Sarga 42
द्विचत्वारिंशः सर्गः · दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः (Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments)
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত ৰামৰ প্ৰস্থানৰ তৎক্ষণাৎ পৰৱৰ্তী দৃশ্য বৰ্ণিত। দশৰথে যোৱা ৰথখনলৈ দৃষ্টি স্থিৰ কৰি ৰাখে; ধূলিৰ মেঘ দেখা পোৱা পৰ্যন্ত তেওঁ চকু আঁতৰাব নোৱাৰে, আৰু ধূলিও অদৃশ্য হ’তেই শোকত মাটিত ঢলি পৰে। কৌশল্যাই ধূলিমাখা ৰজাক তুলি ধৰি মহললৈ উভতি নিয়ে। ধৰ্ম-ন্যায়ৰ উপমাৰে দশৰথৰ অনুতাপ অধিক তীব্ৰ হয়—ব্ৰাহ্মণবধৰ দোষীৰ দৰে তেওঁ দগ্ধ অনুভৱ কৰে, যেন অগ্নি স্পৰ্শ কৰিছে; তেওঁৰ মুখমণ্ডল গ্ৰহণগ্ৰস্ত সূৰ্যৰ দৰে নিষ্প্ৰভ হয়। তেওঁ বিলাপ কৰে—ৰাম দেখা নাযায়, কেৱল ঘোঁৰাৰ খুৰৰ দাগহে ৰৈ যায়; যি ৰাম চন্দন, শয্যা আৰু গদীৰ অভ্যস্ত, তেওঁ এতিয়া বনাঞ্চলত গছৰ গুৰিত কাঠ বা শিলক বালিশ কৰি শুব লাগিব। সীতাৰ বন-অভ্যাস নথকা আৰু বনৰ গর্জনত ভয় পোৱা কথাও স্মৰণ কৰি তেওঁ অধিক ব্যথিত হয়। নৈতিক বিচ্ছেদত তেওঁ কৈকেয়ীক ত্যাগ কৰে—তাঁৰ স্পৰ্শ অস্বীকাৰ কৰে আৰু বিবাহ-বন্ধনো ত্যাগ কৰাৰ কথা কয়—আৰু ভৰতৰ পিণ্ডদান সম্পৰ্কে তিক্ত কামনা উচ্চাৰে। নাগৰিকসকলৰ মাজেৰে তেওঁ নীৰৱ অযোধ্যা আৰু ৰাম-সীতা-লক্ষ্মণশূন্য ৰাজপ্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰে। ৰুদ্ধ কণ্ঠে দাস-দাসীক কৌশল্যাৰ ওচৰলৈ লৈ যাবলৈ কয়—তেওঁৱেই একমাত্ৰ আশ্ৰয়। মধ্যৰাতিৰ মৃতপ্ৰায় নীৰৱতাত তেওঁ স্বীকাৰ কৰে যে দৃষ্টি এতিয়াও ৰামৰ পিছে পিছে যায়; কৌশল্যা কাষতে বহি দীঘল নিশ্বাসে বিলাপ কৰে।
Shlokas
Verse 1
यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत ।नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी ॥१॥
তেওঁ যেতিয়া প্ৰস্থান কৰিলে, তেতিয়া উঠা ধূলিৰূপ যিমানক্ষণ দৃষ্টিগোচৰ হৈ থাকিল, সিমানক্ষণ ইক্ষ্বাকুবংশশ্ৰেষ্ঠ দশৰথে তাৰ পৰা নিজৰ দৃষ্টি আঁতৰাব নোৱাৰিলে।
Verse 2
यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् ।तावद्व्यवर्धते वास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥२॥
যিমান সময়লৈকে ৰজাই অতি ধৰ্মনিষ্ঠ নিজৰ প্ৰিয় পুত্ৰক দৰ্শন কৰি থাকিল, সিমান সময়লৈকে পুত্ৰদৰ্শনৰ আনন্দত তেওঁ যেন ধৰণীৰ পৰা উঠি উঠি অধিক অধিক উজ্জ্বল হৈ উঠিল।
Verse 3
न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः ।तदाऽऽर्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले ॥३॥
যেতিয়া ৰামৰ উঠা ধূলিৰ কণ এটাও ৰজাই দেখা নাপালে, তেতিয়া শোকাকুল আৰু বিষণ্ণ হৈ তেওঁ ধৰণীতলে ঢলি পৰিল।
Verse 4
तस्य दक्षिणमन्वागात्कौसल्या बाहुमङ्गना ।वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया ॥४॥
তেতিয়া ৰাণী কৌশল্যা তেওঁৰ দক্ষিণ বাহুৰ কাষলৈ আহিল; আৰু ভৰতপ্ৰিয়া কৈকেয়ী তেওঁৰ বাম পাৰ্শ্বলৈ আহি থিয় হ’ল।
Verse 5
तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च ।उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥५॥
নীতি, ধৰ্ম আৰু বিনয়ে সম্পন্ন ৰজাই কৈকেয়ীক চাই; কিন্তু ব্যথাত কঁপা ইন্দ্ৰিয়সহ তেওঁ তাইক ক’লে।
Verse 6
कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी ।न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥६॥
“কৈকেয়ী! দুষ্টাচাৰিণী, তুমি মোৰ অংগ স্পৰ্শ নকৰিবা। মই তোমাক চাবলৈও ইচ্ছা নকৰোঁ; তুমি ন মোৰ পত্নী, ন মোৰ বান্ধৱী।”
Verse 7
ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम ।केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥७॥
যিসকলে তোমাৰ আশ্ৰয়ত জীৱে—ন মই তেওঁলোকৰ, ন তেওঁলোকে মোৰ। তুমি কেৱল স্বাৰ্থলাভত পৰায়ণ হৈ ধৰ্ম ত্যাগ কৰিছা; সেয়ে মইও তোমাক ত্যাগ কৰোঁ।
Verse 8
अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् ।अनुजानामि तत्सर्वमस्मिन् लोके परत्र च ॥८॥
তোমাৰ হাত ধৰি আৰু পবিত্ৰ অগ্নিৰ পৰিক্ৰমা কৰি যি দাম্পত্য বন্ধন গঢ় লৈছিল, সেই সকলোকে মই এই লোকত আৰু পৰলোকতো সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰিলোঁ।
Verse 9
भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम् ।यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मामां तद्दत्तमागमत् ॥९॥
যদি ভৰত এই অব্যয় ৰাজ্য লাভ কৰি সন্তুষ্ট হয়, তেন্তে মোৰ পিতৃতৰ্পণাৰ্থে সি যি অৰ্পণ দিব, সেই অৰ্পণ মোৰ ওচৰলৈ কেতিয়াও নপাহৰক।
Verse 10
अथ रेणुसमुध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम् ।न्यवर्तत तदा देवी कौशल्या शोककर्शिता ॥१०॥
তেতিয়া শোকত ক্ষীণ হোৱা দেৱী কৌশল্যাই ধূলিত আৱৃত নৰাধিপক উঠাই ধৰি, তেওঁক লগত লৈ ৰাজভৱনলৈ উভতি গ’ল।
Verse 11
हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना ।अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चिन्त्य तापसम् ॥११॥
ধৰ্মাত্মা ৰজাই তপস্বী বেছধাৰী নিজৰ পুত্ৰক স্মৰণ কৰি অন্তৰত পশ্চাত্তাপত দহি উঠিল—যেন কামবশত ব্ৰাহ্মণহত্যা কৰি পেলাইছে, বা হাতেদি অগ্নি স্পৰ্শ কৰিছে।
Verse 12
निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव सीदतो रथवर्त्मसु ।राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥१२॥
ৰথচক্ৰৰ পথচিহ্নলৈ বাৰে বাৰে উভতি চাই থাকোঁতে, শোকাকুল ৰজাৰ মুখৰ কান্তি ম্লান হ’ল—যেন গ্ৰহণগ্ৰস্ত সূৰ্য।
Verse 13
विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् ।नगरान्तमनुप्राप्तं बुध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥१३॥
দুখত ব্যাকুল হৈ, প্ৰিয় পুত্ৰক স্মৰণ কৰি তেওঁ বিলাপ কৰিলে; আৰু পুত্ৰ নগৰৰ সীমালৈ আহি পোৱা বুলি বুজি, তাৰ পাছত তেওঁ ক’লে।
Verse 14
वाहननां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् ।पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥१४॥
মোৰ পুত্ৰক বহন কৰা শ্ৰেষ্ঠ অশ্বসমূহৰ খুৰচিহ্ন পথত দেখা যায়; কিন্তু সেই মহাত্মা নিজে ক’তো দেখা নাযায়।
Verses 15-16
यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः ।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः ॥१५॥स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः ।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥१६॥
এই শ্লোকতো একেই শোকবিলাপ পুনৰাবৃত্তি কৰে: চন্দনলেপ, মৃদু উপধান আৰু কোমল সেৱাত অভ্যস্ত মোৰ পুত্ৰে এতিয়া নিশ্চয় গছতলত শুই, কাঠ বা পাথৰক তকিয়া কৰি ল’ব।
Verse 17
उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुकुण्ठितः ।विनिश्श्वसन् प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः ॥१७॥
সেই কৃপণ ৰাম মাটিৰ পৰা উঠিব, ধূলিত মলিন হৈ কঠিনকৈ লেপেটা; দীঘল নিশ্বাস এৰি—প্ৰস্ৰৱণ পৰ্বতৰ পৰা মহাবলী গজবৃষভ উঠাৰ দৰে।
Verse 18
द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः ।राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥१८॥
নিশ্চয় বনচৰ লোকসকলে দীঘল-বাহু ৰামক দেখিব—লোকনাথক—যেতিয়া তেওঁ উঠি আগবাঢ়ি যায়, যেন তেওঁ অনাথ।
Verse 19
सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता ।कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति ॥१९॥
নিশ্চয় জনকৰ প্ৰিয় কন্যা সীতা—সুখ-সুবিধাত ডাঙৰ হোৱা—আজি কাঁইটত খোজ দি ক্লান্ত হৈ বনলৈ গমন কৰিব।
Verse 20
अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति ।श्वापदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम् ॥२०॥
বনৰ সৈতে অপৰিচিত সেইজনী, শ্বাপদসমূহৰ গভীৰ আৰু ৰোমহৰ্ষণকাৰী নাদ শুনিলে নিশ্চয় ভয়ত পৰিব।
Verse 21
सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस ।न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥२१॥
“কৈকেয়ি, তোৰ কামনা পূৰ্ণ হওক—বিধৱা হৈ ৰাজ্য শাসন কৰ। কিয়নো সেই পুৰুষব্যাঘ্ৰ ৰাম বিনা মই জীয়াই থাকিবলৈ সাহস নকৰোঁ।”
Verse 22
इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः ।अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥२२॥
এইদৰে বিলাপ কৰি থকা ৰজা জনসমূহেৰে আৱৃত হৈ, অপস্নাতৰ দৰে অশুভলক্ষণযুক্ত, অনিষ্টৰ ছাঁ লৈ শ্ৰেষ্ঠ নগৰীত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verses 23-24
शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम् ।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥२३॥तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन् ।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥२४॥
শূন্য চত্বর আৰু গৃহান্তৰ, বন্ধ আপণ আৰু নীৰৱ দেৱালয়সমূহেৰে আৱৃত; ক্লান্ত, দুৰ্বল, দুখাৰ্ত আৰু মহাপথো অধিক ভিৰ নথকা সেই সমগ্ৰ অযোধ্যা নগৰী চাই, ৰামকেই মনত অনুচিন্তন কৰি বিলাপ কৰা ৰাজা দশৰথ মেঘত প্ৰৱেশ কৰা সূৰ্যৰ দৰে নিজ গৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 25
महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् ।रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥२५॥
ৰামবিহীন—বৈদেহী সীতা আৰু লক্ষ্মণবিহীন—সেই ৰাজপ্ৰাসাদ, সুপৰ্ণ গৰুড়ে নাগ কঢ়িয়াই নিয়াৰ পাছত অক্ষোভ্য শান্ত মহাহ্ৰদৰ দৰে নিস্তব্ধ হৈ পৰি আছিল।
Verse 26
अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः ।उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम् ॥२६॥
তাৰ পাছত বিলাপ কৰা মনুজাধিপ ৰজাৰ কণ্ঠ গদ্গদ হৈ উঠিল; দীন আৰু স্বৰহীনভাৱে তেওঁ মৃদু কিন্তু মন্দাৰ্থযুক্ত বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 27
कौशल्यायां गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम् ।न ह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति ॥२७॥
“ৰামমাতা কৌশল্যাৰ গৃহলৈ মোক শীঘ্ৰে লৈ যোৱা; কিয়নো আন ক’তো মোৰ হৃদয়ৰ আশ্বাস নহ’ব।”
Verse 28
इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः ।कौशल्याया गृहं तत्र न्यवेश्यत विनीतवत् ॥२८॥
ৰাজাই এইদৰে কওঁতে দ্বাৰদৰ্শীসকলে তেওঁক কৌশল্যাৰ গৃহলৈ লৈ গ’ল আৰু তাত যথোচিত বিনয়েৰে তেওঁক বহুৱাই স্থিৰ কৰি দিলে।
Verse 29
ततस्तस्य प्रविष्टस्य कौशल्याया निवेशनम् ।अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥२९॥
তাৰ পিছত তেওঁ কৌশল্যাৰ নিবাসত প্ৰৱেশ কৰিলে; শয্যাত উঠিলেও তেওঁৰ মন ব্যাকুল হৈ দোলাই থাকিল।
Verse 30
पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषयापि विवर्जितम् ।अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम् ॥३०॥
দুটা পুত্ৰ আৰু বোৱাৰীয়েও নথকা শূন্য ভৱনখন ৰজাই দেখিলে—চন্দ্ৰবিহীন আকাশ যেন।
Verse 31
तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान् ।उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् ॥३१॥
সেয়া দেখি বীৰ্যৱান মহাৰাজে বাহু উঠাই উচ্চস্বৰে ক্ৰন্দন কৰিলে: “হা ৰাঘৱ! তুমি মোক ত্যাগিলা!”
Verse 32
सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः ।परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥३२॥
আহা! সেই সময়লৈকে জীয়াই থকা নৰোত্তমসকল কিমান ধন্য হ’ব—পুনৰাগমন কৰা ৰামক দেখি তেওঁক আলিঙ্গন কৰিব!
Verse 33
अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः ।अर्धरात्रे दशरथः कौशल्यामिदमब्रवीत् ॥३३॥
তাৰ পিছত ৰাতি নামি আহিল—তেওঁৰ বাবে যেন মৃত্যুৰ ৰাতি; অর্ধৰাত্ৰিত দশৰথে কৌশল্যাৰ আগত এই বাক্য ক’লে।
Verse 34
रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ।न त्वा पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश ॥३४॥
কৌসল্যে, ৰামক অনুসৰণ কৰা মোৰ দৃষ্টি আজিও উভতি অহা নাই। মই তোমাক স্পষ্টকৈ দেখা নাপাওঁ; অনুগ্ৰহ কৰি তোমাৰ হাতেৰে মোক স্পৰ্শ কৰা।
Verse 35
तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् ।उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम् ॥३५॥
শয্যাত শুই থকা নৰেন্দ্ৰজনক—যি নিৰন্তৰ কেৱল ৰামকেই চিন্তা কৰি আছিল—দেখি দেৱী ৰাণী তেওঁৰ কাষতে বহিল; অতি আৰত হৈ, বাৰে বাৰে দীঘল নিশ্বাস এৰি, কঠোৰ দুখত বিলাপ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The sarga presents a crisis of relational dharma: Dasaratha’s inability to reconcile his pledged obligations with the lived devastation of Rama’s exile. This culminates in a radical action—his explicit repudiation of Kaikeyi and symbolic renunciation of the marriage bond (2.42.6–8)—showing how desire-driven political bargaining fractures household and state ethics.
The chapter teaches that unchecked desire and instrumental statecraft generate irreversible moral injury: grief is not merely emotion but a consequence of dharma displaced by self-interest. The repeated imagery of eclipsed light and vanishing dust frames attachment as a cognitive captivity, while the midnight scene underscores how sorrow can impair perception itself (2.42.34).
Ayodhya’s civic landscape is mapped as an index of collective mourning—deserted squares, closed markets and temples, and uncrowded highways (2.42.23–24). Cultural landmarks include the marriage rite around fire (agnipariṇaya, invoked in 2.42.8) and forest-threshold imagery (tree-root shelter, wild-animal roars) that marks the transition from royal urban order to wilderness austerity.
Ask anything about Sarga 42 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
