Sarga 92
भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः — Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
अयोध्याकाण्ड
ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমত আতিথ্য গ্ৰহণ কৰি ভৰত সমগ্ৰ অনুচৰ-বাহিনীসহ বিধিপূৰ্বক বিদায় লয় আৰু ৰামক পোৱাৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট পথ-নিৰ্দেশ বিচাৰে। মুনি ভূগোল বৰ্ণনা কৰে—চিত্ৰকূট প্ৰায় সাৰে তিন যোজন দূৰত একান্ত অৰণ্যত; তাৰ উত্তৰ ফালে মন্দাকিনী নদী বয়, ফুলে-ফলে ভৰা গছৰ শাৰী নদীৰ কাষে কাষে, আৰু নদীৰ সিপাৰে সেই পৰ্বত, য’ত ৰাম-সীতা পত্রকুটীৰত বাস কৰে। তেওঁ ভৰতৰ সেনাক দক্ষিণ বা দক্ষিণ-পশ্চিম দিশে আগবাঢ়িবলৈ ক’লে যাতে ৰাঘৱৰ সাক্ষাৎ হয়। যাত্ৰাৰ কথা শুনি দশৰথৰ ৰাণীসকল বাহনৰ পৰা নামি মুনিৰ ওচৰলৈ আহে—কৌশল্যা আৰু সুমিত্ৰা স্পষ্ট শোকত, আৰু কৈকেয়ী লজ্জাত নত। ভৰত একে একে মাতৃসকলক চিনাকি কৰায়: কৌশল্যাক ৰামৰ জননী বুলি সন্মান কৰে, সুমিত্ৰাক লক্ষ্মণ আৰু শত্রুঘ্নৰ জননী বুলি কয়, আৰু কৈকেয়ীক বিপদৰ মূল বুলি দোষাৰোপ কৰে। ভৰদ্বাজ মুনি ভৰতক উপদেশ দিয়ে—কৈকেয়ীৰ ওপৰত দোষ আৰোপ নকৰিবা; ৰামৰ বনবাস শেষত দেবতা, দানৱ আৰু ঋষিসকলৰ কল্যাণ সাধন কৰিব। ভৰত মুনিৰ পৰিক্ৰমা কৰি বাহন জোঁটাৰ আদেশ দিয়ে, আৰু বাহিনী দক্ষিণমুখে যাত্ৰা কৰে—হাতী, ৰথ, পদাতিক আৰু ৰাজমহিলাসহ—গঙ্গাৰ সিপাৰে অৰণ্য-নদীময় পথত উঠা মেঘৰ দৰে আগবাঢ়ি যায়।
Shlokas
Verse 1
ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः। कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह।।2.92.1।।
তাৰ পাছত সেই ৰাতি কটাই, আতিথ্য গ্ৰহণ কৰি, পৰিচ্ছদ-অনুচৰসহ ভৰত মনত নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য লৈ ভৰদ্বাজ মুনিৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 2
तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम्।हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत।।2.92.2।।
অঞ্জলি বঁধি অহা পুৰুষব্যাঘ্ৰ ভৰতক দেখি, অগ্নিহোত্ৰ সম্পন্ন কৰা ঋষি ভৰদ্বাজে তেওঁক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 3
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता। समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ।।2.92.3।।
হে অনঘ, আমাৰ আশ্ৰমত ইয়াত তুমি ৰাতিটো সুখেৰে কটালানে? আৰু কোৱা, তোমাৰ সকলো লোকক আতিথ্যত যথাযথ সন্মান-সেৱা কৰা হৈছিল নে?
Verse 4
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च। आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्।।2.92.4।।
আশ্ৰমৰ পৰা বাহিৰলৈ ওলাই অহা অতি উত্তম তেজস্বী ঋষিক দেখি, ভৰত অঞ্জলি বঁধি ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি তেওঁক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 5
ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः। तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया।।2.92.5।।
ভগৱন, মই—মোৰ অমাত্যসকলসহ, সমগ্ৰ ব’ল আৰু বাহন-পশুসকলসহ—সুখেৰে ৰাতি কটালোঁ; আপোনাৰ বলবত্তাৰ ফলত আমি সকলো প্ৰয়োজন আৰু কামনাত পৰিপূৰ্ণ তৃপ্ত হ’লোঁ।
Verse 6
अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः। अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः।।2.92.6।।
আমি সকলোৱে—দূতসকলকো ধৰি—ক্লান্তি আৰু সন্তাপৰ পৰা মুক্ত আছিলোঁ; সু-ভিক্ষা আৰু সু-প্ৰতিশ্ৰয় লাভ কৰি, সকলোৱে সুখেৰে ৰাতি কটালোঁ।
Verse 7
आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः। समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।2.92.7।।
হে ভগৱন, ঋষিসত্তম! এতিয়া মই আপোনাৰ পৰা বিদায় লওঁ; ভ্ৰাতাৰ সমীপলৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰোঁ—মৈত্ৰীভৰা আশীৰ্বাদ-দৃষ্টিৰে মোক চাওক।
Verse 8
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः। आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे।।2.92.8।।
হে ধৰ্মজ্ঞ, সেই ধৰ্মিক মহাত্মাৰ আশ্ৰমৰ বিষয়ে মোক কওক: তাত পোৱালৈ কোন পথ, আৰু ইয়াৰ পৰা কিমান দূৰ—সেয়াও জনাওক।
Verse 9
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्। प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः।।2.92.9।।
এইদৰে সোধা হোৱাত, ভ্ৰাতৃদৰ্শনৰ বাবে ব্যাকুল ভৰতক মহাতেজস্বী মহাতপস্বী ভৰদ্বাজ মুনিয়ে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 10
भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने। चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः।।2.92.10।।
হে ভৰত! ইয়াৰ পৰা সাৰে তিন যোজন দূৰত, নিৰ্জন বনাঞ্চলত, মনোৰম নিৰ্ঝৰ আৰু কাননেৰে শোভিত চিত্ৰকূট পৰ্বত তাত অৱস্থিত।
Verse 11
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी। पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना।।2.92.11।।
তাৰ উত্তৰ পাৰ্শ্বলৈ গৈ পালে মন্দাকিনী নদী বয়; তাৰ তীৰ পুষ্পিত বৃক্ষৰে আচ্ছাদিত আৰু ৰম্য পুষ্পিত কাননেৰে শোভিত।
Verse 12
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः। तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्।।2.92.12।।
তাৰ পিছত সেই নদীৰ সিপাৰে চিত্ৰকূট পৰ্বত আছে। হে তাত, তাতেই তেওঁলোকৰ পৰ্ণকুটী আছে; নিশ্চয় সেই দুয়ো তাতেই বাস কৰে।
Verse 13
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा। गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते।।2.92.13।। वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्।
হে বাহিনীপতি, মহাভাগ! গজ-অশ্ব-ৰথেৰে পৰিপূৰ্ণ সেনাক দক্ষিণ পথেদি বা দক্ষিণ-পশ্চিম দিশলৈ আগুৱাই নে; তেতিয়া তুমি ৰাঘৱক দৰ্শন কৰিবা।
Verse 14
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः। हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन्।।2.92.14।।
‘প্ৰয়াণৰ সময়’ বুলি শুনি দশৰথৰাজৰ পত্নীসকলে—যানত উঠিবলৈ যোগ্য হ’লেও—যানসমূহ ত্যাগ কৰি ব্ৰাহ্মণ ঋষিক চাৰিওফালে ঘেৰিলে।
Verse 15
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया। कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः।।2.92.15।।
তাত কৌসল্যা—কঁপমান, কৃশ আৰু দীন—দেৱী সুমিত্ৰাৰ সৈতে মুনিৰ চৰণদ্বয় দুহাতে ধৰি ল’লে।
Verse 16
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता। कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा।।2.92.16।।
আকাঙ্ক্ষা অপূৰ্ণ থাকি, সৰ্বলোকৰ নিন্দাৰ পাত্ৰ হৈ, লজ্জাত আচ্ছন্ন কৈকেয়ীয়েও তেওঁৰ চৰণ ধৰি ল’লে।
Verse 17
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्। अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा।।2.92.17।।
সেই ভগৱান মহামুনিৰ ওচৰলৈ গৈ ভক্তিভাৱে প্ৰদক্ষিণা কৰি; তাৰ পাছত শোকভাৰে নত মন লৈ, ভৰতৰ পৰা বেছি দূৰ নহয় তেনে ঠাইত তাই থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 18
ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः। विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव।।2.92.18।।
তাৰ পাছত দৃঢ়ব্ৰতী ভৰদ্বাজ মুনিয়ে ভৰতক সুধিলে: “হে ৰাঘৱ, তোমাৰ মাতৃসকলৰ বিষয়ে বিশেষকৈ জানিবলৈ মোৰ ইচ্ছা আছে।”
Verse 19
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः।।2.92.19।।
বুদ্ধিমান ভৰদ্বাজে এনেদৰে ক’লে, বাক্যত নিপুণ ভৰত অঞ্জলি বঁধি ভক্তিভাৱে উত্তৰ দিলে।
Verse 20
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।
“ভগৱন, ইয়াত আপুনি যি দীন, শোক আৰু অনশনতে ক্ষীণ হোৱা, দেৱতাসদৃশ দীপ্তিমতী মহিষীক দেখিছে, তেওঁ মোৰ পিতাৰ প্ৰধান পত্নী দেৱী কৌসল্যা। এইগৰাকীেই পুৰুষব্যাঘ্ৰ, সিংহবিক্ৰম গতিৱান ৰামক প্ৰসৱ কৰিছিল—যেনেকৈ অদিতিয়ে ধাতা দেৱক জন্ম দিছিল।”
Verse 21
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।
“ভগৱন, ইয়াত আপুনি যি দীন, শোক আৰু অনশনতে ক্ষীণ হোৱা, দেৱতাসদৃশ দীপ্তিমতী মহিষীক দেখিছে, তেওঁ মোৰ পিতাৰ প্ৰধান পত্নী দেৱী কৌসল্যা। এইগৰাকীেই পুৰুষব্যাঘ্ৰ, সিংহবিক্ৰম গতিৱান ৰামক প্ৰসৱ কৰিছিল—যেনেকৈ অদিতিয়ে ধাতা দেৱক জন্ম দিছিল।”
Verse 22
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
কৌসল্যাৰ বাঁও ভুজ আঁকোৱালি ধৰি দুখেৰে বিমনা হৈ যি দেৱী থিয় হৈ আছে—বনান্তৰত ফুল শুকাই যোৱা কৰ্ণিকাৰৰ ডালৰ দৰে—সেইগৰাকী ৰাণী সুমিত্ৰা। এই দেৱীৰ দুজন পুত্ৰ, দেৱসদৃশ দীপ্তিমান দুজন কুমাৰ—লক্ষ্মণ আৰু শত্রুঘ্ন—দুয়ো বীৰ, সত্যপৰাক্ৰমী।
Verse 23
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
কৌসল্যাৰ বাঁও ভুজ আঁকোৱালি ধৰি দুখেৰে বিমনা হৈ যি দেৱী থিয় হৈ আছে—বনান্তৰত ফুল শুকাই যোৱা কৰ্ণিকাৰৰ ডালৰ দৰে—সেইগৰাকী ৰাণী সুমিত্ৰা। এই দেৱীৰ দুজন পুত্ৰ, দেৱসদৃশ দীপ্তিমান দুজন কুমাৰ—লক্ষ্মণ আৰু শত্রুঘ্ন—দুয়ো বীৰ, সত্যপৰাক্ৰমী।
Verse 24
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
তাইৰ কাৰণতে সেই দুজন নৰব্যাঘ্ৰ, নৰশ্ৰেষ্ঠ বীৰ, প্ৰাণনাশৰ আশংকা থকা পথলৈ ইয়াৰ পৰা গ’ল; আৰু পুত্ৰবিহীন দশৰথো স্বৰ্গলোকলৈ গমন কৰিলে।
Verse 25
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
কৈকেয়ীক এইদৰে জানিবা—ক্ৰোধবশা, অবিবেকিণী, গৰ্বিতা, নিজকে অতি সুন্দৰী বুলি মানি লোৱা; ঐশ্বৰ্য আৰু অধিকাৰৰ লোভী; অন্তৰে অনাৰ্যা হলেও বাহিৰে আৰ্যৰূপিণী।
Verse 26
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
ইয়াক মোৰ মাতৃ বুলিয়েই জানিবা—ই নিৰ্দয়ী আৰু পাপ-নিশ্চয়ত দঢ়; কিয়নো মহাত্মা ৰামৰ ওপৰত নামি অহা এই মহা-বিপদৰ মূল মই ইয়াৰ ভিতৰতে দেখিছোঁ।
Verse 27
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा। स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन्।।2.92.27।।
এইদৰে কৈ, নৰশাৰ্দূল ভৰত অশ্ৰুতে গদগদ হোৱা বাক্যৰে, তাম্ৰবৰ্ণ নেত্ৰেৰে ভাৰী নিশ্বাস এৰি থাকিল; ক্ৰুদ্ধ নাগৰ দৰে ফোঁসফোঁসাই শ্বাস ল’লে।
Verse 28
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा। प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्।।2.92.28।।
তেতিয়া মহৰ্ষি ভৰদ্বাজ, মহাবুদ্ধিমান, এইদৰে কোৱা ভৰতক অৰ্থপূৰ্ণ বাক্যৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 29
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया। रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति।।2.92.29।।
হে ভৰত, তুমি কৈকেয়ীক দোষী বুলি নিন্দা কৰা উচিত নহয়; কিয়নো ৰামৰ এই বনবাস-প্ৰস্থান শেষত সুখদ ফল আৰু মহা-কল্যাণৰ কাৰণ হ’ব।
Verse 30
देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम्। हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह।।2.92.30।।
দেৱতা, দানৱ আৰু ভাবিতাত্মা ঋষিসকলৰ হিতৰ বাবে—ইয়াত ৰামৰ বনবাসৰ পৰা নিশ্চয়েই কল্যাণ উদ্ভৱ হ’ব।
Verse 31
अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्। आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत्।।2.92.31।।
তাৰ পাছত ভৰত যাত্ৰাৰ বাবে সজ্জিত হৈ, তেওঁক অভিবাদন কৰি প্ৰদক্ষিণা কৰিলে; বিদায় লৈ সেনাক উদ্দীপিত কৰি ক’লে—“যুঁজাও, প্ৰয়াণৰ বাবে সাজু হওক।”
Verse 32
ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान्। अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः।।2.92.32।।
তাৰ পাছত প্ৰয়াণৰ বাবে উদ্গ্ৰীৱ বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ বহু লোক, যুঁজোৱা দিৱ্য আৰু সোণেৰে অলংকৃত উত্তম অশ্বৰথত আৰোহণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 33
गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः। जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे।।2.92.33।।
সুৱৰ্ণ-কক্ষ্যাৰে সুশোভিত আৰু পতাকা-ধাৰী গজকন্যা আৰু গজসকল ঘোষময় নাদেৰে প্ৰস্থান কৰিলে—যেন গ্ৰীষ্মান্তত গর্জন কৰা মেঘসমূহ উঠি আহে।
Verse 34
विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च। प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः।।2.92.34।।
বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ অতি-মূল্যবান যান—ডাঙৰ আৰু সৰু—আগবাঢ়িল; আৰু পদাতিক সৈন্যসকল নিজৰ পায়েৰে হেঁটে কূচ কৰিলে।
Verse 35
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः। रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा।।2.92.35।।
তাৰ পিছত, কৌসল্যাক অগ্ৰে ৰাখি শ্ৰেষ্ঠ যানত আৰূঢ়া স্ত্ৰীসকল—ৰামদৰ্শনৰ আকাঙ্ক্ষাৰে—আনন্দিত হৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 36
चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम्। आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः।।2.92.36।।
চন্দ্ৰ আৰু নবসূৰ্য সদৃশ দীপ্তিময়, সুসজ্জিত শুভ শিবিকাত আৰূঢ় হৈ, পৰিচৰ আৰু সামগ্ৰীসহ শ্ৰীমান ভৰত আগবাঢ়িল।
Verse 37
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।
সেই মহাসেনা—গজ, অশ্ব আৰু ৰথেৰে ঘনভাৱে পৰিপূৰ্ণ—দক্ষিণ দিশলৈ বিস্তাৰিত হৈ আগবাঢ়িল; আকাশত উঠা মহামেঘৰ দৰে দেখা গ’ল। মৃগ-পক্ষীৰে জুষিত বনাঞ্চল অতিক্ৰম কৰি, গঙ্গাৰ পৰতীৰত, আৰু পৰ্বত-নদীৰ মাজেদি গৈও সি আগলৈ অগ্ৰসর হ’ল।
Verse 38
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।
সেই মহাসেনা—গজ, অশ্ব আৰু ৰথেৰে ঘনভাৱে পৰিপূৰ্ণ—দক্ষিণ দিশলৈ বিস্তাৰিত হৈ আগবাঢ়িল; আকাশত উঠা মহামেঘৰ দৰে দেখা গ’ল। মৃগ-পক্ষীৰে জুষিত বনাঞ্চল অতিক্ৰম কৰি, গঙ্গাৰ পৰতীৰত, আৰু পৰ্বত-নদীৰ মাজেদি গৈও সি আগলৈ অগ্ৰসর হ’ল।
Verse 39
सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान्। महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र।।2.92.39।।
তাত ভৰতৰ সেনা—হৰ্ষিত গজ, অশ্ব আৰু উদ্দীপিত যোদ্ধাসকলসহ—মহাবনত প্ৰৱেশ কৰি; মৃগ-পক্ষীৰ দলসমূহক ভীত কৰি, নিজৰ ঘন সমূহ-শোভাৰে দীপ্তিময় হৈ উজলি উঠিল।
Frequently Asked Questions
Bharata’s grief-driven moral judgment culminates in publicly blaming Kaikeyī as the root cause of exile and Daśaratha’s death, while Bharadvāja counters by urging non-imputation of fault. The dilemma is whether suffering should be assigned to an individual’s culpability or interpreted within a broader dharmic trajectory.
Bharadvāja’s upadeśa asserts that events appearing tragic can bear auspicious, welfare-producing consequences over time; therefore, a dharmic reader should avoid narrow blame and cultivate long-horizon discernment, especially when emotions distort judgment.
Chitrakūṭa is mapped as three-and-a-half yojanas away; the Mandākinī flows on its northern flank amid flowering woods; beyond the river lies the mountain with Rāma’s leaf-hut. The sarga also references crossing/terrain beyond the Gaṅgā and records travel logistics—army routes (south/south-west), vehicles, palanquins, and marching order.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.