Sarga 75

Verse 1

दीर्घकालात्समुत्थाय संज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान् ।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम् ॥१॥सोऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत् ।

দীৰ্ঘ সময়ৰ পাছত বীৰ্যৱান ভৰত উঠি সংজ্ঞা লাভ কৰিলে; অশ্ৰুপূৰ্ণ নয়নে দীন মাতৃক চাই, অমাত্যসকলৰ মাজতে তেওঁ জননীক তিৰস্কাৰ কৰিলে।

Verses 2-3

राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम् ॥२॥अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः ।विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम् ॥३॥

মই কেতিয়াও ৰাজ্য কামনা কৰা নাই, নাহে এই বিষয়ে মাতৃৰ সঙ্গেও পৰামৰ্শ কৰা। ৰজাই যি অভিষেক নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল, তাৰ বিষয়ে মোৰ একো জ্ঞান নাই; কিয়নো মই শত্রুঘ্নসহ দূৰ দেশত বাস কৰিছিলোঁ।

Verse 4

वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः ।विवासनं वा सौमित्रे स्सीतायाश्च यथाऽभवत् ॥४॥

মহাত্মা ৰামৰ বনবাসৰ বিষয়ে মোৰ একেবাৰে জ্ঞান নাছিল; আৰু সুমিত্ৰানন্দন (লক্ষ্মণ) আৰু সীতাদেৱীৰ নিৰ্বাসন কেনেকৈ ঘটিল, সেয়াও মই নাজানিছিলোঁ।

Verse 5

तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः ।कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत् ॥५॥

সেই মহাত্মা ভৰত তেনেকৈয়ে ক্ৰন্দন কৰি থাকোঁতে, কৌশল্যাই তেওঁৰ শব্দ চিনাকি পাই সুমিত্ৰাক এইদৰে ক’লে।

Verse 6

आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतस्सुतः ।तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम् ॥६॥

ক্ৰূৰ কৰ্মিণী কৈকেয়ীৰ পুত্ৰ, দূৰদৰ্শী ভৰত আহিছে; মই সেই ভৰতক দেখা পাবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।

Verse 7

एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिना कृशा ।प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना ॥७॥

সুমিত্ৰাক এইদৰে কৈ, বিবৰ্ণা, মলিন আৰু কৃশা কৌসল্যা কঁপোঁতে কঁপোঁতে, প্ৰায় অচেতন অৱস্থাত, য’ত ভৰত আছিল তাতেই ৰাওনা হ’ল।

Verse 8

स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा ।प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥८॥

তেতিয়া ৰামৰ অনুজ ভৰতেও শত্রুঘ্নসহ কৌসল্যাৰ নিবাসলৈ, য’ত কৌসল্যা আছিল, আগবাঢ়িল।

Verse 9

तत श्शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ ।पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतसाम् ॥९॥रुदन्तौ रुदतीं दुःखात्समेत्यार्यां मनस्स्विनीम् ।

তেতিয়া শত্রুঘ্ন আৰু ভৰত কৌসল্যাক দেখি শোকত ব্যাকুল হ’ল। দুঃখাৰ্ত, ভূমিত পতিত আৰু প্ৰায় চেতনাহীন সেই আৰ্যা, মনস্বিনী মাতৃৰ ওচৰলৈ গৈ, তেওঁ দুখত কান্দি থকাৰ দৰে নিজেও কান্দি কান্দি দুয়োজনে তেওঁক আলিঙ্গন কৰিলে।

Verses 10-11

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता ॥१०॥इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम् ।संप्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा ॥११॥

ভীষণ দুখিত কৌসল্যাই ভৰতক ক’লে: “ৰাজ্যকামী তোমাৰ বাবে এই ৰাজ্য নিৰ্বিঘ্নে প্ৰাপ্ত হৈছে; হায়, কৈকেয়ীয়ে ক্ৰূৰ কৰ্মে অতি শীঘ্ৰে ই তোমাৰ বাবে লাভ কৰি দিলে।”

Verse 12

प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम् ।कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी ॥१२॥

মোৰ পুত্ৰক চীৰবস্ত্ৰ পৰিধান কৰাই বনবাসী কৰি পঠাই, ক্ৰূৰ দৃষ্টিৰ কৈকেয়ীয়ে তাত কোন ‘লাভ’ দেখিলে?

Verse 13

क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति ।हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः ॥१३॥

য’ত মোৰ সুমহাযশী, হিৰণ্যনাভ ৰাম পুত্ৰ বাস কৰে, তাতকৈ কৈকেয়ীয়ে মোকো তৎক্ষণাৎ পঠাব লাগে।

Verse 14

अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम् ।अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥१४॥

নচেৎ মই নিজেই সুমিত্ৰাক সহচৰী কৰি সুখে, অগ্নিহোত্ৰক আগত ৰাখি, য’ত ৰাঘৱ আছে তাত প্ৰস্থান কৰিম।

Verse 15

कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि ।यत्रासौ पुरुषव्याघ्रः पुत्रो मे तप्यते तपः ॥१५॥

অথবা আজি তুমিয়েই মোক তাত লৈ যোৱা উচিত, য’ত মোৰ পুত্ৰ—পুৰুষব্যাঘ্ৰ—তপস্যাত ৰত আছে।

Verse 16

इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम् ।हस्त्वश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया ॥१६॥

কাৰণ ধন-ধান্যৰে সমৃদ্ধ, হাতী-ঘোঁৰা-ৰথেৰে পৰিপূৰ্ণ এই বিস্তৃত ৰাজ্যখন তাই তোমাক হস্তান্তৰ কৰি দিছে।

Verse 17

इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः ।विव्यथे भरतस्तीव्रं व्रणे तुद्येव सूचिना ॥१७॥

এনেদৰে বহু ক্ৰূৰ বাক্যৰে নিৰ্দোষ ভৰতক কঠোৰভাৱে গৰিহণা কৰা হ’ল; তেওঁ তীব্ৰ বেদনাত ব্যথিত হ’ল—যেন ঘাঁত সূঁই চুবাইছে।

Verse 18

पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः ।विलप्य बहुधाऽसंज्ञो लब्धसंज्ञस्ततः स्थितः ॥१८॥

তেতিয়া চিত্ত বিভ্ৰান্ত হৈ তেওঁ তাইৰ চৰণত পৰি গ’ল; বাৰে বাৰে বিলাপ কৰি অচেতন হ’ল, পাছত চেতন পাই তাতে থিয় হৈ ৰ’ল।

Verse 19

एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा ।कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम् ॥१९॥

এনেদৰে বিলাপ কৰি বহু শোকত আৱৃত কৌসল্যাৰ প্ৰতি ভৰত তেতিয়া কৰযোৰ কৰি এই বাক্য ক’লে।

Verse 20

आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम् ।विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे ॥२०॥

হে আৰ্যে, মই অজান আৰু নিৰ্দোষ হোৱা সত্ত্বেও আপুনি কিয় মোক গৰিহণা কৰে? ৰাঘৱ (শ্ৰীৰাম)ৰ প্ৰতি মোৰ বিশাল আৰু অচল প্ৰীতি আপুনি জানে।

Verse 21

कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्माभूत्तस्य कदाचन ।सत्यसन्ध स्सतां श्रेष्ठो यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥२१॥

যাৰ বুদ্ধি শাস্ত্ৰানুগা ৰূপে গঢ়া, তাৰ মনত কেতিয়াও এনে ভাবনা উদয় নহওক—সত্যসন্ধ, সৎজনৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতাই তাৰ অনুমতিত বনবাসলৈ গ’ল বুলি।

Verse 22

प्रेष्यं पापीयसां यातु सूर्यञ्च प्रतिमेहतु ।हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥२२॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতাই বনবাসলৈ গ’ল, সি এই পাপসমূহ ভোগ কৰক—অতি দুষ্টৰ দাসত্বত পৰে, সূৰ্যৰ সন্মুখে মূত্ৰত্যাগ কৰে, আৰু শুই থকা গাইক পায়েৰে লাথি মাৰে।

Verse 23

कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम् ।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्याऽर्योऽनुमतेगतः ॥२३॥

যাৰ পৰামৰ্শত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতাক দূৰলৈ পঠোৱা হ’ল, সেই অধৰ্মৰ দোষ তাৰ ওপৰত পৰক—যেনে গৰাকীয়ে ভৃত্যক মহৎ কাম কৰাইও যোগ্য প্ৰতিদান নেদি অনৰ্থ কৰে; সেই অধৰ্ম তাৰেই হওক।

Verse 24

परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुयत्रवत् ।ततस्नु दुह्यतां पापं यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥२४॥

যি ৰজাই প্ৰজাক পুত্ৰবৎ পালন কৰে, তেনে ৰজাক দ্ৰোহ কৰিলে যি পাপ হয়, সেই পাপ তাৰেই হওক—যাৰ পৰামৰ্শত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতাই বনবাসলৈ গ’ল।

Verse 25

बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः ।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्थोऽनुमते गतः ॥२५॥

যি ৰজাই প্ৰজাৰ পৰা ধৰ্মসন্মত ষষ্ঠাংশ (বলি) উঠাই লৈও ৰক্ষা নকৰে, তাৰ যি অধৰ্ম হয়, সেই অধৰ্ম তাৰেই হওক—যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতাই বনবাসলৈ গ’ল।

Verse 26

संश्रुत्य च तपस्विभ्यस्सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम् ।तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२६॥

যাৰ পৰামৰ্শত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সেইজনৰ ওপৰত পাপ পৰক—যেনেকৈ সত্রযজ্ঞত তপস্বীসকলক যজ্ঞদক্ষিণা দিব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দি পাছত কপটৰে ৰখা লোকৰ ওপৰত পাপ পৰে।

Verse 27

हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले ।मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२७॥

হাতী-ঘোঁৰা-ৰথেৰে গিজগিজাই আৰু অস্ত্ৰেৰে ভৰা যুদ্ধত সোমাইও সজ্জনসকলে ধৰি ৰখা ধৰ্মকৰ্তব্য পালন নকৰা যোদ্ধাৰ দৰে, যাৰ পৰামৰ্শত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সি সৎজনৰ ধৰ্মত ব্যৰ্থ হওক।

Verse 28

उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता ।स नाशयतु दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥२८॥

বুদ্ধিমান গুৰুৱে যত্নেৰে উপদেশ দিয়া সূক্ষ্মাৰ্থযুক্ত শাস্ত্ৰক যি দুষ্টাত্মাই বিকৃত কৰি নাশ কৰে, সেই দুষ্টাত্মাই নিজেই নাশ পাওক—যাৰ পৰামৰ্শত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল।

Verse 29

मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजसम् ।द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमतेगतः ॥२९॥

যাৰ পৰামৰ্শত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সি কেতিয়াও তেওঁক নেদেখক—প্ৰশস্ত বাহু আৰু বিস্তৃত স্কন্ধযুক্ত, চন্দ্ৰ-সূৰ্যসম তেজস্বী, ৰাজসিংহাসনত আসীন।

Verse 30

पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः ।गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥३०॥

যাৰ পৰামৰ্শত মোৰ আৰ্য ভাতৃ বনবাসলৈ গ’ল, সেই নিৰ্ঘৃণ মানুহে পায়স, কৃসৰ আৰু ছাগ-মাংস যজ্ঞাদি পবিত্ৰ উদ্দেশ্য নোহোৱাকৈ বৃথাই ভক্ষণ কৰক; আৰু গুৰুজনকো অৱজ্ঞা কৰক।

Verse 31

गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत्स्वयम् ।मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तं यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥३१॥

যাৰ পৰামৰ্শত মোৰ আৰ্য ভাতৃ বনবাসলৈ গ’ল, সি ঘোৰ অপৰাধ কৰক—পায়েৰে গাইক স্পৰ্শ কৰি লাথি মাৰক, নিজেই গুৰুজনক নিন্দা কৰক, আৰু মিত্ৰৰ প্ৰতি অতিশয় দ্ৰোহ কৰক।

Verse 32

विश्वासात्कथितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित् ।विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽमते गतः ॥३२॥

বিশ্বাসত গোপনে পৰস্পৰে কোৱা অলপ নিন্দাবচন সি দুষ্টাত্মা ক’তবা কাকো প্ৰকাশ কৰি দিয়ক—যাৰ সন্মতিত মোৰ আৰ্য ভাতৃ পঠোৱা হৈছিল; আৰু বিশ্বাসভংগৰ পাপ তাৰ ওপৰত পৰক।

Verse 33

अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्ताचाऽत्मा निरपत्रपः ।लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥३३॥

যাৰ সন্মতিত মোৰ আৰ্য ভাতৃ বনবাসলৈ গ’ল, সি সহায় নকৰা, কৃতঘ্ন, সদাচাৰ ত্যাগ কৰা, নিৰ্লজ্জ বুলি লোকত বিদ্বিষ্ট হওক।

Verse 34

पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः ।स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥३४॥

যাৰ সন্মতিত মোৰ আৰ্য ভাতৃ বনবাসলৈ গ’ল, সি নিজৰ ঘৰত পুত্ৰ, পত্নী আৰু ভৃত্যৰে পৰিবেষ্টিত হৈও একেলগে নহয়, একাই সুস্বাদু ভোজন কৰক—আৰু সেই দোষৰ ভাগী হওক।

Verse 35

अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम् ।अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥३५॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতৃ বনবাসলৈ গ’ল, সেই পুৰুষে যোগ্য সদৃশ পত্নী নাপাওক, নিঃসন্তান হৈ থাকক, আৰু ধৰ্ম স্থাপনকাৰী ধৰ্ম্য ক্ৰিয়াও সম্পন্ন নকৰাকৈয়ে মৃত্যুবৰণ কৰক।

Verse 36

माऽत्मनस्सन्ततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः ।आयुस्समग्रमप्राप्य यऽस्यार्योऽनुमते गतः ॥३६॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতৃ বনবাসলৈ গ’ল, সেই পুৰুষে দুখিত হৈ নিজৰ পত্নীৰ মাধ্যমে নিজৰ সন্ততি কেতিয়াও নেদেখক; সম্পূৰ্ণ সুখময় আয়ুস নাপাই অকালেই অন্ত পাৱক।

Verse 37

राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते ।भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥३७॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতৃ বনবাসলৈ গ’ল, সেই পুৰুষে ৰজা, নাৰী, শিশু আৰু বৃদ্ধৰ বধৰ বাবে শাস্ত্ৰে যি পাপ কৈছে, আৰু ভৃত্য-আশ্ৰিতক ত্যাগ কৰাৰ যি পাপ—সেই সকলো পাপ গ্ৰহণ কৰি ভোগ কৰক।

Verse 38

लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च ।सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥३८॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতৃ বনবাসলৈ গ’ল, সেই পুৰুষে লাক্ষা, মদ্য, মাংস, লোহা আৰু বিষ আদি বস্তুৰ ব্যৱসায় কৰি ভৃত্য পোষণ কৰা লোকৰ দোষ সদায় বহন কৰক।

Verse 39

सङ्ग्रमे समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे ।पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥३९॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতৃ বনবাসলৈ গ’ল, সেই পুৰুষে ভয়ংকৰ যুদ্ধ চূড়ান্ত অৱস্থালৈ উঠিলে, শত্ৰুপক্ষৰ বাবে ভয়ংকৰ হৈ থাকিলেও, পলায়ন কৰোঁতেই যোদ্ধাৰ দৰে বধ প্ৰাপ্ত হওক।

Verse 40

कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः ।भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४०॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতৃক বনবাসলৈ পঠোৱা হ’ল, সেই মানুহে চীৰবস্ত্ৰ পৰিধান কৰি পৃথিৱীত ঘূৰি ফুৰক; হাতত কপাল লৈ উন্মত্তৰ দৰে ভিক্ষা মাগি ফুৰক।

Verse 41

मद्ये प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः ।कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४१॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতৃক নিৰ্বাসিত কৰা হ’ল, সেই মানুহ সদায় মদ্য, নাৰী আৰু অক্ষক্ৰীড়াত আসক্ত হওক; কাম-ক্রোধে তাক পৰাভূত কৰক।

Verse 42

मास्म धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम् ।अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४२॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতৃ বনবাসলৈ গ’ল, সেই মানুহৰ মন কেতিয়াও ধৰ্মত স্থিৰ নহওক; সি অধৰ্ম আচৰণ কৰক আৰু অপাত্ৰৰ ওপৰত দান বৰষাই অপব্যয় কৰক।

Verse 43

सञ्चितान्यस्य वित्तनि विविधानि सहस्रशः ।दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४३॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতৃ বনবাসলৈ গ’ল, সেই মানুহৰ নানাবিধ সঞ্চিত ধন-সম্পদ সহস্ৰ উপায়ে দস্যুসমূহে লুটি লৈ যাওক।

Verse 44

उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते ।तच्चपापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४४॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সি প্ৰাতঃসন্ধ্যা আৰু সায়ংসন্ধ্যা দুয়োটা সময় শুই কটোৱা লোকৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত সেই একে পাপেই লাভ কৰক।

Verse 45

यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरतल्पगे ।मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥४५॥

অগ্নিদাহ কৰা লোকৰ যি পাপ, গুৰুৰ শয্যা লঙ্ঘন কৰা লোকৰ যি পাপ, আৰু মিত্ৰদ্ৰোহৰ যি পাপ—সেই একে পাপেই মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতাৰ বনবাসত অনুমতি দিয়া জনে প্ৰাপ্ত কৰক।

Verse 46

देवतानां पित्रूणां च मातापित्रोस्तथैव च ।मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४६॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সি দেৱতাসকল, পিতৃলোক আৰু নিজৰ মাতৃ-পিতৃৰ প্ৰতি কেতিয়াও যথোচিত শুশ্ৰূষা নকৰক।

Verse 47

सतां लोकात्सतां कीर्त्या स्सञ्जुष्टात्कर्मणस्तथा ।भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४७॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সি সৎজনৰ লোকৰ পৰা, সৎজনৰ কীৰ্তিৰ পৰা আৰু সৎজন-সম্মত কৰ্মৰ পৰা—আজি হিয়েই তৎক্ষণাৎ পতিত হওক।

Verse 48

अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम् ।दीर्घबाहुर्महावक्षाः यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४८॥

যাৰ অনুমতিত দীঘল-বাহু, মহাবক্ষ মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সি মাতৃ-শুশ্ৰূষা ত্যাগ কৰি অনৰ্থক আৰু নিষ্ফল কৰ্মতহে অটল হৈ থাকক।

Verse 49

बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः ।स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः ॥४९॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সেই মানুহ বহু পুত্ৰৰ ভাৰ, দাৰিদ্ৰ্য, জ্বৰ আৰু ৰোগে পীড়িত হৈ সদায় ক্লেশত থাকক।

Verse 50

आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम् ।अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५०॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সেই মানুহ ওপৰলৈ চাই আশা কৰা দীন যাচকসকলৰ আশা বিফল কৰা জনৰ পাপৰ ভাগী হওক।

Verse 51

मायया रमतां नित्यं परुषः पिशुनोऽशुचिः ।राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५१॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সেই অধৰ্মাত্মা মায়াৰে সদায় জীৱন কটাওক—কঠোৰ বাক্য, পিশুন, অশুচি—আৰু ৰজাৰ দণ্ডৰ ভয়ত নিত্য ভীত হৈ থাকক।

Verse 52

ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम् ।अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५२॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সেই দুষ্টাত্মা ঋতুস্নাতা, সতী আৰু ঋতুকাল মানি চলা পত্নীক অৱহেলা কৰা জনৰ পাপৰ ভাগী হওক।

Verse 53

सधर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम् ।त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५३॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সি ধৰ্মপত্নীক ত্যাগ কৰি পৰস্ত্ৰীসেৱা কৰা, ধৰ্মৰতি পৰিত্যাগ কৰা মোহগ্ৰস্ত মূঢ় পুৰুষৰ পাপ ভোগ কৰক।

Verse 54

विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत् ।तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५४॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সি বংশভ্ৰষ্ট হৈ মহাদুষ্কৃত কৰা ব্ৰাহ্মণৰ যি পাপফল, সেই একেই পাপফল লাভ কৰক।

Verse 55

पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके ।यत्तदेकस्स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५५॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সি পানীয় জল দুষিত কৰা আৰু বিষ দিয়া লোকৰ যি পাপ, সেই পাপ একাই লাভ কৰক।

Verse 56

ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः ।बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥५६॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সি কলুষিত ইন্দ্ৰিয়যুক্ত হৈ ব্ৰাহ্মণৰ বাবে উদ্যত পূজাক বিঘ্নিত কৰা আৰু বাছুৰ থকা গাইক দোহা লোকৰ পাপ ভোগ কৰক।

Verse 57

तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत् ।लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५७॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সি পানী থাকিলেও তৃষ্ণাৰ্ত লোকক কপটতাৰে প্ৰতাৰণা কৰি উপশম নেদিয়া জনৰ পাপ ভোগ কৰক।

Verse 58

भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः ।तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५८॥

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভাতৃ বনবাসলৈ গ’ল, সি ভক্তিৰ নামত বিবাদ কৰা লোকসকলৰ মাজত পক্ষপাতী পথ আশ্ৰয় কৰি কেৱল চাই থাকোঁতাৰ পাপভাৰত যুক্ত হওক।

Verse 59

विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः ।एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह ॥५९॥

পতি আৰু পুত্ৰহীন কৌসল্যাক এইদৰে আশ্বাস দি থাকোঁতে, দুখে ব্যাকুল ৰাজকুমাৰ ভৰত তেখেতৰ চৰণত লুটি পৰিল।

Verse 60

तथा तु शपथैः कष्टै श्शपमानमचेतनम् ।भरतं शोकसन्तप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥६०॥

এইদৰে শোকত দগ্ধ ভৰত অচেতন হৈ পৰি কঠোৰ, ভয়ংকৰ শপথ কৰি আছিল; তেতিয়া কৌসল্যাই তেওঁক এই বাক্য ক’লে।

Verse 61

मम दुःखमिदं पुत्र भूयस्समुपजायते ।शपथै श्शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे ॥६१॥

পুত্ৰ, মোৰ এই দুঃখ বাৰে বাৰে অধিক হয়; কিয়নো এনে শপথ কৰি তুমি যেন মোৰ প্ৰাণবায়ুকেই ৰুদ্ধ কৰি দিছা।

Verse 62

दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः ।वत्स सत्यप्रतिज्ञो ते सतां लोकमवाप्स्यसि ॥६२॥

ৱৎস, দেৱকৃপাৰে তোমাৰ আত্মা ধৰ্মৰ পৰা বিচলিত নহ’ল—লক্ষ্মণৰো তেনে। তুমি সত্যপ্ৰতিজ্ঞ; সেয়ে তুমি সজ্জনৰ লোক লাভ কৰিবা।

Verse 63

इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम् ।परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता ॥६३॥

এইদৰে কৈ কৌসল্যাই ভ্ৰাতৃস্নেহী ভৰতক নিজৰ কোলত তুলি ল’লে; মহাবাহুক আলিঙ্গন কৰি, অতিশয় দুঃখত ব্যাকুল হৈ তেওঁ কান্দিলে।

Verse 64

एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः ।मोहाच्च शोकसम्रोधाद्बभूव लुलितं मनः ॥६४॥

এইদৰে দুখে আৰত মহাত্মা ভৰত বিলাপ কৰি থাকোঁতে, মোহ আৰু শোকৰ আবেষ্টনীত তেওঁৰ মন অস্থিৰ হৈ কঁপিবলৈ ধৰিলে।

Verse 65

लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रणष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ ।मुहुर्मुहुर्निश्श्वसतश्च घर्मं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥६५॥

ভূমিত পৰি থকা, অচেতন আৰু বুদ্ধি ম্লান হোৱা ভৰত মূহুৰ্মূহুৰ্ বিলাপ কৰি, পুনঃপুনঃ উষ্ণ দীঘল নিশ্বাস এৰি থাকোঁতে, তেওঁৰ শোকতেই সেই ৰাতি পাৰ হৈ গ’ল।