Brahma Purana in Assamese

অধ্যায় ২ স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰক আধাৰ কৰি সংক্ষিপ্ত বংশানুক্ৰম আগবঢ়ায়। লোমহর্ষণ আদিম মনু (স্বায়ম্ভুৱ) আৰু তেওঁৰ পত্নী শতৰূপাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বৰ্ণনা কৰি ৰাজবংশ আৰু প্ৰজাপতি-পরম্পৰাক গুৰুত্বপূর্ণ সংস্কৃতি-নায়কসকললৈকে অনুসৰণ কৰে।

এই অধ্যায়ত পিতামহ ব্ৰহ্মাই প্ৰথমে পৃথু বৈণ্যক অধিৰাজ ৰূপে অভিষেক কৰে আৰু তাৰ পিছত দেৱ, ঋষি, ভূতবৰ্গ, তত্ত্ব আৰু ভূ-লোক আদি প্ৰাকৃতিক ক্ষেত্ৰসমূহৰ বাবে পৃথক পৃথক অধিপতি নিযুক্ত কৰি শাসনব্যৱস্থাক বিশ্ব-প্ৰশাসনৰ দৰে সুশৃঙ্খল কৰে; দিকপালসকলৰ স্থাপনাও হয়।

এই অধ্যায়ত কশ্যপপুত্ৰ বিবস্বান (মাৰ্তণ্ড) আৰু ত্বষ্টাৰ কন্যা সংজ্ঞাৰ বংশকথা আৰু কাৰণবৰ্ণনা দিয়া হৈছে। স্বামীৰ তীব্ৰ সৌৰ তেজ সহ্য কৰিব নোৱাৰি সংজ্ঞাই ‘ছায়া’ (সাৱৰ্ণা) নামৰ প্ৰতিস্থাপক সৃষ্টি কৰি গৃহত ৰাখে, পিতৃগৃহলৈ গৈ উত্তৰদেশত অশ্বিনী-ৰূপ ধাৰণ কৰে।

এই অধ্যায়ত ইক্ষ্বাকুবংশক কেন্দ্ৰ কৰি কাহিনী আৰু বংশানুক্ৰম একেলগে বৰ্ণিত। সত্যব্ৰত (পিছত ত্ৰিশঙ্কু নামে খ্যাত) বিশ্বামিত্ৰৰ আশ্ৰমৰ ওচৰত তপস্যা আৰু শিকাৰ কৰি তেওঁৰ গৃহস্থালি পোহপাল দিয়ে; বসিষ্ঠৰ সৈতে সংঘাত আৰু পিতৃঅসন্তোষ মিলি দীঘলীয়া দুৰ্ভিক্ষ ঘটায়।

এই অধ্যায়ত ঐল (চন্দ্ৰ) বংশৰ বংশানুক্ৰম আৰু কাৰণকথা বৰ্ণিত। বুধপুত্ৰ পুৰূৰৱা বেদবিদ্যা, যজ্ঞদানৰ উদাৰতা, সত্যনিষ্ঠা আৰু ৰাজপৰাক্ৰমৰ বাবে ধৰ্মিক ৰজাৰ লক্ষণসমূহেৰে প্ৰশংসিত।

এই অধ্যায়ত নহুষবংশীয় ৰাজা যযাতিৰ বংশবিৱৰণ আৰু নীতিশিক্ষা বৰ্ণিত। বিরজাৰ গৰ্ভত নহুষৰ যতি আৰু যযাতি জন্মে; যতি তপস্যাৰে ব্ৰহ্মভাব লাভ কৰে।

অধ্যায় ১৪ত বৃষ্ণি–অন্ধক সংঘৰ বংশাৱলী আৰু কাৰণকথা বৰ্ণিত। ক্ৰোষ্টুৰ পত্নী গান্ধাৰী আৰু মাদ্ৰীৰ সন্তানৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বহু শাখা-প্ৰশাখাৰে বিস্তাৰ লাভ কৰি প্ৰখ্যাত যাদৱ বীৰসকললৈকে বংশধাৰা অনুসৰণ কৰা হৈছে।

অধ্যায় ১৬ত লোমহর্ষণে প্ৰথমে বৃষ্ণি–অন্ধক বংশৰ বংশাৱলী আগবঢ়াই সন্তান-সন্ততি আৰু উপশাখাসমূহ গণনা কৰি আত্মীয়তা আৰু উত্তৰাধিকাৰৰ পাঠ্য কাঠামো স্থাপন কৰে।

এই অধ্যায়ত সৃষ্টিকথাৰ পাছত ভূমণ্ডলৰ সংক্ষিপ্ত কিন্তু তথ্যসমৃদ্ধ পবিত্ৰ ভূগোল বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত লোমহর্ষণ সাতটা দ্বীপৰ কথা কয়, যিবোৰ সাত প্ৰকাৰ সমুদ্ৰেৰে পৰিবেষ্টিত, আৰু মাজত জম্বুদ্বীপ স্থাপন কৰে।

এই অধ্যায়ত লোমহর্ষণে পুৰাণোক্ত বিশ্ব-গঠনৰ সংক্ষিপ্ত কিন্তু সুসংবদ্ধ ভূগোলীয় বিৱৰণ দিছে।

অধ্যায় ২২ত যমলোকৰ নৰকসমূহৰ ন্যায়-জগততাত্ত্বিক বৰ্ণনা দিয়া হৈছে।

এই অধ্যায়ত আকাশত নক্ষত্ৰময় শিশুমাৰ-আকৃতিৰ বৰ্ণনা আছে; ইয়াক হৰিৰ দিব্য ৰূপ বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পুচ্ছত ধ্ৰুৱতৰা স্থিত হৈ অক্ষবিন্দু হয়; তাৰ চাৰিওফালে সূৰ্য, চন্দ্ৰ, গ্ৰহ আৰু নক্ষত্ৰসমূহ যেন বায়ু-নিৰ্মিত বন্ধনত বাঁধ খাই পৰিভ্ৰমণ কৰে।

অধ্যায় ২৬ পবিত্ৰ ভূগোল আৰু মোক্ষসাধনাৰ এক প্ৰস্তাৱনামূলক অনুসন্ধান স্থাপন কৰে। তপস্বীৰ সমাৱেশে লোমহর্ষণৰ ওচৰলৈ আহি, ব্যাস-পরম্পৰাৰ জৰিয়তে সুধে—পৃথিৱীৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ কৰ্মভূমি কোনখন, য’ত ধৰ্ম, কাম, অৰ্থ আৰু মোক্ষ লাভ হয়, আৰু তীৰ্থসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ কোনটো।

অধ্যায় ২৮ত ভাৰতবৰ্ষৰ পূব সাগৰতীৰ অঞ্চলৰ পবিত্ৰ ভূগোল আৰু আচাৰ-বিধান বৰ্ণিত হৈছে।

এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সোধে—চাৰিও আশ্ৰমত মোক্ষৰ বাবে কোন দেৱতাৰ উপাসনা শ্ৰেষ্ঠ, সৃষ্টিৰ মূল কাৰণ কি, আৰু স্বৰ্গাতীত ‘অচ্যুত/অপতনীয়’ অৱস্থা কেনেকৈ লাভ হয়।

অধ্যায় ৩২ত ব্ৰহ্মাই ঋষিসকলক জনায়—দক্ষৰ কন্যা অদিতি, দিতি, দনু, বিনতা আদি কশ্যপৰ পত্নী হৈ দেৱ, দৈত্য, দানৱ আৰু নানাবিধ প্ৰাণীৰ জন্ম দিলে। দৈত্য-দানৱে দেৱসকলৰ ৰাজ্য আৰু যজ্ঞভাগ কেঢ়ি লোৱাত অদিতিয়ে ব্ৰতসদৃশ কঠোৰ তপস্যা কৰি সবিতা/বিবস্বৎ সূৰ্যৰ স্তৱ কৰিলে।

অধ্যায় ৩৪ত শিৱ (ৰুদ্ৰ/শংকৰ) আৰু প্ৰজাপতি দক্ষৰ সৈতে হোৱা বিচ্ছেদ-ৱৈৰাৰ কাৰণকথা বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই দাক্ষৰ ভব্য যজ্ঞত শিৱে আগতে বিঘ্ন ঘটোৱা আৰু তাৰ ফলত দেৱতাসকলৰ ভয় জন্মা কথাৰে শিৱক স্বতন্ত্ৰ বিশ্বশক্তি ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

অধ্যায় ৩৬ত ব্ৰহ্মাৰ বাণীত হিমৱানৰ বিস্তৃত ঢালত শৈলপুত্ৰী উমা/পাৰ্বতীৰ স্বয়ংবৰৰ আচার-অনুষ্ঠান আৰু তত্ত্ববোধক বিকাশ বৰ্ণিত। দিৱ্য সংকল্প বুজি হিমৱান ত্ৰিলোকত স্বয়ংবৰ ঘোষণা কৰে আৰু ৰত্নখচিত মণ্ডপ সাজে। ইন্দ্ৰ আদি দেৱতা, সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব, নাগ, যক্ষ আদি দিৱ্য বিমানত ক্ৰমে সমবেত হয়।

অধ্যায় ৩৮ত ব্ৰহ্মাই ঋষিসকলক এক গুৰুত্বপূৰ্ণ শৈৱ কাহিনী কোৱে। তপস্যা আৰু ঋষি-ব্ৰত ভাঙি দিয়া মন্মথ (কাম) শিৱৰ সমাধি ভংগ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। ধ্যানস্থ মহাদেৱে তৃতীয় নয়নৰ তিৰস্কাৰ-দৃষ্টিৰে অগ্নিজ্বালা উলিয়াই কামক তাৰ ধনু-বাণ, ধ্বজ আদি সহ ভস্ম কৰে।

এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই দক্ষযজ্ঞ ভংগ হোৱাৰ পিছত দক্ষৰ শিৱমহিমাৰ সন্মুখীন হোৱাৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। শিৱৰ অপাৰ তেজত অভিভূত দক্ষে দীঘলীয়া স্তোত্ৰ গাই শিৱক দেৱতাৰ মূল, বেদধ্বনি, কালস্বৰূপ, প্ৰকৃতিৰ নানা তত্ত্ব আৰু মনোধৰ্মৰ অধিষ্ঠান, সৰ্বব্যাপী পৰমাত্মা বুলি স্তুতি কৰে।

অধ্যায় ৪২ত ব্ৰহ্মাই বিৰজা-ক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। বিৰজা আৰু মাতৃদেৱীসকল কেৱল দৰ্শনমাত্ৰে বংশ শুদ্ধ কৰে আৰু পাপ নাশ কৰে বুলি স্তৱ কৰা হৈছে।

এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাৰ বৰ্ণনাৰূপে এজন আদৰ্শ ৰজাৰ কথা কোৱা হৈছে। তেওঁ সত্যবাদী, সংযমী, শুভলক্ষণসম্পন্ন আৰু যুদ্ধকুশলী; অশ্বমেধসহ মহাযজ্ঞ সম্পাদন কৰি শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলক সোণ, ৰত্ন, হাতী, ঘোঁৰা আৰু অপাৰ ধন দান কৰে।

এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে ব্ৰহ্মাক সোধে—প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থক্ষেত্ৰত উপস্থিত হোৱাৰ পাছত ৰজাই কি কৰিলে। ব্ৰহ্মাই সংক্ষিপ্তভাৱে সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ ভূ-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে: ৰজা ত্ৰিলোকখ্যাত ক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰি মনোৰম স্থান আৰু নদীসমূহ দৰ্শন কৰে।

এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে দিৱ্য বক্তাক সোধে—ৰাজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নে কোন উপায়ে আৰু কেনেকৈ পবিত্ৰ প্ৰতিমা নিৰ্মাণ কৰিছিল, আৰু মাধৱ (বিষ্ণু) কেনেকৈ তেওঁৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হৈছিল।

অধ্যায় ৫০ত ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্ন বাসুদেৱৰ নিত্য-পূজ্য প্ৰতিমা লাভৰ উপায় বিচাৰি উদ্বিগ্ন হয়।

অধ্যায় ৫২ত মহাপ্ৰলয়ৰ ভয়ংকৰ চিত্ৰ অংকিত হৈছে। সূৰ্য-চন্দ্ৰ লুপ্ত হৈ যায়, স্থাবৰ-জংগম সকলো নিঃশেষ হ’লে বজ্ৰগর্জন, বিদ্যুৎ আৰু বিধ্বংসী উৎপাত সম্পূৰ্ণ লয়ৰ সূচনা সূচায়।

অধ্যায় ৫৪ত ব্ৰহ্মাই এক দিৱ্য অদ্ভুত বিশ্বদৰ্শনৰ কথা ক’লে। এজন শ্ৰেষ্ঠ ঋষি দিৱ্য শিশুৰ উদৰত প্ৰৱেশ কৰি তাতেই পৃথিৱী আৰু সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড দৰ্শন কৰে।

অধ্যায় ৫৬ ব্ৰহ্মাৰ বৰ্ণনাৰ মাজত ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় আৰু ভগৱানৰ তাত্ত্বিক সংলাপ ৰূপে প্ৰকাশ পায়। দিৱ্য শিশুৰূপক স্তৱ কৰাৰ পিছত মাৰ্কণ্ডেয় প্ৰভুৰ অগম্য মায়া আৰু তেওঁৰ দেহত অন্তৰ্নিহিত বিশ্বদৰ্শনৰ ৰহস্য সুধে।

অধ্যায় ৫৮ত ব্ৰহ্মাই ঋষিসকলক নৰসিংহ-মাহাত্ম্য উপদেশ দিয়ে কয়। আৰম্ভণিতে শ্ৰীকৃষ্ণ, বলৰাম আৰু সুভদ্ৰাৰ শ্ৰদ্ধাপূৰ্বক দৰ্শনে ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ—চাৰি পুৰুষাৰ্থ লাভ হয় বুলি কোৱা হয়; তাৰ পাছত নৰসিংহক পৰম ৰক্ষক আৰু ত্ৰাণকৰ অৱতাৰ ৰূপে মুখ্যভাৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।

অধ্যায় ৬০ত ব্ৰহ্মাই ঋষিসকলক দুটা ভাগত উপদেশ দিয়ে কয়। প্ৰথম ভাগত মৎস্যৰূপ মাধৱৰ দৰ্শন‑পূজাৰ উদ্ধাৰক মাহাত্ম্য বৰ্ণিত—প্ৰলয়জলত বেদৰক্ষা আৰু ধৰ্ম পুনঃস্থাপনৰ প্ৰাচীন অৱতাৰকথা স্মৰণ কৰাই। মৎস্য‑মাধৱভক্তিয়ে দুঃখনাশ, হৰিৰ পৰম ধামপ্ৰাপ্তি আৰু সংসাৰত শুভফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে।

এই অধ্যায়ত সাগৰক তীৰ্থৰাজ—সকলো তীৰ্থৰ অধিপতি—বুলি মহিমা কৰা হৈছে। ব্ৰহ্মাই উপদেশ দিয়ে কয় যে ভক্তিভাৱে পুৰুষোত্তম নাৰায়ণক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি প্ৰণাম জনাই, তাৰ পিছত জীৱসমূহৰ প্ৰাণস্বরূপ আৰু নদীৰ উৎস সাগৰক প্ৰসন্ন কৰিব লাগে।

অধ্যায় ৬৪ত ব্ৰহ্মাই ‘মহাজ্যৈষ্ঠী’ নামৰ বিশেষ কালযোগ (ৰাশি–নক্ষত্ৰ সংযোগ) বিষয়ে উপদেশ দিয়ে কয়। এই সময়ত মানুহে সচেষ্ট হৈ পুৰুষোত্তম ক্ষেত্ৰলৈ তীৰ্থযাত্ৰা কৰিব লাগে।

অধ্যায় ৬৬ত গুড়িভা-যাত্ৰাৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ই কৃষ্ণৰ সৈতে সংকর্ষণ (বলৰাম/হলিন) আৰু সুভদ্ৰাৰ ৰাজহুৱা দৰ্শন-উপাসনাক কেন্দ্ৰ কৰি মোক্ষদায়ী তীৰ্থব্ৰত ৰূপে প্ৰতিপন্ন।

এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে বিষ্ণুলোকৰ পৰিমাপ, দীপ্তি, ভোগ আৰু ধৰ্মনিষ্ঠ জনে কোন কৰ্ম/উপাসনাৰে তাক লাভ কৰে—সেই কথা স্পষ্টকৈ সোধে।

এই অধ্যায়ত সংলাপৰ জৰিয়তে তীৰ্থযাত্ৰাৰ তাত্ত্বিক আৰু ভৌগোলিক মূল্যায়ন দিয়া হৈছে। ব্ৰহ্মাই প্ৰথমে সমুদ্ৰে ধৌত পুৰুষোত্তম-ক্ষেত্ৰৰ অতুল পবিত্ৰতা ঘোষণা কৰি কয় যে হৰিৰ সান্নিধ্যত ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ একবাৰ সত্য সাক্ষাৎ হ’লেই জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰ নাশ হয়।

এই অধ্যায়ত হিমৱৎ পৰ্বতাঞ্চলক ৰত্নসমৃদ্ধ, জলসমৃদ্ধ আৰু যজ্ঞকাৰ্যৰ বাবে অতি পবিত্ৰ ভূমি হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মহোৎসৱৰ মাজতে শূলধাৰী শিৱ আৰু ঈশানী/উমা দেৱীৰ বিবাহবিধি সম্পন্ন হয়; বিশ্বকৰ্মা/ত্বষ্টা আদি দিব্য শিল্পীৰ তত্ত্বাৱধানত ৰত্ননির্মিত বেদী সাজি তোলা হয়।

এই অধ্যায়ত নাৰদ–ব্ৰহ্মা সংলাপৰ জৰিয়তে কোৱা হৈছে যে শিৱৰ জটাত অৱস্থিত আৰু ব্ৰহ্মাৰ কমণ্ডলুৰ সৈতে সম্পৰ্কিত দেৱী গংগা পৃথিৱীত অৱতৰণ কৰোঁতে কেনেকৈ দ্বিৰূপে প্ৰকাশ পালে।

অধ্যায় ৭৬ত গঙ্গাদেৱী আৰু গৌতম মহর্ষিক কেন্দ্ৰ কৰি পবিত্ৰ ভূ-তীৰ্থকথা আৰু গোদাৱৰী তীৰ্থস্নানৰ বিধি বৰ্ণিত।

অধ্যায় ৭৮ত গংগাৰ ‘দ্বৈবিধ্য’ (দুই ৰূপ) বংশকথা আৰু পৱিত্ৰ ভূগোলৰ সৈতে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। নাৰদৰ প্ৰশ্নত ব্ৰহ্মাই ইক্ষ্বাকুবংশীয় ৰজা সগৰ, সন্তানহীনতা আৰু বশিষ্ঠৰ বৰদান বৰ্ণনা কৰে—এগৰাকী ৰাণীৰ পৰা বংশধৰ এক পুত্ৰ, আন ৰাণীৰ পৰা ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰ।

এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই কুশাৱর্ত তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। নীলপৰ্বতৰ পৰা উৎপন্ন নীলগঙ্গাক ঋষি গৌতমে কুশা-ঘাঁহেৰে বিধিপূৰ্বক ‘আৱৰ্তিত’ কৰাৰ বাবে ই ইচ্ছাপূৰণকাৰী কুশাৱর্ত নামে প্ৰসিদ্ধ।

অধ্যায় ৮২ত কৃত্তিকা-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু ষণ্মুখ (কাৰ্ত্তিকেয়)ৰ জন্মকথা পৱিত্ৰভাৱে বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই কয়—এই তীৰ্থৰ কাহিনী কেৱল শ্ৰৱণ কৰিলেই সোমপানৰ ফল লাভ হয়। শিৱৰ ভব-ৰেতসৰ প্ৰসঙ্গত সপ্তর্ষিৰ পত্নীসকল কাম-দুঃখত ব্যাকুল হয়; অৰুন্ধতী ব্যতীত ছয়গৰাকী ‘সেই অগ্নিৰে’ গৰ্ভৱতী হয়।

অধ্যায় ৮৪ত গৌতমী নদীৰ দক্ষিণ তীৰত ব্ৰহ্মগিৰিৰ ওচৰত থকা কম-প্ৰসিদ্ধ কিন্তু অতি ফলদায়ক ‘পৈশাচ তীৰ্থ’ৰ উৎপত্তিকথা বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই নাৰদক কয়—শচীপতি ইন্দ্ৰ-সংশ্লিষ্ট শাপৰ ফলত অপ্সৰা অঞ্জনা আৰু অদ্ৰিকা পশুৰূপ ধৰি অঞ্জনা পৰ্বতত বাস কৰিছিল।

অধ্যায় ৮৬ত গোদাৱৰীৰ গৌতমী-সঙ্গমৰ সৈতে জড়িত চক্রতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই কয়—ভক্তিভাৱে তাত স্নান কৰিলে হৰিলোক লাভ হয়; শুক্ল একাদশীত উপবাস কৰি গণিকা-সঙ্গমত স্নান কৰিলে ‘অক্ষয় পদ’ প্ৰাপ্তি হয়। কাহিনীত মৃত্যু বন্ধ হোৱাত পৃথিৱী ভাৰাক্ৰান্ত হলে বসুধা ইন্দ্ৰৰ শৰণ লয়।

অধ্যায় ৮৮ত ভুক্তি আৰু মুক্তিৰ আপেক্ষিক মৰ্যাদা সম্পৰ্কে তাত্ত্বিক প্ৰশ্নৰ জৰিয়তে জনস্থান-তীৰ্থমাহাত্ম্য বৰ্ণিত। বৈৱস্বত বংশজাত ৰজা জনক, আপাংপতি বৰুণৰ কন্যা গুণাৰ্ণৱাক বিবাহ কৰি, কঠোৰ সন্ন্যাসৰ ক্লেশ নোহোৱাকৈ ‘সহজে’ মোক্ষ কেনেকৈ লাভ হয় বুলি নিজৰ পুৰোহিত যাজ্ঞবল্ক্যক সোধে।

অধ্যায় ৯০ত গাৰুড়তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু গৌতামী (গোদাৱৰী) স্নানৰ শুদ্ধিকাৰক তথা পুনৰুদ্ধাৰশক্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। ব্ৰহ্মাই নাৰদক কয়—শেষনাগৰ পুত্ৰ শক্তিমান মণিনাগ গৰুড়ৰ ভয়ত শিৱক আৰাধনা কৰি অভয়-বৰ লাভ কৰে; তথাপি গৰুড়ে তাক ধৰি বান্ধি পেলায়।

অধ্যায় ৯২ত ব্ৰহ্মাই নাৰদক গৌতমী গঙ্গাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ‘পাপ-প্ৰণাশন’ (ধৌতপাপ) তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। কাহিনীত ধৃতব্ৰতৰ পত্নী মহী ধৰ্ম ত্যাগ কৰি পতিতা হয়; তেওঁলোকৰ পুত্ৰ সনাজ্জাত গালৱ ঋষিৰ ওচৰত বেদ-বেদাঙ্গ শিকিলেও কামবশে পতন আৰু সামাজিক অৱনতিৰ পথত পৰে।

এই অধ্যায়ত গৌতমী নদীৰ তীৰত অৱস্থিত শ্বেত-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই নাৰদক শ্বেত নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণৰ কাহিনী কয়—সেয়ে মন-বাক্য-কর্মে শিৱভক্ত, অতিথি-সত্কাৰত প্ৰসিদ্ধ আৰু নিত্য পূজাত নিৰত।

এই ৯৬তম অধ্যায়ত বৃত্ৰবধৰ পিছত ব্রহ্মহত্যা-দোষৰ ভয়ত ইন্দ্ৰৰ পলায়ন বৰ্ণিত। ব্রহ্মাই কয়—পাপৰূপী অপরাধবোধে ইন্দ্ৰক নিৰন্তৰ অনুসৰণ কৰে; ইন্দ্ৰ এক মহাহ্ৰদত আত্মগোপন কৰে আৰু ‘ইন্দ্ৰহীন’ দেৱতাসকলে বিশ্বশাসন পুনঃস্থাপনৰ উপায় চিন্তা কৰে।

অধ্যায় ৯৮ত গৌতমী নদীৰ তীৰত অৱস্থিত অগ্নিতীৰ্থ (বহনিতীৰ্থ)ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই এই স্থানক বিঘ্ননাশক আৰু সকলো যজ্ঞৰ ফলদাতা বুলি পৰিচয় দিয়ে। তাৰ পিছত যজ্ঞব্যৱস্থাত সংকট দেখা দিয়ে—অগ্নিৰ ভ্ৰাতা আৰু হৱি-বাহক জাতবেদস ঋষি আৰু দেৱতাৰ সন্মুখতে নিহত হোৱাত দেৱসকলে হৱি লাভ নকৰে।

অধ্যায় ১০০ গঙ্গাতীৰত অৱস্থিত মহেশ্বৰ-বিৰাজিত তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু সুপৰ্ণা–কদ্ৰূ সঙ্গমৰ কাৰণকথা বৰ্ণনা কৰে।

অধ্যায় ১০২ত সাবিত্ৰী, গায়ত্ৰী, শ্ৰদ্ধা, মেধা আৰু সৰস্বতী—এই পাঁচ পবিত্ৰ নদী-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু উৎপত্তিকথা বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই নাৰদক কয় যে এইবোৰ ঋষিসকলৰ পৰিচিত প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ; ইয়াত স্নান আৰু জলপান কৰিলে সকলো কল্মষ নাশ হয়।

অধ্যায় ১০৪ত গৌতমী (গোদাবৰী)–গঙ্গা নদী-তীৰ্থসমূহৰ পবিত্ৰ ভূগোল আৰু ধৰ্মনীতি-সম্বলিত কাহিনী বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই বাৰুণ, ব্ৰাহ্ম, আগ্নেয়, ঐন্দ্ৰ আৰু বৈষ্ণৱ আদি নামযুক্ত তীৰ্থসমূহৰ তালিকা দিয়ে।

অধ্যায় ১০৬ত প্ৰৱৰাসঙ্গম নামৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত; সৰ্বহিতকাৰী সিদ্ধেশ্বৰৰ সান্নিধ্যত গঙ্গা-সঙ্গম অতি পবিত্ৰ বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। কাহিনীত দেৱ আৰু দানৱ কিছুকালৰ বাবে মিলি বৰুণালয় সমুদ্ৰত মন্দৰ পৰ্বতক মথনদণ্ড আৰু বাসুকিক ৰজ্জু কৰি মথন কৰি অমৃত উৎপন্ন কৰে।

অধ্যায় ১০৮ত ইলাতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে। এই পৰম প্ৰভাৱশালী তীৰ্থে ব্রহ্মহত্যাসহ মহাপাপ শুদ্ধ কৰে আৰু ইষ্টফল প্ৰদান কৰে। হিমালয়ৰ ঘন অৰণ্যত শিকাৰ কৰিবলৈ গৈ ৰজা ইল ৰত্নময় গুহাত আশ্ৰয় লয়; সেই গুহা যক্ষাধিপতি সমন্যুৰ নিবাস।

অধ্যায় ১১০ দণ্ডকাৰণ্যৰ গোদাৱৰী–গৌতমী তীৰত অৱস্থিত চক্ৰতীৰ্থ আৰু পিপ্পলেশ্বৰ (চক্ৰেশ্বৰ/পিপ্পলেশ) ৰ উৎপত্তি আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। আৰম্ভণিতে বিষ্ণুৱে শিৱক পূজা কৰি সুদৰ্শন চক্ৰ লাভ কৰাৰ স্মৰণে চক্ৰতীৰ্থৰ প্ৰতিষ্ঠা স্থাপিত হয়।

অধ্যায় ১১২ত গৌতমী তীৰৰ মাতৃতীৰ্থসমূহৰ উৎপত্তি আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই দেৱ–অসুৰ মহাযুদ্ধৰ কথা কয়; দেৱসকলে জয় নাপাই শূলপাণি ত্ৰিলোচন শিৱক স্তৱ কৰে আৰু সমুদ্ৰমন্থনত কালকূট পান, কামদমন আদি তেওঁৰ মহাকাৰ্য স্মৰণ কৰি সহায় বিচাৰে।

অধ্যায় ১১৪ত গৌতমী নদীৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত অবিঘ্ন তীৰ্থৰ উৎপত্তি আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই নাৰদক কয়—দেৱসত্ৰত বিনায়কৰ কাৰণে যজ্ঞক্ৰিয়াত নানা বিঘ্ন দেখা দিলে আৰু কৰ্ম থমকি গ’ল।

অধ্যায় ১১৬ত মহানল/বডবানল তীৰ্থ আৰু বডবা-সঙ্গমৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই কয় যে নৈমিষাৰণ্যত দীঘল সত্ত্ৰযজ্ঞত ঋষিসকলে বিধিপূৰ্বক মৃত্যুক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত জীৱসমূহৰ মাজত মৃত্যু থমকি গ’ল; ফলত স্বৰ্গলোক ক্ষীণ হ’ল আৰু মর্ত্যলোক অতিভাৱে ভৰি উঠিল।

অধ্যায় ১১৮ত অশ্বত্থ আৰু পিপ্পল-সম্পৰ্কীয় তীৰ্থসমূহৰ উৎপত্তি, নাম আৰু ফলশ্ৰুতি পবিত্ৰভাৱে বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই অশ্বত্থ-তীৰ্থ, পিপ্পল আৰু উত্তৰৰ মণ্ডতীৰ্থৰ স্থান নিৰ্দেশ কৰি গৌতমী তীৰত অগস্ত্য ঋষিৰ দক্ষিণযাত্ৰা আৰু যজ্ঞাচৰণৰ পুৰণি কাহিনী কয়।

অধ্যায় ১২০ গঙ্গাতীৰৰ ধান্যতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ই সমৃদ্ধি, সুৰক্ষা আৰু বিপদ-নিবাৰণ দান কৰা সৰ্বহিতকাৰী তীৰ্থ বুলি প্ৰশংসিত।

অধ্যায় ১২২ত পূৰ্ণতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ই গঙ্গাৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে আৰু পিছলৈ বহু সংগম আৰু দেৱ-সন্নিধিৰ সৈতে জড়িত তীৰ্থসমষ্টিৰ অংশ ৰূপে পৰিগণিত হয়।

অধ্যায় ১২৪ত ব্ৰহ্মাই নাৰদক গৌতমী তীৰৰ ‘পুত্ৰতীৰ্থ’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে; ই মনোকামনা সিদ্ধি দিয়া তীৰ্থ বুলি প্ৰশংসিত। অদিতিৰ বংশৰ সমৃদ্ধি দেখি দিতি শোক আৰু ঈৰ্ষ্যাত ব্যাকুল হয়; দনুৰ প্ৰেৰণা মতে কশ্যপক প্ৰসন্ন কৰাৰ উপায় বিচাৰে।

অধ্যায় ১২৬ত তপস্তীৰ্থ (সত্ত্ৰতীৰ্থ, অগ্নিতীৰ্থ, সাৰস্বত)ৰ মাহাত্ম্য ‘জ্যেষ্ঠ’ কোন—অগ্নি নে আপঃ (জল) —এই বৈদিক ঋষিসকলৰ তাত্ত্বিক বিতৰ্কৰ জৰিয়তে বৰ্ণিত।

এই অধ্যায়ত গৌতমীৰ দক্ষিণ তীৰৰ পবিত্ৰ ভূগোল ব্যাখ্যা কৰা তীৰ্থ-মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই তপোবন, নন্দিনী–গঙ্গা সঙ্গম আৰু সিদ্ধেশ্বৰক মহাপুণ্যস্থান বুলি দেখুৱাই শাৰ্দূল তীৰ্থৰ কথা কয়—যাৰ কেৱল শ্ৰৱণেই পাপক্ষয় হয়।

অধ্যায় ১৩০ত ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ আৰু স্মৰণমাত্ৰেই ফলদায়ক আপস্তম্ব তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু ত্ৰিমূৰ্তিৰ একত্ব-নির্ণয় বৰ্ণিত। ঋষি আপস্তম্বৰ আশ্ৰমলৈ অগস্ত্যৰ আগমনত দেবতাসকলৰ মাজত কাক পূজা কৰা উচিত আৰু ভুক্তি (লৌকিক ফল) আৰু মুক্তি (মোক্ষ)ৰ তাত্ত্বিক আধাৰ কি—এই প্ৰশ্ন উত্থাপিত হয়।

অধ্যায় ১৩২ত গৌতমী নদীৰ যক্ষিণী-সঙ্গম তীৰ্থৰ সংক্ষিপ্ত মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই এই স্থানক “সৰ্বফলদায়ক” বুলি কৈছে—ইয়াত স্নান আৰু দান কৰিলে পুৰুষাৰ্থ সিদ্ধ হয় আৰু মহা বৈদিক যজ্ঞৰ সমান পুণ্য লাভ হয়। নামৰ কাৰণ পিপ্পলা-কথাৰে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে: তাই গন্ধৰ্ব বিশ্বাবসুৰ ভগ্নী।

অধ্যায় ১৩৪ত চক্রতীৰ্থৰ উৎপত্তি আৰু তাৰ পাপনাশক, মোক্ষদায়ক মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই নাৰদক কয়—এই তীৰ্থৰ স্মৰণমাত্ৰেই পাপক্ষয় হয়। গৌতমী নদীৰ তীৰত বশিষ্ঠপ্ৰমুখ সাত মহর্ষিয়ে দীঘলীয়া সত্ত্ৰযজ্ঞ কৰে, কিন্তু ভয়ংকৰ ৰাক্ষসসকলে বাৰে বাৰে যজ্ঞত বিঘ্ন ঘটায়।

অধ্যায় ১৩৬ত ব্ৰহ্মাৰ বৰ্ণনাৰূপে বিষ্ণুতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু মুদ্গল-পুত্ৰ মহর্ষি মৌদ্গল্যৰ আদৰ্শ বৈষ্ণৱ-ভক্তি কোৱা হৈছে। জাবালা সহ বাস কৰি মৌদ্গল্য প্ৰাতঃকালে গঙ্গাস্নান কৰি, গুৰু-উপদেশিত বিধি অনুসাৰে প্ৰতিদিন বিষ্ণুৰ আহ্বান আৰু পূজা কৰে।

অধ্যায় ১৩৮ত গৌতমী তীৰৰ ভানুতীৰ্থ (মৃতসংজীৱন-তীৰ্থ)ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই ইয়াক সৰ্বপাপহৰ আৰু মহাপাতকনাশক, সৰ্বসিদ্ধিদায়ক তীৰ্থ বুলি প্ৰশংসা কৰে। কাহিনী ধৰ্মনিষ্ঠ ৰজা শৰ্য্যতি আৰু তেওঁৰ পুৰোহিত বৈশ্বামিত্ৰ ব্ৰহ্মর্ষি মধুচ্ছন্দাক কেন্দ্ৰ কৰি আগবাঢ়ে।

অধ্যায় ১৪০ত গৌতমী নদীৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত আত্রেয় (অন্বিন্দ্ৰ) তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই কয়—ঋত্বিজ পুৰোহিত আৰু মুনিসকলৰ মাজত মহর্ষি আত্রেয়ই সত্রযজ্ঞ সম্পন্ন কৰে; তাত অগ্নি হোতা ৰূপে কাৰ্য কৰে, আৰু শেষত মাহেশ্বৰী ইষ্টিৰ ফলত তেওঁ অদ্ভুত গমনশক্তি আৰু তেজ লাভ কৰে।

অধ্যায় ১৪২ত ব্ৰহ্মাই নাৰদক দেবস্থান-তীৰ্থৰ উৎপত্তি, নামকৰণ আৰু মাহাত্ম্য তথা আচাৰ-ফলপ্ৰদতা বৰ্ণনা কৰে। কৃতযুগৰ আদিতে দেব-দানৱ সংঘাতৰ পটভূমিত সিংহিকাৰ বংশ—ৰাহু আৰু ৰাহুৰ পুত্ৰ মেঘহাস—ৰ কাহিনী আহে।

অধ্যায় ১৪৪ত পৰুষ্ণী–গংগা সঙ্গম-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু উৎপত্তিকথা বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই একে ত্ৰিলোকখ্যাত, কেৱল শ্ৰৱণেই পাপহৰ তীৰ্থ বুলি ঘোষণা কৰে।

অধ্যায় ১৪৬ত কালাঞ্জৰ নামৰ শৈৱ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে; ইয়াক সৰ্বপাপহৰ আৰু জৰা-ৰোগনাশক তীৰ্থ বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। ব্ৰহ্মাই নাহুষপুত্ৰ ৰজা যযাতিৰ বংশকথা কয়—শুক্ৰাচাৰ্যৰ কন্যা দেৱযানী আৰু বৃষপৰ্বণৰ কন্যা শর্মিষ্ঠাৰ সৈতে বিবাহ-সম্পৰ্কৰ ফলত গৃহকলহ আৰু ধৰ্ম-নৈতিক সংকট জন্মে।

অধ্যায় ১৪৮ত কোটিতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ই দক্ষিণ গঙ্গাতীৰত অৱস্থিত এক প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ, আৰু ধাৰণাগতভাৱে গৌতামী (গোদাৱৰী) তীৰ-পরম্পৰাৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি কোৱা হৈছে।

এই অধ্যায়ত গংগাৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত পৈশাচ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত।

অধ্যায় ১৫২ত গঙ্গাৰ পবিত্ৰ ঘাট ‘নন্দীতট’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে; বেদবিদসকলে ইয়াক অতি প্ৰভাৱশালী তীৰ্থ বুলি মানে। ব্ৰহ্মাই ক’লে—বৃহস্পতিৰ শিষ্য চন্দ্ৰমাই বৃহস্পতিৰ পত্নী তাৰাক অপহৰণ কৰাত ধৰ্মভংগ আৰু সংঘাত সৃষ্টি হয়, আৰু সাধাৰণ দেৱদণ্ডেও সেই অপৰাধ ৰোধ কৰিব নোৱাৰে।

অধ্যায় ১৫৪ত ব্ৰহ্মাৰ অধিকাৰবাণীৰে গৌতমী (গোদাৱৰী) তীৰৰ সহস্ৰকুণ্ড তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য কোৱা হৈছে—ইয়াৰ স্মৰণমাত্ৰেই মঙ্গল লাভ হয়।

অধ্যায় ১৫৬ত শঙ্খহ্ৰদ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ইয়াত বিষ্ণু শঙ্খগদাধৰ ৰূপে দৰ্শন দিয়ে; ব্ৰহ্মাই কয় যে এই তীৰ্থত স্নান আৰু দেৱদৰ্শনে তীৰ্থযাত্ৰী সংসাৰবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।

অধ্যায় ১৫৮ত ব্যাস-তীৰ্থ (প্ৰাচেতস)ৰ অপূৰ্ব মহিমা বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই কয়—তেওঁৰ দশ মানসপুত্ৰ, যিসকল পিছত বেদ‑বেদাঙ্গ‑শাস্ত্ৰত নিপুণ দিৱ্য আঙ্‌গিৰস নামে পৰিচিত, মাতৃক সন্মান নকৰাকৈ তপস্যা আৰম্ভ কৰে।

অধ্যায় ১৬০ত গৌতমী (গোদাৱৰী) তীৰৰ দেবাগম তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ই এক শৈৱ তীৰ্থ; ভুক্তি‑মুক্তি প্ৰদান কৰে আৰু তাত কৰা শ্ৰাদ্ধ‑তৰ্পণে পিতৃগণ তৃপ্ত হয়।

অধ্যায় ১৬২ত মন্যু-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই কয়—ইয়াৰ স্মৰণ, স্নান আৰু দান পাপ নাশ কৰে আৰু ইচ্ছিত ফল প্ৰদান কৰে।

অধ্যায় ১৬৪ত উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত গদাধৰ (বিষ্ণু) সম্পৰ্কীয় গৌতমী/গঙ্গা নদীৰ চিচ্চিকা-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই কয়, এই তীৰ্থে ৰোগ, শোক, ভয় আৰু ক্লেশ নাশ কৰে; তপস্বী, ঋতুপুষ্প আৰু দিব্য সান্নিধ্যৰে দীপ্ত পৰ্বতপ্ৰদেশত ই অৱস্থিত।

অধ্যায় ১৬৬ত গৌতমী তীৰত অৱস্থিত পতত্ৰি-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। এই তীৰ্থ ৰোগনাশক আৰু পাপহৰ; ইয়াৰ মহিমা কেৱল শুনিলেও আধ্যাত্মিক সিদ্ধি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। কশ্যপ-বংশীয় পক্ষীসমূহৰ বংশকথাত অৰুণ আৰু গৰুড়ৰ সৈতে সম্পাতি আৰু জটায়ুক বিশেষভাৱে আগবঢ়োৱা হৈছে।

অধ্যায় ১৬৮ত ভানুতীৰ্থ আৰু ওচৰৰ ত্বষ্টৃ, যাম্য (যম), অগ্নি, ঐন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ) আৰু মাহেশ্বৰ তীৰ্থসমূহৰ মাহাত্ম্য পাপনাশক ৰূপে বৰ্ণিত।

অধ্যায় ১৭০ত গৌতমী নদীৰ দক্ষিণ তীৰত যোগেশ্বৰ হৰি পূজিত চক্খু-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য, ধৰ্মে অধৰ্মক অতিক্ৰম কৰে বুলি দেখুওৱা নীতিকথাৰ সৈতে বৰ্ণিত। ভৌৱনপুৰ-সম্পৰ্কিত অঞ্চলত বৃদ্ধকৌশিকৰ পুত্ৰ ব্ৰাহ্মণ গৌতম আৰু ধনী বৈশ্য মণিকুণ্ডল সঙ্গী হয়।

অধ্যায় ১৭২ত সামুদ্ৰ-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত—ই সৰ্বতীৰ্থফলদায়ক, পাপনাশক, ভোগ আৰু মোক্ষ প্ৰদানকাৰী শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ। ব্ৰহ্মাই নাৰদক কয় যে লোকহিতাৰ্থে গৌতম ঋষিয়ে মুক্ত কৰা গৌতমী গঙ্গা পূৰ্ব সাগৰৰ দিশে আগবাঢ়ে।

অধ্যায় ১৭৪ত ব্ৰহ্মাই গৌতমী গঙ্গাৰ পৰম পৱিত্ৰতা আৰু তেখেতৰ প্ৰসিদ্ধ সংগমসমূহক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠা তীৰ্থ-জালৰ বৰ্ণনা কৰে। দেৱ-ঋষিসকলৰ মাজত পূজ্য এই দেৱী-নদীৰ ওচৰলৈ বহু ঋষি আহি বৈদিক মন্ত্ৰ আৰু ভক্তিভাৱে স্তৱ কৰে।

অধ্যায় ১৭৬-ত অনন্ত-বাসুদেৱৰ সংক্ষিপ্ত মাহাত্ম্য এটা পবিত্ৰ প্ৰতিমাৰ জীৱনকথাৰ ৰূপত বৰ্ণিত। ঋষিসকলৰ অনুৰোধত ব্ৰহ্মাই কয়—আদি সৃষ্টিচক্ৰত তেওঁ বিশ্বকৰ্মাক নিযুক্ত কৰি পৰ্বতশিলাৰে শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী বাসুদেৱৰ সম্পূৰ্ণ লক্ষণযুক্ত বিগ্ৰহ নিৰ্মাণ কৰাইছিল।

অধ্যায় ১৭৮ তপস্যাৰ দুর্বলতা, দেৱীয় হস্তক্ষেপ আৰু মোক্ষদায়িনী পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ-মহিমা বিষয়ে উপদেশমূলক আখ্যান। ব্যাসে গোমতীৰ একান্ত তীৰত বেদজ্ঞ, জিতেন্দ্ৰিয় ঋষি কণ্ডুৰ ঘোৰ তপস্যা বৰ্ণনা কৰে।

অধ্যায় ১৮০ ব্যাসদেৱৰ বিস্তৃত বিষ্ণু-স্তৱে আৰম্ভ হয়। বিষ্ণু চিৰন্তন, অবিনাশী পুৰুষ—একেলগে নিৰ্গুণো সগুণো, আৰু ব্যক্ত-অব্যক্ত ৰূপে সমগ্ৰ জগতত ব্যাপ্ত বুলি বৰ্ণিত। সৃষ্টিৰ, স্থিতিৰ আৰু প্ৰলয়ৰ আধাৰ হিচাপে তেওঁক প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে।

অধ্যায় ১৮২ত কৃষ্ণাৱতাৰ চক্রৰ নিৰ্ণায়ক মধ্যৰাত্ৰিৰ ঘটনা বৰ্ণিত। ত্ৰিলোকৰ মঙ্গলাৰ্থে বিষ্ণু দেবকীৰ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰে আৰু পৰম স্ৰষ্টাৰ পূৰ্ব নিৰ্দেশ অনুসাৰে একে সময়তে যোগমায়া যশোদাৰ গৰ্ভত প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়।

অধ্যায় ১৮৪ত ব্ৰজলীলা-চক্ৰৰ আৰম্ভণিত শ্ৰীকৃষ্ণৰ শৈশৱ-ঘটনা আৰু বাৰে বাৰে দেখা দিয়া অশুভ লক্ষণসমূহৰ প্ৰতি গোকুলবাসীৰ প্ৰতিক্ৰিয়া বৰ্ণিত। বসুদেৱে নন্দক সাক্ষাৎ কৰি তৎক্ষণাৎ গোকুললৈ উভতি গৈ ৰোহিণীপুত্ৰ বলৰাম আৰু নন্দৰ নবজাত কৃষ্ণক ৰক্ষা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে।

অধ্যায় ১৮৬ত ব্যাসদেৱে বৰ্ণনা কৰে—গোপবালকসকলৰ সৈতে গাই চৰাই থাকোঁতে ৰাম (সংকৰ্ষণ/বলভদ্ৰ) আৰু শ্ৰীকৃষ্ণ সুগন্ধি পকা ফলৰে ভৰা তালবনত প্ৰৱেশ কৰে। গোপসকলে কয় যে ধেনুক নামৰ গাধা-ৰূপী, মাংসভোজী দানৱে তাত পাহৰা দি থকাৰ বাবে এই বন বহুদিন ধৰি পৰিত্যক্ত।

এই অধ্যায়ত ব্ৰজচক্ৰৰ চূড়ান্ত ঘটনা বৰ্ণিত। মানভংগত ক্ৰুদ্ধ ইন্দ্ৰে সংৱৰ্তক-নেতৃত্বাধীন মেঘসেনাক নন্দগোকুলৰ ওপৰত ভয়ংকৰ বতাহ-বৰষুণৰ প্ৰলয় নামাবলৈ আদেশ দিয়ে। তীব্ৰ বৰষুণে গাই-বাছুৰ ছিটিকি পৰে, আঘাতপ্ৰাপ্ত আৰু ব্যাকুল হয়; গোপ-গোপীসকলেও প্ৰাণসঙ্কটত পৰে।

অধ্যায় ১৯০ত কৃষ্ণচৰিত গোপাল-জীৱনৰ বিজয়ৰ পৰা মথুৰাৰ ৰাজনৈতিক সংকটলৈ আগবাঢ়ে। নাৰদে কংসক কৃষ্ণৰ পূৰ্ববিজয়—অৰিষ্ট, ধেনুক, প্ৰলম্ব, কালিয়, পূতনা-বধ আৰু শকটভংগ—বৰ্ণনা কৰি বসুদেৱৰ পুত্ৰদ্বয়ৰ দিৱ্য উৎস নিশ্চিত কৰে।

এই অধ্যায়ত অক্রূৰৰ বৃজলৈ আগমন আৰু শ্ৰীকৃষ্ণ–বলৰামৰ সৈতে ভক্তিভাৱে সাক্ষাৎ বৰ্ণিত। তেওঁ কংসে বসুদেৱ (আনকদুন্দুভি), দেবকী আৰু ৰজা উগ্ৰসেনৰ ওপৰত কৰা অত্যাচাৰ, লগতে নিজৰ দূতকাৰ্যৰ ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্য জনায়।

এই অধ্যায়ত কংসবধৰ পিছত মথুৰাত নৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক শৃঙ্খলা পুনঃস্থাপনৰ বৰ্ণনা আছে।

অধ্যায় ১৯৬ত কালযৱনৰ বিনাশলৈ লৈ যোৱা কাৰণ-শৃংখলা আৰু যাদৱসকলৰ কৌশলগত স্থানান্তৰণ বৰ্ণিত। গাৰ্গ্য সমাজত অপমানিত হৈ দক্ষিণদেশত ঘোৰ তপস্যা কৰি মহাদেৱক প্ৰসন্ন কৰে আৰু এনে বৰ লাভ কৰে যাতে যাদৱ নহোৱা এক প্ৰবল শত্রুৰ জন্ম হয়।

অধ্যায় ১৯৮ত ব্যাসে ব্ৰজকেন্দ্ৰিক এক কাহিনী বৰ্ণনা কৰিছে। পৃথিৱীধাৰী অনন্ত মানৱবেশে বলৰামৰূপে কঠিন দৈৱকাৰ্য সম্পন্ন কৰাৰ পিছত আনন্দভোগৰ সুযোগ পায়। বৰুণে বাৰুণীক (মদ্যদেৱী) অনন্তৰ ওচৰলৈ পঠায়; তেওঁ বৃন্দাবনৰ ওচৰত কদম্ব গছৰ খোঁহলিত প্ৰকট হৈ মদিৰাধাৰা বোৱাই দিয়ে।

এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সোধে—বলৱান শম্বৰ যিজনে প্ৰদ্যুম্নক অপহৰণ কৰিছিল, সেই দানৱক প্ৰদ্যুম্নে পাছত কেনেকৈ জয় কৰিলে? ব্যাসে কাহিনী কয়: জন্মৰ ষষ্ঠ দিন কালশম্বৰ সূতিকাগৃহৰ পৰা শিশুটিক লৈ ভয়ংকৰ লৱণসমুদ্ৰত নিক্ষেপ কৰে; এটা মাছে তাক গিলিলেও কোনো ক্ষতি নকৰে।

অধ্যায় ২০২ত যুদ্ধ আৰু ধৰ্মৰক্ষা-সম্পৰ্কীয় দিৱ্য প্ৰসঙ্গ বৰ্ণিত। শক্র (ইন্দ্ৰ) ঐৰাৱতত আৰোহণ কৰি দ্বাৰকাত আহি দেবকীসুত শ্ৰীকৃষ্ণক নিবেদন কৰে—প্ৰাগ্জ্যোতিষপুৰৰ অধিপতি নৰক (ভৌম) লোকসমূহত উপদ্ৰৱ আৰু হিংসা বিস্তাৰ কৰিছে, সেয়া নিবাৰণ কৰিবলৈ।

অধ্যায় ২০৪ত ব্যাসে বৰ্ণনা কৰে—দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ স্তৱ শুনি কেশৱ গম্ভীৰভাৱে ‘অপৰাধ’ ক্ষমা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু পাৰিজাত-বৃক্ষ হৰণ কেৱল সত্য-প্ৰতিজ্ঞা ৰক্ষাৰ বাবেই হৈছিল বুলি স্পষ্ট কৰে। শ্ৰীকৃষ্ণে ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰ উভতাই দি তেওঁৰ ন্যায়সঙ্গত ৰাজাধিকাৰ আৰু অস্ত্ৰাধিকাৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা কৰে।

অধ্যায় ২০৬ত অনিৰুদ্ধ–উষা প্ৰসঙ্গ শোণিতপুৰত বাণাসুৰৰ দুৰ্গনগৰক কেন্দ্ৰ কৰি মহাযুদ্ধলৈ বিস্তাৰিত হয়। বাণে যোগ্য যুদ্ধৰ আকাঙ্ক্ষা কৰাত শিৱে শকুন দিয়ে—তাৰ ময়ূৰধ্বজ ভাঙিলেই কাম্য যুদ্ধ উপস্থিত হ’ব।

অধ্যায় ২০৮ত যাদৱ আৰু কৌৰৱৰ মাজত উদ্ভৱ হোৱা এক কূটনৈতিক সংকট বৰ্ণিত হৈছে। জাম্বৱতীপুত্ৰ সাম্বে দুৰ্যোধনৰ কন্যাক স্বয়ংবৰৰ পৰা বলপূৰ্বক অপহৰণ কৰাত, যুদ্ধত পৰাজিত হৈ কৌৰৱসকলে তাক ধৰি বান্ধি থয়।

অধ্যায় ২১০ত বিশ্ব-ব্যৱস্থাৰ পূৰ্ণতা সাধনৰ ধাৰাবাহিকতাত যাদৱকুলৰ স্বয়ং-উপসংহাৰ আৰু দ্বাৰকাৰ সমুদ্ৰত নিমজ্জনৰ প্ৰসঙ্গ বৰ্ণিত। ব্যাসে কয় যে শ্ৰীকৃষ্ণাৱতাৰৰ উদ্দেশ্য আছিল পৃথিৱীৰ ভাৰ হৰণ—হিংস্ৰ ৰজা আৰু আসুৰী শক্তিৰ বিনাশ, যি অৰ্জুন আৰু বলৰামৰ সৈতে সম্পন্ন হয়।

অধ্যায় ২১২ত হৰিৰ পৃথিৱীত্যাগৰ তৎক্ষণাৎ পিছত যাদৱ জগতৰ লয় বৰ্ণিত। অৰ্জুনে শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু বলৰামৰ অন্ত্যেষ্টি সম্পন্ন কৰি, অৱশিষ্ট লোকৰ ৰক্ষাৰ বাবে কৃষ্ণৰ পত্নীসকল আৰু যাদৱ উত্তৰাধিকাৰী বজ্ৰক দ্বাৰকাৰ পৰা লৈ যায়।

অধ্যায় ২১৪ত ঋষিসকলে ব্যাসক অনুৰোধ কৰে—মৃত্যুৰ পাছত যমলোকলৈ যোৱা পথ কিমান কঠিন, তাৰ পৰিমাপ, পুণ্যৱান আৰু পাপীৰ গতি, আৰু নৰকৰ সংখ্যা-ভেদ বুজাই দিবলৈ। ব্যাসে উৎক্রান্তি ক্ষণৰ পৰা ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰে—যমলোকৰ দূৰত্ব ছিয়াশি হাজাৰ যোজন; পথটো ছাঁ, পানী আৰু বিশ্ৰামবিহীন নিৰ্দয় ‘মহামাৰ্গ’।

অধ্যায় ২১৬ত ঋষিসকলে যমমাৰ্গত আগতে বৰ্ণিত ভয়ংকৰ যন্ত্ৰণা শুনি আতংকিত হৈ সোধে—সেই ভীতিজনক পথ সহজে পাৰ হ’বলৈ কোনো উপায় আছে নে? ব্যাসে পাপীৰ দুৰ্গতি আৰু ধৰ্মনিষ্ঠৰ সুৰক্ষিত যাত্ৰাৰ পাৰ্থক্য বুজাই দিয়ে—অহিংসা, সত্য, শৌচ, গুৰুসেৱা, দেৱ-ব্ৰাহ্মণ সন্মান, বিশেষকৈ নানাবিধ দানৰ জৰিয়তে।

অধ্যায় ২১৮ত ঋষিসকলে অধৰ্মৰ গতি শুনি ব্যাসক সোধে—ধৰ্মে কিহৰ গতি লাভ হয় আৰু পাপকর্মৰ পৰা শুভ অৱস্থালৈ কেনেকৈ আগবাঢ়িব পাৰি।

অধ্যায় ২২০ত ব্যাসে শ্রাদ্ধকল্প (পিতৃমেধ-বিধান) বিস্তৃতভাৱে সংহিতাবদ্ধ কৰিছে। ঋষিসকলৰ অনুৰোধ অনুসৰি কৰ্তা, স্থান, সময় আৰু দ্ৰব্যসহ সম্পূৰ্ণ আচাৰবিধি বৰ্ণিত।

অধ্যায় ২২২ত সংলাপৰূপে বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্মৰ নিয়মবদ্ধ ব্যাখ্যা দিয়া হৈছে। ঋষিসকলে বৰ্ণধৰ্ম আৰু চাৰিটা আশ্ৰমৰ কৰ্তব্য বিস্তাৰে সুধিলে ব্যাসে ক্ৰমবদ্ধ, বিধিনির্দেশমূলক ৰূপৰেখা প্ৰদান কৰে।

অধ্যায় ২২৪ উমাৰ প্ৰশ্নেৰে সংলাপ আৰম্ভ হয়—দেহধাৰী প্ৰাণী কৰ্ম, বাক্ আৰু মন এই ত্ৰিবিধ কৰ্তৃত্বে কেনেকৈ বন্ধন বা মুক্তি লাভ কৰে? শিৱে সত্যবচন, শম, সৰ্বভূতদয়া, সংযম আৰু হিংসা, চৌৰ্য, পৰস্ত্ৰীগমন ত্যাগক স্বৰ্গমাৰ্গ আৰু কৰ্মবন্ধ শিথিলকাৰী বুলি উপদেশ দিয়ে।

অধ্যায় ২২৬ত তীৰ্থযাত্ৰাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত সমবেত ঋষিসকলে ত্ৰিপুৰাৰি শিৱক সমীপ কৰি সংসাৰচক্ৰ আৰু কৰ্মবন্ধনৰ পৰা মুক্তিৰ নিশ্চিত উপায় সুধে। মহেশ্বৰ ক’লে—বাসুদেৱতকৈ উচ্চ শৰণ নাই; দেহ‑বাক্য‑মনৰে হৰিৰ উপাসনাই পৰম লক্ষ্যলৈ সোজা পথ।

অধ্যায় ২২৮ত একাদশী-ব্ৰতক সম্পূৰ্ণ বৈষ্ণৱ আচাৰ-চক্ৰ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে—উপবাস, শুচিতা-শুদ্ধি, মন্দিৰ-উপাসনা আৰু ৰাতিৰ জাগৰণ (প্ৰজাগৰ), যি স্তোত্ৰ, জপ, হোম, প্ৰদক্ষিণা আৰু ভক্তিগীত (গীতিকা)ৰে সম্পন্ন হয়।

অধ্যায় ২৩০ সংলাপধৰ্মী। ঋষিসকলে ব্যাসদেৱক কল্পান্তৰ ‘উপসংহৃতি’ আৰু মহাপ্ৰলয় ব্যাখ্যা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে; তেতিয়া তেওঁ প্ৰথমে পুৰাণীয় কালগণনা স্পষ্ট কৰে—পিতৃকাল আৰু দেবকালৰ অনুপাত, আৰু সহস্ৰ চতুৰ্যুগে নিৰ্ধাৰিত ব্ৰহ্মাৰ এক দিন।

এই অধ্যায়ত পুরাণীয় বিশ্বতত্ত্বৰ মতে প্ৰতিসঞ্চাৰ/প্ৰলয়ক ব্যাসে তিনিধৰণে নিৰূপণ কৰিছে—নৈমিত্তিক (আৱৰ্তক), প্ৰাকৃতিক (ভূত-প্ৰকৃতিৰ লয়) আৰু আত্যন্তিক (মোক্ষৰূপ চূড়ান্ত লয়)।

অধ্যায় ২৩৪ত দুখক মোক্ষলৈ আগবঢ়োৱা নিৰ্ণায়ক প্ৰেৰণা হিচাপে বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। ব্যাসে তাপত্রয়—আধ্যাত্মিক, আধিভৌতিক আৰু আধিদৈৱিক—ব্যাখ্যা কৰে; আধ্যাত্মিক দুখক শাৰীৰিক আৰু মানসিক ভাগত বিভক্ত কৰি ৰোগ আৰু কাম-ক্রোধাদি বিকাৰসমূহ উল্লেখ কৰে।

অধ্যায় ২৩৬ত ঋষিসকলে ব্যাসৰ বাক্যক অমৃতসম বুলি প্ৰশংসা কৰি, মোক্ষলৈ প্ৰত্যক্ষ উপায় হিচাপে যোগ আৰু সাংখ্যৰ বিস্তৃত উপদেশ বিচাৰে। ব্যাসে কয়—জ্ঞান‑তপস্যা, ইন্দ্ৰিয়সংযম আৰু সম্পূৰ্ণ বৈৰাগ্য/সৰ্বসন্ন্যাস—এই ত্ৰয় নাথাকিলে সিদ্ধি অসম্ভৱ।

অধ্যায় ২৩৮ত ব্যাসদেৱে সমবেত ঋষিসকলক মোক্ষসম্পৰ্কীয় দীঘল তত্ত্বোপদেশ দিয়ে। আৰম্ভণিতে গুণতত্ত্ব আৰু ভগৱানৰ প্ৰত্যক্ষ যেন দেখা নিৰ্লিপ্ততা বৰ্ণনা কৰি, স্বভাৱৰ দ্বাৰা সৃষ্টিৰ বিস্তাৰক মাকড়সা-সূতাৰ দৃষ্টান্তে বুজাইছে।

অধ্যায় ২৪০ত ঋষিসকলে যোগবিধি শুনি সাঙ্খ্য মতে ধৰ্মৰ নিখুঁত ব্যাখ্যা বিচাৰে। ব্যাসে বিষয়াসক্তিৰ আকৰ্ষণ আৰু বিপদ, দেহধাৰী প্ৰচেষ্টাৰ ভিন্ন ফল (স্বৰ্গ, নৰক, তিৰ্যক-যোনি) আৰু সুখৰ ক্ষণভঙ্গুৰতা বিবেচনা কৰে।

অধ্যায় ২৪২ত বশিষ্ঠ মুনিয়ে সংসাৰৰ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰে—অজ্ঞান (অপ্ৰতিবুদ্ধত্ব) আৰু প্ৰকৃতি তথা তাৰ ত্ৰিগুণৰ সৈতে আত্মাৰ ভুল তাদাত্ম্যৰ ফলত জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰ চলি থাকে। অজাগ্ৰত জীৱ অসংখ্য দেহত ‘অজাগ্ৰতক’ অনুসৰণ কৰি পশুযোনি, মানৱজীৱন, স্বৰ্গীয় অৱস্থা আৰু নৰকলোকত পৰিভ্ৰমণ কৰে।

অধ্যায় ২৪৪ত বশিষ্ঠে ৰজাক সাঙ্ক্য তত্ত্বৰ বিষয়ে আগবঢ়াই উপদেশ দিয়ে ‘বিদ্যা’–‘অবিদ্যা’ক ধাপেধাপে তত্ত্ব-শৃংখলা হিচাপে পুনৰ্ব্যাখ্যা কৰি পঞ্চবিংশক অৰ্থাৎ ২৫তম তত্ত্বলৈ লৈ যায়।

অধ্যায় ২৪৬ত লোমহর্ষণে ব্রহ্মপুৰাণৰ পৰম্পৰা-প্ৰচাৰ আৰু তাৰ প্ৰভাৱ উপসংহাৰ ৰূপে বৰ্ণনা কৰে। ব্যাসে ঋষিসভাত দোষৰহিত, পৰিশীলিত, শাস্ত্ৰসাৰ-সমন্বিত, সিদ্ধান্ত আৰু পদ্ধতিত সম্পূৰ্ণ বৈষ্ণৱ পুৰাণ পাঠ কৰে।