Sarga 47
अयोध्यायाः पौरविलापः (Lament of the Citizens of Ayodhya on Rama’s Absence)
अयोध्याकाण्ड
প্ৰভাতত অযোধ্যাৰ পৌৰসকলে বুজি পায় যে শ্ৰীৰাম আর দেখা নাযায়। এই বিচ্ছেদে তেওঁলোক মানসিকভাৱে স্তম্ভিত হয়—শোকক কৰ্মক্ষমতা আৰু চিনাক্তকৰণ-শক্তি হেৰুৱাৰ দৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তেওঁলোকে ইফালে-সিফালে ৰামৰ কোনো চিহ্ন বিচাৰে, সচেতনতা ম্লান কৰা নিদ্ৰাক ধিক্কাৰ দিয়ে, আৰু সমবেতভাৱে বিলাপ কৰে যে ৰাম পিতৃসম ৰক্ষক; তেওঁৰ প্ৰস্থানত জীৱন অৰ্থহীন। বিলাপ ক্ৰমে চূড়ান্ত প্ৰস্তাৱলৈ গতি কৰে—মৃত্যু বা আত্মদাহ—যেন নগৰৰ নৈতিক কেন্দ্ৰৰ পৰা বিচ্ছেদেই অস্তিত্বৰ শেষ। ৰথৰ চকাৰ দাগ অনুসৰি তেওঁলোকে কিছু দূৰ আগবাঢ়ে, কিন্তু পথ হেৰাই যায়; ৰথ-মাৰ্গ অদৃশ্য হোৱাটো ভাগ্যৰ বাধাৰ স্পষ্ট প্ৰতীক হয়। শেষত ক্লান্তচিত্তে তেওঁলোকে অযোধ্যালৈ উভতি আহে। ধনী গৃহত প্ৰৱেশ কৰাও কষ্টসাধ্য লাগে, আৰু শোকত নিজৰ আত্মীয়কো চিনিব নোৱাৰে। সৰ্গৰ অন্তত উপমাৰে কোৱা হয়—ৰামবিহীন অযোধ্যা গৰুড়ে সাপশূন্য কৰা নদী, চন্দ্ৰহীন আকাশ আৰু জলশূন্য সাগৰৰ দৰে শূন্যতা আৰু বঞ্চনাৰে ভৰা।
Shlokas
Verse 1
प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवं विना।शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः।।।।
ৰাতি প্ৰভাতলৈ ঢলাৰ সময়ত, ৰাঘৱক নেদেখি সেই নগৰবাসীসকল শোকত মন ভাঙি, চেতনাহীন আৰু নিশ্চেষ্ট হৈ পৰিল।
Verse 2
शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः।आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः।।।।
শোকজ অশ্ৰুৰে ভিজি তেওঁলোকে ইফালে-সিফালে চাই থাকিল; কিন্তু দুখত ৰামৰ সামান্য আভাসো নেদেখিলে।
Verse 3
ते विषादार्तवदना रहितास्तेन धीमता।कृपणाः करुणा वाचो वदन्ति स्म मनस्विनः।।।।
সেই মনস্বী লোকসকল, ধীমন্ত ৰামৰ বিৰহত বিষাদাৰ্ত মুখেৰে, কৰুণা জগোৱা দীন বাক্য উচ্চাৰণ কৰি থাকিল।
Verse 4
धिगस्तु खलु निद्रां तां ययाऽपहृतचेतसः।नाद्य पश्यामहे रामं पृथूरस्कं महाभुजम्।।।।
যি নিদ্ৰাই আমাৰ চেতনাক হৰণ কৰিলে, সেই নিদ্ৰাক ধিক্কাৰ! আজি আমি পৃথুবক্ষ, মহাবাহু ৰামক দেখা নাপাওঁ।
Verse 5
कथं नाम महाबाहु स्स तथावितथक्रियः।भक्तं जनं परित्यज्य प्रवासं राघवो गतः।।।।
মহাবাহু ৰাঘৱ—ভক্তজনৰ বাবে যাঁৰ ক্ৰিয়া কেতিয়াও বিফল নহয়—তেওঁ কেনেকৈ নিজৰ ভক্তজনক ত্যাগ কৰি বনবাসলৈ গ’ল?
Verse 6
यो नः सदा पालयति पिता पुत्रानिवौरसान्।कथं रघूणां स श्रेष्ठस्त्यक्त्वा नो विपिनं गतः।।।।
যি সদায় পিতাই নিজৰ ঔৰস পুত্ৰসকলক ৰক্ষা কৰে তেনেকৈ আমাক পালন-ৰক্ষা কৰিছিল—ৰঘুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ সেইজন কেনেকৈ আমাক ত্যাগ কৰি বিপিনলৈ গ’ল?
Verse 7
इहैव निधनं यामो महाप्रस्थानमेव वा।रामेण रहितानां हि किमर्थं जीवितं हि नः।।।।
ইয়াতেই মৃত্যু বৰণ কৰোঁ, নতুবা মহাপ্ৰস্থানলৈ ওলাই যাওঁ; ৰামবিহীন আমাৰ জীৱনেই বা কিহৰ বাবে?
Verse 8
सन्ति शुष्काणि काष्ठानि प्रभूतानि महान्ति च।तैः प्रज्वाल्य चितां सर्वे प्रविशामोऽथ पावकम्।।।।
ইয়াত বহু ডাঙৰ ডাঙৰ শুকান কাঠ আছে; সেইবোৰে চিতা জ্বলাই, তাৰ পাছত আমি সকলোৱে পাৱকত প্ৰৱেশ কৰোঁ।
Verse 9
किं वक्ष्यामो महाबाहुरनसूयः प्रियंवदः।नीत स्स राघवोऽस्माभिरिति वक्तुं कथं क्षमम्।।।।
অনসূয়, প্ৰিয়বচন আৰু মহাবাহু সেই ৰাঘৱৰ বিষয়ে ‘আমি তেওঁক লৈ গ’লোঁ’ বুলি—আমি কি ক’ম? সেই কথা ক’বলৈ কেনেকৈ সক্ষম হ’ম?
Verse 10
सा नूनं नगरी दीना दृष्ट्वाऽस्मान् राघवं विना।भविष्यति निरानन्दा सस्त्रीबालवयोधिका।।।।
নিশ্চয় ৰাঘৱবিহীনভাৱে আমাক দেখি সেই নগৰী দীন হৈ পৰিব; তাত থকা নাৰী, শিশু আৰু বৃদ্ধসকল সকলো আনন্দবিহীন হ’ব।
Verse 11
निर्यातास्तेन वीरेण सह नित्यं जितात्मना।विहीनास्तेन च पुनः कथं पश्याम तां पुरीम्।।।।
আমি সদায় জিতাত্মা, আত্মসংযমী সেই বীৰৰ সৈতে একেলগে যাত্ৰা কৰিছিলোঁ; এতিয়া তেওঁৰ পৰা বঞ্চিত হৈ সেই পুৰীখন পুনৰ কেনেকৈ চাব পাৰিম?
Verse 12
इतीव बहुधा वाचो बाहुमुद्यम्य ते जनाः।विलपन्ति स्म दुःखार्ता विवत्सा इव धेनवः।।।।
এইদৰে নানা ধৰণে কথা কৈ আৰু বাহু উঠাই, দুখে পীড়িত সেই লোকসকলে বাছুৰহীন গাইৰ দৰে বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 13
ततो मार्गानुसारेण गत्वा किञ्चित् क्षणं पुनः।मार्गनाशाद्विषादेन महता समभिप्लुताः।।।।
তাৰ পিছত পথ অনুসৰি অলপ সময় আগবাঢ়িল; কিন্তু পথ হেৰাই যোৱাত, মহা বিষাদে তেওঁলোকক পুনৰ সম্পূৰ্ণকৈ আচ্ছন্ন কৰিলে।
Verse 14
रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः।किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति।।।।
ৰথৰ পথচিহ্ন নোহোৱা হোৱাত, মনস্বী সেই লোকসকলে উভতি গৈ ক’লে—“এইটো কি? দেৱবিধিৰ আঘাতে পীড়িত—এতিয়া আমি কি কৰিম?”
Verse 15
ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः।अयोध्यामागमन्सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम्।।।।
তাৰ পিছত, যি পথেদি আহিছিল সেই একে পথেদি, ক্লান্তচিত্ত হৈ তেওঁলোক সকলোৱে উভতি আহি, সজ্জনসকল ব্যথিত থকা অযোধ্যা নগৰীত উপস্থিত হ’ল।
Verse 16
आलोक्य नगरीं तां च क्षयव्याकुलमानसाः।आवर्तयन्त तेऽश्रूणि नयनैः शोकपीडितैः।।।।
সেই নগৰীখন দেখি, ক্ষয়-শোকে ব্যাকুল মন লৈ তেওঁলোকে শোকপীড়িত নয়নে অশ্ৰু ঢালিলে।
Verse 17
एषा रामेण नगरी रहिता नातिशोभते।आपगा गरुडेनेव ह्रदादुद्धृतपन्नगा।।।।
ৰামবিহীন এই নগৰী বিশেষ শোভা নাপায়; যেন গৰুড়ে হ্ৰদৰ গভীৰৰ পৰা সৰ্পসমূহ উঠাই নিলে নদীও নিষ্প্ৰভ হৈ পৰে।
Verse 18
चन्द्रहीनमिवाकाशं तोयहीनमिवार्णवम्।अपश्यन्निहतानन्दं नगरं ते विचेतसः।।।।
শোকত বিমূঢ় মনৰে তেওঁলোকে আনন্দ-নিহত নগৰখন দেখিলে—চন্দ্ৰহীন আকাশৰ দৰে, জলহীন সাগৰৰ দৰে।
Verse 19
ते तानि वेश्मानि महाधनानिदुःखेन दुःखोपहता विशन्तः।नैव प्रजज्ञुः स्वजनं जनं वानिरीक्षमाणाः प्रविनष्टहर्षाः।।।।
তেওঁলোকে দুখে দুখে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ অতি কষ্টে সেই মহাধনসম্পন্ন গৃহসমূহত প্ৰৱেশ কৰিলে; আনন্দ সম্পূৰ্ণ নষ্ট হৈছিল; চোৱা সত্ত্বেও নিজৰ স্বজন বা আন লোককো কাকো চিনিব নোৱাৰিলে।
Frequently Asked Questions
The community confronts a civic dharma-crisis: having accompanied or enabled Rāma’s departure, they must face returning without him and account for their role; their proposed actions (even self-destruction) dramatize the perceived collapse of meaningful life when the moral exemplar is absent.
The sarga teaches how leadership functions as moral orientation: when the dhārmic anchor is removed, perception, recognition, and agency degrade—suggesting that social order depends not only on institutions but on embodied virtue that citizens internalize.
Ayodhyā is the primary landmark, mapped through civic spaces (roads, homes) and the chariot-route; culturally, the lament tradition is foregrounded, along with imagery of pyre/fire and the Garuḍa–serpent motif used to express the city’s loss of beauty and protection.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.