Sarga 88
रामशय्यादर्शनम् — Bharata Beholds Rama’s Forest Bed
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত গুহৰ বৃত্তান্ত শুনি ভৰত মন্ত্রীসকলসহ ইঙ্গুদী গছৰ ওচৰলৈ আহে আৰু য’ত ৰামে মাটিত শুইছিল সেই চেপা ঘাঁহৰ শয্যাখন চকুৰে চাই পৰীক্ষা কৰে। মাতৃসকলৰ আগত তেওঁ এই দৃশ্যক স্বপ্নসম, অবিশ্বাস্য বুলিয়ে নৈতিক চিন্তা প্ৰকাশ কৰে—কাল (সময়/বিধি) সকলো লৌকিক আশ্ৰয়ক অতিক্ৰম কৰি শাসন কৰে। শয্যাত সোনালী ধূলি আৰু ৰেশমী সূতাৰ চিহ্ন দেখি তেওঁ সীতাৰ উপস্থিতি অনুমান কৰে; অলংকাৰ আৰু বস্ত্ৰৰ স্পৰ্শে বিছনাখন স্পৰ্শ কৰিছিল—ইয়ে ৰাজকীয় ত্যাগৰ বেদনাক অধিক গভীৰ কৰে। ভৰত ৰামৰ পূৰ্বৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ সুখ—সোনা-ৰূপাৰ মেঝে, সুগন্ধি, সংগীত আৰু স্তুতিগান—আৰু বৰ্তমানৰ নিৰ্মম কষ্ট, খালী মাটিত শয়ন, এই দুয়োটাক তুলনা কৰি নিজকে এই স্থানচ্যুতিৰ কাৰণ বুলি দোষাৰোপ কৰে। তেওঁ লক্ষ্মণৰ অটল ভক্তি-নিষ্ঠাৰ প্ৰশংসা কৰে আৰু স্বামীৰ সৈতে বনলৈ যোৱাত সীতাৰ ধৰ্ম-উদ্দেশ্য পূৰ্ণ হোৱা বুলি মানে। ৰাজনৈতিক দিশত তেওঁ দৰ্শৰথৰ মৃত্যুৰ পাছত আৰু ৰামৰ বনবাসত ৰাজ্যক নাওচালকবিহীন জাহাজৰ দৰে বৰ্ণনা কৰে; অযোধ্যা অরক্ষিত আৰু মনোবলহীন হৈ পৰিছে বুলি কয়। সৰ্গৰ অন্তত ভৰত সংকল্প কৰে—ৰামৰ প্ৰতিজ্ঞা ৰক্ষাৰ বাবে তেওঁ তপস্বী জীৱন গ্ৰহণ কৰিব, প্ৰয়োজনে বনতেই থাকিব, আৰু ৰামক পুনৰ সিংহাসন গ্ৰহণ কৰিবলৈ বিনয়-অনুৰোধ কৰি যাব যেতিয়ালৈকে ৰামে সন্মতি নেদিয়ে।
Shlokas
Verse 1
तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः।इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम्।।।।अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना।शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम्।।।।
সকলো কথা নিপুণভাৱে শুনি ভৰত মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে ইঙ্গুদী গছৰ মূলৰ ওচৰলৈ আহিল। ৰামৰ সেই শয্যা দেখি তেওঁ সকলো মাতৃসকলক ক’লে: “ইয়াতেই সেই মহাত্মাই ৰাতি সাৰা ভূমিত শয়ন কৰিছিল; এইটো তেওঁৰ শয্যা—দেহৰ ভাৰে দবাই চেপি পৰি আছে।”
Verse 2
तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः।इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम्।।2.88.1।।अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना।शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम्।।2.88.2।।
সকলো কথা নিপুণভাৱে শুনি, ভৰত মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে ইঙ্গুদী গছৰ মূলৰ ওচৰলৈ আহি, ৰামৰ শয্যাস্থান চাই সকলো মাতৃক ক’লে: “ইয়াতেই সেই মহাত্মাই ৰাতিটো ভূমিত শয়ন কৰিছিল; এই ঠাইত তেওঁৰ বিছনা চেপি গৈছে।”
Verse 3
महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता।जातो दशरथेनोर्व्यां न रामस्स्वप्तु मर्हति।।।।
মহাভাগ্যশালী, কুলীন আৰু ধীমান মহাভাগ দশৰথৰ পৰা পৃথিৱীত জন্ম লোৱা ৰামৰ নাঙা মাটিত শোৱা উচিত নহয়।
Verse 4
अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये।शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं शेते महीतले।।।।
যি পুৰুষব্যাঘ্ৰে উত্তম বিছনাৰ সঞ্চয়ৰ ওপৰত, মৃগচৰ্মেৰে আৱৃত সুশয্যাত শুইছিল, সি এতিয়া নাঙা মাটিত কেনেকৈ শুব?
Verse 5
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।।।
শত্রুদমন ৰাম সদায় উত্তম প্ৰাসাদৰ শিখৰ-বিমান আৰু ওপৰ মহলাত বাস কৰিছিল—সুৱৰ্ণ-ৰজতেৰে জড়িত ভূমিত, শ্ৰেষ্ঠ পাথৰণাৰে পাতা শয্যাত; পুষ্পৰাশিৰে সুশোভিত, চন্দন আৰু অগৰুৰ সুগন্ধে সুবাসিত। সেই প্ৰাসাদশিখৰসমূহ ধৱল মেঘৰ দৰে দীপ্ত, শুকপক্ষীৰ দলে দলে কোলাহলে গুঞ্জৰিত; শীতল আৰু সুগন্ধিময়, মেরুৰ দৰে ঐশ্বৰ্যশালী, কৃতকাঞ্চন ভিত্তিৰে শোভিত। তাত গীত-বাদ্যৰ নিৰ্ঘোষ, অলংকাৰৰ মৃদু ঝংকাৰ আৰু মৃদঙ্গৰ উত্তম ধ্বনিয়ে তেওঁ সদায় জাগ্ৰত হ’ত; আৰু যথাসময়ে বহু বন্দী, সূত আৰু মাগধে উপযুক্ত গাথা আৰু স্তুতিয়ে পৰন্তপক বন্দনা জনাইছিল।
Verse 6
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।
শত্রুদমন ৰাম সদায় উত্তম প্ৰাসাদৰ শিখৰ-বিমান আৰু ওপৰ মহলাত বাস কৰিছিল—সুৱৰ্ণ-ৰজতেৰে জড়িত ভূমিত, শ্ৰেষ্ঠ পাথৰণাৰে পাতা শয্যাত; পুষ্পৰাশিৰে সুশোভিত, চন্দন আৰু অগৰুৰ সুগন্ধে সুবাসিত। সেই প্ৰাসাদশিখৰসমূহ ধৱল মেঘৰ দৰে দীপ্ত, শুকপক্ষীৰ দলে দলে কোলাহলে গুঞ্জৰিত; শীতল আৰু সুগন্ধিময়, মেরুৰ দৰে ঐশ্বৰ্যশালী, কৃতকাঞ্চন ভিত্তিৰে শোভিত। তাত গীত-বাদ্যৰ নিৰ্ঘোষ, অলংকাৰৰ মৃদু ঝংকাৰ আৰু মৃদঙ্গৰ উত্তম ধ্বনিয়ে তেওঁ সদায় জাগ্ৰত হ’ত; আৰু যথাসময়ে বহু বন্দী, সূত আৰু মাগধে উপযুক্ত গাথা আৰু স্তুতিয়ে পৰন্তপক বন্দনা জনাইছিল।
Verse 7
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।
শত্রুদমন ৰাম সদায় উত্তম প্ৰাসাদৰ শিখৰ-বিমান আৰু ওপৰ মহলাত বাস কৰিছিল—সুৱৰ্ণ-ৰজতেৰে জড়িত ভূমিত, শ্ৰেষ্ঠ পাথৰণাৰে পাতা শয্যাত; পুষ্পৰাশিৰে সুশোভিত, চন্দন আৰু অগৰুৰ সুগন্ধে সুবাসিত। সেই প্ৰাসাদশিখৰসমূহ ধৱল মেঘৰ দৰে দীপ্ত, শুকপক্ষীৰ দলে দলে কোলাহলে গুঞ্জৰিত; শীতল আৰু সুগন্ধিময়, মেরুৰ দৰে ঐশ্বৰ্যশালী, কৃতকাঞ্চন ভিত্তিৰে শোভিত। তাত গীত-বাদ্যৰ নিৰ্ঘোষ, অলংকাৰৰ মৃদু ঝংকাৰ আৰু মৃদঙ্গৰ উত্তম ধ্বনিয়ে তেওঁ সদায় জাগ্ৰত হ’ত; আৰু যথাসময়ে বহু বন্দী, সূত আৰু মাগধে উপযুক্ত গাথা আৰু স্তুতিয়ে পৰন্তপক বন্দনা জনাইছিল।
Verse 8
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।
শত্রুদমন ৰাম সদায় উত্তম প্ৰাসাদৰ শিখৰ-বিমান আৰু ওপৰ মহলাত বাস কৰিছিল—সুৱৰ্ণ-ৰজতেৰে জড়িত ভূমিত, শ্ৰেষ্ঠ পাথৰণাৰে পাতা শয্যাত; পুষ্পৰাশিৰে সুশোভিত, চন্দন আৰু অগৰুৰ সুগন্ধে সুবাসিত। সেই প্ৰাসাদশিখৰসমূহ ধৱল মেঘৰ দৰে দীপ্ত, শুকপক্ষীৰ দলে দলে কোলাহলে গুঞ্জৰিত; শীতল আৰু সুগন্ধিময়, মেরুৰ দৰে ঐশ্বৰ্যশালী, কৃতকাঞ্চন ভিত্তিৰে শোভিত। তাত গীত-বাদ্যৰ নিৰ্ঘোষ, অলংকাৰৰ মৃদু ঝংকাৰ আৰু মৃদঙ্গৰ উত্তম ধ্বনিয়ে তেওঁ সদায় জাগ্ৰত হ’ত; আৰু যথাসময়ে বহু বন্দী, সূত আৰু মাগধে উপযুক্ত গাথা আৰু স্তুতিয়ে পৰন্তপক বন্দনা জনাইছিল।
Verse 9
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।
শত্রুদমন ৰাম সদায় উত্তম প্ৰাসাদৰ শিখৰ-বিমান আৰু ওপৰ মহলাত বাস কৰিছিল—সুৱৰ্ণ-ৰজতেৰে জড়িত ভূমিত, শ্ৰেষ্ঠ পাথৰণাৰে পাতা শয্যাত; পুষ্পৰাশিৰে সুশোভিত, চন্দন আৰু অগৰুৰ সুগন্ধে সুবাসিত। সেই প্ৰাসাদশিখৰসমূহ ধৱল মেঘৰ দৰে দীপ্ত, শুকপক্ষীৰ দলে দলে কোলাহলে গুঞ্জৰিত; শীতল আৰু সুগন্ধিময়, মেরুৰ দৰে ঐশ্বৰ্যশালী, কৃতকাঞ্চন ভিত্তিৰে শোভিত। তাত গীত-বাদ্যৰ নিৰ্ঘোষ, অলংকাৰৰ মৃদু ঝংকাৰ আৰু মৃদঙ্গৰ উত্তম ধ্বনিয়ে তেওঁ সদায় জাগ্ৰত হ’ত; আৰু যথাসময়ে বহু বন্দী, সূত আৰু মাগধে উপযুক্ত গাথা আৰু স্তুতিয়ে পৰন্তপক বন্দনা জনাইছিল।
Verse 10
अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा।मुह्यते खलु मे भाव स्स्वप्नोऽयमिति मे मतिः।।।।
“এই জগতত এই কথা অবিশ্বাস্য; মোৰ ওচৰত ই সঁচা বুলি নালাগে। মোৰ মন নিশ্চয়েই বিভ্ৰান্ত হৈছে—মোৰ ভাবনা, ই যেন স্বপ্নৰ দৰে।”
Verse 11
न नूनं दैवतं किंचित्कालेन बलवत्तरम्।यत्र दाशरथी रामो भूमावेव शयीत सः।।।।
নিশ্চয় কালের তুলনাত অধিক বলৱান কোনো দেৱশক্তি সামান্যও নাই; কিয়নো দাশৰথি শ্ৰীৰামকো নিৰাৱৰণ ভূমিতেই শয়ন কৰিবলগীয়া হ’ল।
Verse 12
विदेहराजस्य सुता सीता च प्रियदर्शना।दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च।।।।
সীতাও—বিদেহৰাজ জনকৰ কন্যা, মনোহৰ দৰ্শনীয়া, প্ৰিয়তমা, আৰু দশৰথৰ প্ৰিয় বোৱাৰী—ভূমিতেই শয়ন কৰিলে।
Verse 13
इयं शय्या मम भ्रातुरिदं हि परिवर्तितम्।स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रै र्विमृदितं तृणम्।।।।
এইটো মোৰ ভাতৃৰ শয্যা; ইয়াতেই তেওঁ নিশ্চয়কৈ কাষ সলাই সলাই পৰি আছিল। কঠিন স্থণ্ডিলৰ ওপৰত তেওঁৰ অঙ্গৰ ভাৰে সকলো তৃণ দবাই মচি পেলাইছে।
Verse 14
मन्ये साभरणा सुप्ता सीताऽस्मिञ्छयनोत्तमे।तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः।।।।
মোৰ মনে হয়, এই উত্তম শয্যাত সীতা অলংকাৰ পৰিধান কৰি শুইছিল; কিয়নো ইয়াত তাত সোনাৰ সৰু সৰু কণিকা লেগি থকা দেখা যায়।
Verse 15
उत्तरीयमिहाऽसक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा।तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः।।।।
ইয়াত সীতাই তেতিয়া নিজৰ উত্তৰীয় বস্ত্ৰখন অঁটকাই থৈ গৈছিল—সেয়া স্পষ্ট; কিয়নো এই ৰেশমী সূতাবোৰ লেগি থাকি উজ্জ্বল হৈ দেখা যায়।
Verse 16
मन्ये भर्तु स्सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी।सुकुमारी सती दुःखं न हि विजानाति मैथिली।।।।
মোৰ মনে হয়, স্বামীৰ শয্যাই তাইৰ বাবে সুখদায়ক; সেয়ে যুৱতী, সুকুমাৰী, তপস্বিনী মৈথিলীয়ে দুখক দুখ বুলি প্ৰায় নাজানে।
Verse 17
हा हन्ताऽस्मि नृशंसोऽहं यत्सभार्यः कृते मम।ईदृशीं राघवश्शय्यामधिशेते ह्यनाथवत्।।।।
হায় হায়! মই নৃশংস; কিয়নো মোৰ কাৰণেই ৰাঘৱে পত্নীৰ সৈতে অনাথৰ দৰে এনে শয্যাত শুই আছে।
Verse 18
सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः।सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्।।।।कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः।सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः।।।।
সাৰ্বভৌম কুলত জন্ম লোৱা, সৰ্বলোকৰ সন্মত আৰু সৰ্বলোকপ্ৰিয়—ইন্দীৱৰশ্যাম, ৰক্তাক্ষ, প্ৰিয়দৰ্শন ৰাঘৱে অনুত্তম সুখময় ৰাজ্য ত্যাগ কৰিলেও, কেনেকৈ ভূমিত শয়ন কৰিব? তেওঁ সুখৰ ভাগী, দুখৰ অযোগ্য।
Verse 19
सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः।सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्।।2.88.18।।कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः।सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः।।2.88.19।।
সকলো কথা নিপুণভাৱে শুনি, ভৰত মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে ইঙ্গুদী গছৰ মূলৰ ওচৰলৈ আহি, ৰামৰ শয্যাস্থান চাই সকলো মাতৃক ক’লে: “ইয়াতেই সেই মহাত্মাই ৰাতিটো ভূমিত শয়ন কৰিছিল; এই ঠাইত তেওঁৰ বিছনা চেপি গৈছে।”
Verse 20
धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मण श्शुभलक्षणः।भ्रातरं विषमे काले यो राममनुवर्तते।।।।
নিশ্চয় ধন্য সেই মহাভাগ্যবান, শুভলক্ষণধাৰী লক্ষ্মণ—যিয়ে বিপদৰ সময়তো ভ্ৰাতা ৰামক অনুসৰণ কৰি তেওঁৰ সৈতে অটলভাৱে থাকে।
Verse 21
सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं याऽनुगता वनम्।वयं संशयिता स्सर्वे हीनास्तेन महात्मना।।।।
নিশ্চয় বৈদেহী সিদ্ধাৰ্থা, কিয়নো তাই পতিক অনুসৰণ কৰি বনলৈ গ’ল; কিন্তু আমি সকলোৱে—সেই মহাত্মা ৰামৰ পৰা বঞ্চিত হৈ—আকুল সন্দেহ-আশংকাত পৰি ৰ’লোঁ।
Verse 22
आकर्णधारा पृथिवी नौः इव प्रतिभाति मा।गते दशरथे स्वर्गं रामे चारण्यमाश्रिते।।।।
দশৰথ স্বৰ্গলৈ গ’ল আৰু ৰাম অৰণ্য আশ্ৰয় ল’লে; তেতিয়া এই সমগ্ৰ ৰাজ্য মোৰ দৃষ্টিত কাণ্ডাৰী-বিহীন নাওঁৰ দৰে প্ৰতিভাত হয়।
Verse 23
न च प्रार्थयते कच्चिन्मनसापि वसुन्धराम्।वनेऽपि वसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम्।।।।
সেওঁ বনবাসত থাকিলেও, যাৰ বাহুবলে ৰক্ষিত এই পৃথিৱীক মনতেও কোনোবাই কামনা নকৰে।
Verse 24
शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्।अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।।।अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्।शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव।।।।
প্ৰাচীৰত পাহৰা শূন্য, ঘোঁৰা-হাতী অনিয়ন্ত্ৰিত, নগৰদ্বাৰ মুকলি—এনে অৱস্থাত অযোধ্যা ৰাজধানী অরক্ষিত হৈ পৰিছে; সৈন্য উল্লাসহীন, মনোবল শূন্য, অৱস্থা বিষম আৰু উন্মুক্ত। শত্রুৱেও তাক অধিকাৰ কৰিবলৈ মন নকৰে—বিষমিশ্ৰিত আহাৰৰ দৰে এড়াই চলে।
Verse 25
शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्।अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।2.88.24।।अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्।शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव।।2.88.25।।
এই শ্লোকত পূৰ্বৰ বৰ্ণনাই পুনৰ কোৱা হৈছে: নগৰদ্বাৰ মুকলি, প্ৰাচীৰ-ৰক্ষা শিথিল, সৈন্য নিৰুৎসাহ, নগৰ অনাবৃত—এনে দুখিত অযোধ্যাক শত্রুৱেও অধিকাৰ নকৰে, বিষমিশ্ৰিত আহাৰৰ দৰে এড়াই চলে।
Verse 26
अद्यप्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेषु वा।फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन्।।।।
আজি পৰা মই মাটিত বা তৃণৰ ওপৰত শয়ন কৰিম; নিত্য ফল-মূল আহাৰ কৰি, জটা আৰু বল্কল ধাৰণ কৰিম।
Verse 27
तस्यार्थमुत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने।तं प्रतिश्रवमामुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति।।।।
তাঁৰ হিতৰ বাবে অৱশিষ্ট সময়খিনি মই সুখেৰে বনতে নিবাস কৰিম; সেই প্ৰতিজ্ঞা মই গ্ৰহণ কৰোঁ, যাতে তেওঁৰ দিয়া প্ৰতিশ্ৰুতি মিছা নহয়।
Verse 28
वसन्तं भ्रातुरर्थाय शत्रुघ्नो माऽनुवत्स्यति।लक्ष्मणेन सहत्वार्यो ह्ययोध्यां पालयिष्यति।।।।
ভ্ৰাতৃৰ হিতৰ বাবে মই বনলৈ গ’লে, মোৰ পিছে শত্রুঘ্নো তাতেই অনুসৰণ কৰি বাস কৰিব; আৰু সেই আৰ্যজন লক্ষ্মণৰ সৈতে মিলি অযোধ্যা পালন কৰিব।
Verse 29
अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः।अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनोरथम्।।।।
অযোধ্যাত দ্বিজাতিসকলে কাকুৎস্থবংশজক অভিষেক কৰিব; দেৱতাসকলে মোৰ এই প্ৰিয় মনোৰথ সত্যৰূপে সিদ্ধ কৰক।
Verse 30
प्रसाद्यमान श्शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि नाभिपत्स्यते।ततोऽनुवत्स्यामि चिराय राघवम् वनेचरन्नार्हति मामुपेक्षितुम्।।।।
মই নিজে শিৰ নোৱাই নানা প্ৰকাৰৰে প্ৰসন্ন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলেও যদি মোৰ অনুৰোধ সিদ্ধ নহয়, তেন্তে মই ৰাঘৱক দীৰ্ঘকাল অনুসৰণ কৰি বনতে বাস কৰিম; বনচৰ হোৱা মোক তেওঁ ন্যায়সঙ্গতভাৱে অৱহেলা কৰিব নোৱাৰে।
Frequently Asked Questions
Bharata confronts responsibility for Rama’s hardship and responds with a concrete ethical act: he vows to adopt ascetic practices and even live in the forest to ensure Rama’s exile-vow remains inviolate, while continuing to seek Rama’s consent for rightful restoration.
The sarga frames Kāla (Time/Destiny) as a superior force that can overturn royal comfort, teaching that dharma is tested not in prosperity but in adversity—where truth, vows, and compassion must be maintained despite personal grief.
The ingudī tree functions as a narrative landmark marking Rama’s austerity; Ayodhya is depicted as a vulnerable capital with open gates and weakened defenses, highlighting the cultural expectation that kingship includes vigilant protection of the city and morale of the army.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.