Sarga 81
एकाशीति तमः सर्गः — Bharata’s Grief, Courtly Summons, and the Assembly Hall
अयोध्याकाण्ड
নন্দীমুখী বুলি বৰ্ণিত শুভ ৰাত্ৰিৰ অন্তিম প্ৰহৰত সূত-মাগধ বাদক আৰু প্ৰহৰীৰ বাদ্য—সোনালী দণ্ডেৰে বজোৱা ঢোল আৰু বহু শঙ্খ—ভৰতক সন্মান জনাবলৈ মঙ্গলধ্বনি তুলিলে। কিন্তু এই জন-জয়ধ্বনিয়ে ভৰতৰ শোক অধিক তীব্ৰ কৰে। শোকাকুল ভৰত ৰাজত্বৰ ইঙ্গিত অগ্ৰাহ্য কৰি বাদ্য থমকাই দিয়ে আৰু শত্রুঘ্নক কয় যে তেওঁ ৰজা নহয়। কেকেয়ীৰ কৰ্মক নগৰ-ৰাজ্যৰ অনিষ্টৰ মূল বুলি ধৰি তেওঁ বিলাপ কৰে যে সকলোৰে ৰক্ষক ৰাম বনবাসলৈ যোৱাৰ ফলত ৰাজ্যৰ ভাগ্য নাবিকবিহীন নাওৰ দৰে দুলিছে। ভৰতৰ বিলাপ শেষত মূৰ্ছাত পৰিণত হয়; অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকলে একেলগে কৰুণ ক্ৰন্দন কৰে। এই গৃহান্তৰ সংকটৰ সমান্তৰালে ৰাজধৰ্মবিত্ বশিষ্ঠ দাশৰথৰ সভাগৃহত প্ৰৱেশ কৰে—ৰত্নখচিত, সুবৰ্ণময় সভা, ইন্দ্ৰৰ সুধৰ্মাৰ সদৃশ। সুবৰ্ণ সিংহাসনত আৰামদায়ক আসনত বহি তেওঁ দূতসকলক আদেশ দিয়ে যে বৰ্ণসমূহৰ লোক, মন্ত্ৰী, সেনাপতি, ৰাজসেৱক, ভৰত, শত্রুঘ্ন, যুধাজিত, সুমন্ত্ৰ আৰু অন্যান্য হিতৈষীসকলক তৎক্ষণাৎ আহ্বান কৰা হওক। ৰথ, ঘোঁৰা আৰু হাতীৰে আহি উপস্থিত হোৱা লোকসকলৰ বাবে বৃহৎ কোলাহল উঠে। ভৰত আগবাঢ়ি আহোঁতেই প্ৰজাই তেওঁক দাশৰথক যিদৰে সম্ভাষণ কৰিছিল সেইদৰে সম্ভাষণ কৰে; সভা এনেকৈ দীপ্ত হয় যেন দাশৰথ পুনৰ উপস্থিত—এই চিত্ৰই বৈধতা, স্মৃতি আৰু জনসম্মতিক একসূত্ৰে বাঁধে।
Shlokas
Verse 1
ततो नान्दीमुखीं रात्रिं भरतं सूतमागधाः।तुष्टुवुर्वाग्विशेषज्ञास्स्तवैर्मङ्गलसंहितैः।।।।
তাৰ পাছত ৰাতিৰ নান্দীমুখী নামৰ মঙ্গলময় অন্তিম প্ৰহৰত, বাক্বিশেষজ্ঞ সূত আৰু মাগধ ভাটসকলে মঙ্গলসংহিত স্তৱগীতেৰে ভৰতক আনন্দিত কৰিলে।
Verse 2
सुवर्णकोणाभिहतः प्राणदद्यामदुन्दुभिः।दध्मुश्शङ्खांश्च शतशो नादांश्चोच्चावचस्वरान्।।।।
সোণালী মুখযুক্ত দণ্ডে আঘাত পোৱাত প্ৰাণদায়ক ৰাত্ৰি-পহৰাৰ দুন্দুভিসমূহ গম্ভীৰকৈ বাজি উঠিল; আৰু শ শতশঃ শঙ্খ ফুঁকিলে, উৰ্ধ্ব-অধঃ স্বৰৰ নানা নাদ উঠিল।
Verse 3
स तूर्यघोष स्सुमहान्दिवमापूरयन्निव।भरतं शोकसन्तप्तं भूयश्शोकैररन्ध्रयत्।।।।
সেই মহা তূৰ্যঘোষ যেন আকাশকেই ভৰাই তুলিছিল; শোকে দগ্ধ ভৰতক ই পুনৰ অধিক শোকৰে আচ্ছন্ন কৰিলে।
Verse 4
ततः प्रबुद्धो भरतस्तं घोषं सन्निवर्त्य च।नाहं राजेति चाप्युक्त्वा शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।।।
তাৰ পাছত ভৰত জাগি উঠি সেই ঘোষ থমকাই দিলে; আৰু “মই ৰজা নহয়” বুলি কৈ শত্রুঘ্নক এই বাক্য ক’লে।
Verse 5
पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्यापकृतं महत्।विसृज्य मयि दुःखानि राजा दशरथो गतः।।।।
“শত্রুঘ্ন, চোৱা—কৈকেয়ীয়ে লোকসকলৰ প্ৰতি কিমান ডাঙৰ অপকাৰ কৰিলে! মোৰ ওপৰত দুখৰ ভাৰ এৰি দশৰথ মহাৰাজ পৰলোকগামী হ’ল।”
Verse 6
तस्यैषा धर्मराजस्य धर्ममूला महात्मनः।परिभ्रमति राज्य श्रीर्नौरिवाकर्णिका जले।।।।
ধৰ্মত প্ৰতিষ্ঠিত সেই মহাত্মা ধৰ্মৰাজৰ বাবে ধৰ্মমূলা ৰাজ্যশ্ৰী এতিয়া জলে কাণ্ডাৰীহীন নাওঁৰ দৰে দুলিছে।
Verse 7
यो हि न स्सुमहान्नाथस्सोऽपि प्रव्राजितो वनम्।अनया धर्ममुत्सृज्य मात्रा मे राघवस्स्वयम्।।।।
“আমালোকৰ সকলোৰে মহান নাথ ৰাঘৱকো মোৰ মাতৃয়ে ধৰ্ম ত্যাগ কৰি নিজে বনলৈ প্ৰব্ৰাজিত কৰি পঠাইছে।”
Verse 8
इत्येवं भरतं प्रेक्ष्य विलपन्तं विचेतनम्।कृपणं रुरुदुस्सर्वास्सस्वरं योषित स्तदा।। ।।
এইদৰে বিলাপ কৰি অচেতন হৈ পৰা ভৰতক দেখি, তেতিয়া সকলো নাৰী একেসুৰে কৰুণভাৱে কান্দি উঠিল।
Verse 9
तथा तस्मिन्विलपति वसिष्ठो राजधर्मवित्।सभामिक्ष्वाकुनाथस्य प्रविवेश महायशाः।।।।
তেওঁ এইদৰে বিলাপ কৰি থাকোঁতে, ৰাজধৰ্ম-বিদ্ মহাযশস্বী বশিষ্ঠ ইক্ষ্বাকুনাথৰ সভামণ্ডপত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 10
शातकुम्भमयीं रम्यां मणिरत्नसमाकुलाम्।सुधर्मामिव धर्मात्मा सगणः प्रत्यपद्यत।।।।
ধৰ্মাত্মা বশিষ্ঠে নিজৰ গণসহ, শাতকুম্ভ-সুৱৰ্ণময়, ৰম্য আৰু মণি-ৰত্নেৰে পৰিপূৰ্ণ সেই সভাগৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে—যেন ইন্দ্ৰৰ সুধৰ্মা সভা।
Verse 11
स काञ्चनमयं पीठं सुखास्तरणसंवृतम्।अध्यास्त सर्ववेदज्ञो दूताननुशशास च।।।।
সৰ্ব্ববেদজ্ঞ তেওঁ সুখদ আসন-বিছনাৰে আৱৃত কাঁচনময় পীঠত উপবিষ্ট হৈ দূতসকলক আজ্ঞা-নিৰ্দেশ দিলে।
Verse 12
ब्राह्मणान् क्षत्रियान्वैश्यनमात्यान्गणवल्लभान्।क्षिप्रमानयताऽव्यग्राः कृत्यमात्ययिकं हि नः।।।।
“ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, আমাত্য আৰু গণৱল্লভ নায়কসকলক—অব্যগ্ৰ হৈ—শীঘ্ৰে আনিবা; কিয়নো আমাৰ কৰ্তব্য অতি তাত্ক্ষণিক।”
Verse 13
सराजभृत्यं शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्।युधाजितं सुमन्त्रं च ये च तत्र हिता जनाः।।।।
“ৰাজভৃত্যসকলৰ সৈতে শত্রুঘ্নক, যশস্বী ভৰতক, যুধাজিতক, সুমন্ত্ৰক আৰু তাত থকা হিতৈষী, বিশ্বস্ত লোকসকলকো আনিবা।”
Verse 14
ततो हलहलाशब्दस्सुमहान्समपद्यत।रथैरश्वैर्गजैश्चापि जनानामुपगच्छताम्।।।।
তাৰ পাছত ৰথ, অশ্ব আৰু গজত আৰোহী হৈ লোকসকল আহি পোৱাত অতি বৃহৎ কোলাহলধ্বনি উঠিল।
Verse 15
ततो भरतमायान्तं शतक्रतुमिवामराः।प्रत्यनन्दन्प्रकृतयो यथा दशरथं तथा।।।।
তাৰ পাছত ভৰত ওচৰ চাপি আহোঁতে, আমাত্য আৰু প্ৰজাসকলে দশৰথক যিদৰে প্ৰত্যানন্দন কৰিছিল, তেনেদৰেই ভৰতকো কৰিলে; যেন দেৱতাসকলে শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ)ক আদৰ কৰে।
Verse 16
ह्रद इव तिमिनागसंवृतः स्तिमितजलो मणिशङ्खशर्करः।दशरथसुतशोभिता सभा सदशरथेव बभौ यथा पुरा।।।।
দশৰথপুত্ৰৰ শোভাৰে শোভিত সেই সভা, পূৰ্বে দশৰথ মহাৰাজৰ সান্নিধ্যত যেনেকৈ দীপ্তিময় আছিল, তেনেকৈ পুনৰ উজ্জ্বল হ’ল—নিস্তব্ধ জলেৰে ভৰা হ্ৰদৰ দৰে, য’ত মণি, শঙ্খ আৰু কংকৰ ছটিয়াই থাকে আৰু মহামৎস্যেৰে আৱৃত; যেন দশৰথ স্বয়ং পুনৰ উপস্থিত।
Frequently Asked Questions
Bharata confronts the implied transfer of sovereignty signaled by ceremonial praise and instruments; he explicitly refuses—“I am not the king”—treating acceptance as ethically illegitimate while Rāma is exiled and Daśaratha has died.
The chapter contrasts external legitimation (public acclamation, ritual honor) with inner dharma: rightful rule depends on moral order and counsel (राजधर्म), not mere opportunity; grief becomes a moral testimony rather than a claim to power.
The royal सभा of Ayodhyā is foregrounded, poetically compared to Indra’s Sudharmā; cultural markers include the nāndīmukhī night, bards (सूतमागधाः), conches and night-watch drums, and the court’s protocol of summoning varṇa groups, ministers, and commanders.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.