Sarga 116
तपस्विनाम् औत्सुक्यं राक्षसत्रासश्च (Ascetics’ Anxiety and the Fear of Rakshasas)
अयोध्याकाण्ड
চিত্ৰকূটৰ তপোবনত ভৰতৰ প্ৰস্থানৰ পিছত, ৰামে আশ্ৰমবাসী ঋষিসকলৰ মাজত এক স্পষ্ট পৰিৱৰ্তন লক্ষ্য কৰিলে; তেওঁলোকক চিন্তিত আৰু ভীতিগ্ৰস্ত যেন লাগিছিল। ৰামে ভাবিলে যে তেওঁৰ, লক্ষ্মণৰ বা সীতাৰ কোনো আচৰণৰ বাবে আশ্ৰমৰ পবিত্ৰতা বা শান্তি ভংগ হৈছে নেকি, সেয়ে তেওঁ বিনম্ৰভাৱে কুলপতিক (প্ৰধান ঋষি) এই বিষয়ে সুধিলে। বৃদ্ধ ঋষি গৰাকীয়ে সীতাৰ আচৰণৰ ওপৰত কোনো সন্দেহ নথকা বুলি জনালে আৰু ক’লে যে ৰাক্ষসৰ অত্যাচাৰৰ বাবেহে তেওঁলোক চিন্তিত, যি ৰামৰ উপস্থিতিৰ বাবে অধিক বৃদ্ধি পাইছে। ঋষিসকলে বৰ্ণনা কৰিলে যে ৰাক্ষসসকলে কেনেকৈ বীভৎস ৰূপ ধাৰণ কৰি তপস্বীসকলক আক্ৰমণ কৰে, যজ্ঞৰ পাত্ৰবোৰ ভাঙি পেলায় আৰু পবিত্ৰ অগ্নিত পানী ঢালি যজ্ঞত ব্যাঘাত জন্মায়। তেওঁলোকে জনস্থানৰ ওচৰত থকা ৰাৱণৰ ভায়েক খৰৰ কথা উল্লেখ কৰিলে, যি ঋষিসকলৰ বাবে ত্ৰাসৰ কাৰণ। এই ঠাইত থকাটো নিৰাপদ নহয় বুলি বিবেচনা কৰি, ঋষিসকলে আশ্ৰম ত্যাগ কৰি আন এখন ফল-মূলৰে ভৰা অৰণ্যলৈ যোৱাৰ সিদ্ধান্ত ললে। ৰামে তেওঁলোকক শ্ৰদ্ধাৰে বিদায় দিলে আৰু তেওঁলোকৰ উপদেশ গ্ৰহণ কৰি নিজৰ পঁজালৈ উভতি আহিল।
Shlokas
Verse 1
प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने।लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम्।।2.116.1।।
ভৰত প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত, তপোবনত বাস কৰা ৰামে তপস্বীসকলৰ মাজত উদ্বেগ আৰু তীব্ৰ উৎকণ্ঠাময় উৎস্যুকতা লক্ষ্য কৰিলে।
Verse 2
ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे।राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान्।।2.116.2।।
চিত্ৰকূটৰ সন্মুখত থকা তাপস-আশ্ৰমত, ৰামে দেখিলে—যিসকল ঋষিয়ে তেওঁৰ শৰণ লৈ তাতেই থাকিবলৈ নিৰত আছিল, তেওঁলোক এতিয়া উৎকণ্ঠিত আৰু ব্যাকুল হৈ উঠিছে।
Verse 3
नयनैर्ब्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः।अन्योन्यमुपजल्पन्त श्शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः।।2.116.3।।
তপস্বীসকলে ৰামক চকুৰে দেখুৱাই, ভ্ৰূকুটি কুঁচাই শংকিত হৈ; ধীৰে ধীৰে পৰস্পৰে গোপনে কথাবাৰ্তা পাতি একে-আনেৰে সৈতে ৰহস্য কথা বিনিময় কৰিলে।
Verse 4
तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः।कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः।।2.116.4।।
তেওঁলোকৰ উৎকণ্ঠা লক্ষ্য কৰি ৰাম অন্তৰত শংকিত হ’ল; তাৰ পাছত কৃতাঞ্জলি হৈ আশ্ৰমৰ কুলপতি ঋষিক এইদৰে ক’লে।
Verse 5
न कच्चिद्भगवन्किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि।दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः।।2.116.5।।
“ভগৱন, মোৰ পূৰ্ব আচৰণত কোনো দোষ বা বিকৃতি আপুনি দেখিছে নেকি? মোৰ ভিতৰত কিবা পৰিবর্তন ঘটিছে নেকি, যাৰ বাবে এই তপস্বীসকল ব্যাকুল হৈছে?”
Verse 6
प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे।लक्ष्मणस्यर्षिभिदृष्टं नानुरूपमिवात्मनः।।2.116.6।।
“নাইবা মোৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা লক্ষ্মণে অসাৱধানতাবশত কিবা কৰি পেলাইছে নেকি, যাক ঋষিসকলে তেওঁৰ বাবে অনুৰূপ নহয় বুলি দেখিছে?”
Verse 7
कच्चिच्छुश्रूषमाणा व श्शुश्रूषणपरा मयि।प्रमदाऽभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते।।2.116.7।।
“নাইবা সীতা—মোৰ শুশ্ৰূষাত তৎপৰা আৰু আপোনাৰ শুশ্ৰূষাতো মনোযোগী হৈও—স্ত্ৰীৰ বাবে যি মৰ্যাদিত আচৰণ যুক্ত বুলি গণ্য, সেয়া যথোচিত পৰিমাণে পালন নকৰে নেকি?”
Verse 8
अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः।वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम्।।2.116.8।।
তেতিয়া বয়সে বৃদ্ধ আৰু তপস্যাৰে ক্ষীণ হোৱা ঋষিয়ে, যেন কঁপি উঠা দৰে, সৰ্বভূতদয়াপৰ শ্ৰীৰামক কথা ক’লে।
Verse 9
कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा।चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः।।2.116.9।।
হে তাত, কল্যাণস্বভাৱা আৰু কল্যাণত ৰত বৈদেহীৰ পৰা, বিশেষকৈ তপস্বীসকলৰ প্ৰতি আচৰণত, কেনেকৈ চলন বা ভ্ৰান্তি হ’ব পাৰে?
Verse 10
त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते।रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः।।2.116.10।।
তোমাৰ নিমিত্তেই তপস্বীসকলৰ মাজত এই ভয় উদ্ভৱ হৈছে—ৰাক্ষসসকলৰ কাৰণে; সেয়ে সংবিগ্ন হৈ তেওঁলোকে পৰস্পৰে আগলৈ কি হ’ব সেই কথা পাতিছে।
Verse 11
रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः।उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान्।।2.116.11।।धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः।अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते।।2.116.12।।
ইয়াত খৰ নামৰ এজন ৰাক্ষস আছে; সি ৰাৱণৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা। জনস্থানত বাস কৰা সকলো তপস্বীক সি উখলিয়াই খেদাই দিছে।
Verse 12
रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः।उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान्।।2.116.11।।धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः।अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते।।2.116.12।।
সি ধৃষ্ট, জয়ী হোৱা যেন গৰ্বে মত্ত; নিৰ্দয়, নৰভক্ষক, অবলিপ্ত আৰু পাপী—হে তাত, তোকো সি সহ্য নকৰে।
Verse 13
त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे।तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान्।।2.116.13।।
হে তাত, তই যেতিয়াৰ পৰা এই আশ্ৰমত বাস কৰিবলৈ ধৰিছ, তেতিয়াৰ পৰাই ৰাক্ষসসকলে তপস্বীসকলক উপদ্ৰৱ কৰি আছে।
Verse 14
दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि।नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनैः।।2.116.14।।
সিহঁতে নানা ৰূপে নিজকে দেখুৱায়—বীভৎস, ক্ৰূৰ, ভীষণ, বিকৃত-দৰ্শনযুক্ত, বিৰূপ আৰু চাবলৈ ঘৃণাজনক ৰূপত।
Verse 15
अप्रशस्तैशुचिभिस्सम्प्रयोज्य च तापसान्।प्रतिध्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थिताः।।2.116.15।।
সিহঁতে সন্মুখতে থিয় হৈ, অপ্ৰশস্ত আৰু অশুচি উপায়ে তপস্বীসকলক পীড়া দিয়ে; তাৰ পাছত শীঘ্ৰে আনসকলকো প্ৰহাৰ কৰি পেলায়।
Verse 16
तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च।रमन्ते तापसां स्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः।।2.116.16।।
সেই অল্পচেতা সিহঁতে এই বা সেই আশ্ৰমস্থানত অদৃশ্য হৈ লুকাই থাকে, আৰু তাত তপস্বীসকলক নাশ কৰি আনন্দ কৰে।
Verse 17
अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीस्निञ्चन्ति वारिणा।कलशांश्च प्रमध्नन्ति हवने समुपस्थिते।।2.116.17।।
যজ্ঞ আৰম্ভ হ’বলৈ ওলাওঁতেই তেওঁলোকে স্ৰুক আৰু হৱিৰ পাত্ৰসমূহ পেলাই দিয়ে, পবিত্ৰ অগ্নিত পানী ঢালি নিভাই দিয়ে, আৰু হৱন উপস্থিত হ’লে কলশসমূহো ভাঙি পেলায়।
Verse 18
तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः।गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम्।।2.116.18।।
সেই দুষ্টাত্মাসকলে অপবিত্ৰ কৰা আশ্ৰমসমূহ ত্যাগ কৰিব বিচাৰি, ঋষিসকলে আজি মোক অন্য দেশলৈ গমন কৰিবলৈ উদ্বুদ্ধ কৰি আছে।
Verse 19
तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु।दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम्।।2.116.19।।
হে ৰাম, আৰম্ভণিৰ পৰাই সেই দুষ্টসকলে তপস্বীসকলৰ ওপৰত দেহগত হিংসাও প্ৰদৰ্শন কৰে; সেয়ে আমি এই আশ্ৰম ত্যাগ কৰিবলৈ স্থিৰ সিদ্ধান্ত লৈছোঁ।
Verse 20
बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम्।पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः।।2.116.20।।
ইয়াৰ পৰা বেছি দূৰ নহয়, মূল আৰু ফলৰে সমৃদ্ধ এক মনোৰম বন আছে; তাত মই মোৰ সহচৰসকলসহ পুনৰ এক পুৰাতন আশ্ৰমত আশ্ৰয় ল’ম।
Verse 21
खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते।सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते।।2.116.21।।
হে তাত, খৰ আগৰ দৰে এতিয়াও তোমাৰ প্ৰতিও অনুচিত আচৰণ কৰে। যদি তোমাৰ বুদ্ধিত যুক্ত মনে হয়, তেন্তে আমাৰ সৈতে ইয়াৰ পৰা গুচি আহা।
Verse 22
सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव।समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते।।2.116.22।।
হে ৰাঘৱ, পত্নীৰ সৈতে ইয়াত বাস কৰোঁতাজনৰ সদায় সন্দেহ আৰু উদ্বেগ থাকে। তুমি সমৰ্থ হ’লেও আজিৰ দিনত ইয়াত বাস দুঃখদ আৰু বিপদসঙ্কুল।
Verse 23
इत्युक्तवन्तं स्तंराम राजपुत्रस्तपस्विनम्।न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम्।।2.116.23।।
এইদৰে কোৱা সেই তপস্বী প্ৰস্থান কৰিবলৈ উৎসুক হৈছিল; আৰু ৰাজপুত্ৰ ৰামে উত্তৰ-বাক্যৰে তেওঁক ৰোধ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 24
अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम्।स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिस्सह।।2.116.24।।
ৰাঘৱক অভিনন্দন কৰি, বিদায় লৈ আৰু বিষয় স্থিৰ কৰি, সেই কুলপতিয়ে নিজৰ সমাজসহ আশ্ৰম ত্যাগ কৰি প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 25
रामः संसाद्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम्।सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे।।2.116.25।।
ৰামে ঋষিগণৰ সৈতে কিছু দূৰলৈকে অনুগমন কৰিলে; তাৰ পাছত তেওঁলোকক বিদায় দি, তেওঁলোকৰ নেতা সেই ঋষি-কুলপতিক প্ৰণাম কৰিলে। সন্তুষ্ট ঋষিসকলৰ অনুমতি পাই আৰু উপদেশৰ অৰ্থ সম্যক বুজি, বাস কৰিবলৈ নিজৰ পুণ্য নিলয়লৈ প্ৰত্যাৱর্তন কৰিলে।
Verse 26
आश्रममृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपिन जहौ स राघवः।राघवं हि सततमनुगता स्तापसाश्चार्षचरित धृतगुणाः।।2.116.26।।
ঋষিবিহীন হৈ পৰা আশ্ৰমটোও সেই প্ৰভু ৰাঘৱে ক্ষণমাত্ৰো ত্যাগ নকৰিলে; আৰু ঋষিপৰম্পৰাৰ আচাৰত দৃঢ়, গুণধাৰী তপস্বীসকলে সদায় ৰাঘৱক অনুগমন কৰি থাকিল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Rāma’s continued residence—though personally dharmic—indirectly endangers vulnerable ascetics by attracting rākṣasa aggression. The action pivot is the ascetics’ decision to relocate and their invitation to Rāma to leave with them, framing security as a communal ethical responsibility.
The dialogue teaches that dharma is relational and context-sensitive: personal virtue must be evaluated alongside its effects on dependents and host communities. It also underscores ritual order (yajña) as a civilizational good whose disruption signals moral disorder requiring protective response.
Citrakūṭa and its tapas-āśrama serve as the immediate setting, while Janasthāna is introduced as a nearby rākṣasa-dominated zone associated with Khara. Culturally, the sarga foregrounds yajña infrastructure—agni, srug-bhāṇḍa, and kalaśa—as key markers of hermitage life targeted by hostile forces.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.