ নিয়াৰ সংকল্প নকৰিলে, তেতিয়া সীতাই তেওঁৰ বাক্য মানি নল’লে; অতি দুখিত হৈ সীয়ে ৰামক এইদৰে ক’লে।
Frequently Asked Questions
Rāma faces a dharma-sankat between marital companionship and protective duty: whether to permit Sītā to share exile. He chooses refusal based on foreseeable harm, presenting it as dharma-informed care rather than denial of her devotion.
The chapter teaches that dharma includes sober risk-assessment and disciplined living: contentment with minimal resources, control of anger/greed, adherence to ritual obligations, and steady courage. Ethical intention must be matched to practical capacity (kṣamatā), especially in ascetic contexts.
Geographically, the sarga evokes the forest ecology—thorny tracks, waterless routes, rivers with crocodiles, mountain caves, and nocturnal exposure. Culturally, it highlights āśrama-style norms: bark clothing, jaṭā, fasting, thrice-daily ablutions, Vedic altar offerings, and hospitality to unexpected guests.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.