Sarga 65
अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৬৫ত ৰাজপ্ৰাসাদৰ ভিতৰত প্ৰভাতৰ মঙ্গলাচাৰ হঠাতে শোক-দুৰ্যোগলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা দেখা যায়। ভোৰতে নিয়মমাফিক বন্দী-গায়ক, সূত, গায়নকাৰ আৰু পৰিচাৰকসকল আহি মঙ্গলাশীৰ্বাদ উচ্চাৰণ কৰি প্ৰাসাদক স্তৱ, সঙ্গীত আৰু পবিত্ৰ ধ্বনিত ভৰাই তোলে। স্নান-অনুষ্ঠানৰ বাবে পৰম্পৰামতে সকলো সাজু হয়—হলধীয়া চন্দনৰ সুগন্ধিযুক্ত জল, পাত্ৰ, অনুলেপন আৰু ইন্দ্ৰিয়-অৰ্পণ—সকলো সুসংগঠিত আৰু উৎকৃষ্ট। কিন্তু মহাৰাজ দশৰথ দেখা নিদিয়ে। সূৰ্যোদয়লৈকে পৰিচাৰকসকলে অপেক্ষা কৰে; উদ্বেগে সন্দেহৰ ৰূপ লয়। শয্যা-সেৱিকা নাৰীসকলে সংযমেৰে কক্ষত প্ৰৱেশ কৰি শয্যা স্পৰ্শ কৰে, জীৱনৰ কোনো লক্ষণ নাপাই কঁপিবলৈ ধৰে; আশংকা নিশ্চিততালৈ পৰিণত হয়। অন্তঃপুৰত তীব্ৰ ক্ৰন্দন উঠি যায়। কৌসল্যা আৰু সুমিত্ৰা সেই চিঞৰ-বাখৰ শুনি জাগি উঠে, ৰজাক স্পৰ্শ কৰি শোকত লুটাই পৰে। কৈকেয়ীৰ নেতৃত্বত অন্য ৰাণীসকলেও মূৰ্ছা যায়। যি প্ৰাসাদ অলপ আগতে স্তৱ-ধ্বনিত গুঞ্জৰিত আছিল, সেয়া এতিয়া বিলাপত প্ৰতিধ্বনিত হয়—আনন্দৰ প্ৰকাশ্য পতন আৰু সমূহ শোকৰ আৰম্ভণি।
Shlokas
Verse 1
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम्।।।।सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः।गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्।।।।
সেই ৰাতি পাৰ হোৱাৰ পাছত, পৰদিন পুৱাই বন্দীসকলে ৰজাৰ নিবাসত উপস্থিত হ’ল। উত্তম সংস্কাৰসম্পন্ন, মঙ্গলশ্ৰুতি-বিদ্যাত পাৰদৰ্শী সূতসকল আৰু স্তুতিশীল গায়কসকল একে একে আহি পৃথক পৃথকভাৱে আশীৰ্বচন উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 2
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम्।।2.65.1।।सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः।गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्।।2.65.2।।
সেই ৰাতি পাৰ হোৱাৰ পিছত, পৰদিন পুৱাতে বন্দিনসকল ৰজাৰ নিবাসত উপস্থিত হ’ল। উত্তম সংস্কাৰসম্পন্ন সূতসকল, মঙ্গলবচন কোৱা শ্ৰুতিজ্ঞ বংশাৱলী-বক্তাসকল আৰু স্তুতিত নিপুণ গায়কসকল একে একে আহি, পৃথক পৃথকভাৱে আশীৰ্বাদবচন উচ্চাৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 3
राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम्।प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यवर्तत।।।।
ৰাজাক স্তুতি কৰা লোকসকলৰ উচ্চ স্বৰত উচ্চাৰিত আশীৰ্বচনৰ সৈতে স্তুতি-গীতৰ গম্ভীৰ ধ্বনি প্ৰাসাদৰ বিস্তীৰ্ণ পৰিসৰত সৰ্বত্ৰ বিয়পি পৰিল।
Verse 4
ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः।अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन्।।।।
তাৰ পিছত সূতসকলে স্তুতি গাই থাকোঁতে, হাততাল বজোৱা লোকসকলে ৰজাৰ প্ৰসিদ্ধ কীৰ্তিকথা উচ্চাৰণ কৰি তালে তালে হাততাল বজালে।
Verse 5
तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः।शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः।।।।
সেই ধ্বনিত জাগি উঠা পক্ষীবোৰ—কিছুমান ডালত বহা আৰু কিছুমান খাঁচাত থকা—ৰাজকুলৰ পৰিসৰত সৰ্বত্ৰ কিচিৰমিচিৰ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 6
व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः।आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत्।।।।
পুণ্য মন্ত্রোচ্চাৰ, বীণাৰ গম্ভীৰ নিনাদ আৰু গাথাসকলৰ আশীৰ্বাদময় গীত—এই সকলোয়ে সেই প্ৰাসাদ-মণ্ডপ সম্পূৰ্ণকৈ ভৰাই তুলিলে।
Verse 7
तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः।स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम्।।।।
তাৰ পিছত পৰম্পৰা অনুসাৰে, শুচি আচাৰ পালন কৰা আৰু ৰাজসেৱাত নিপুণ পৰিচাৰকসকল—বহু নাৰী আৰু নপুংসকসহ—প্ৰাসাদত উপস্থিত হৈ সেৱাৰ বাবে থিয় হ’ল।
Verse 8
हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः।आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि।।।।
স্নান-বিধিত নিপুণসকলে কাঁচন ঘটত হৰিচন্দন-মিশ্ৰিত জল যথাকাল যথাবিধি আনি উপস্থিত কৰিলে।
Verse 9
मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान्।उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः।।।।
তথাপি আন আন বহু স্ত্ৰী—যাৰ মাজত বহু কুমাৰী আছিল—মঙ্গলাভিষেকৰ দ্ৰব্য, প্ৰাশনীয় সুখদ পানীয় আৰু স্নানক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় উপস্কৰ আনি দিলে।
Verse 10
सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम्।सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम्।।।।
ৰজাৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত সকলো সামগ্ৰী সকলো লক্ষণৰে সম্পূৰ্ণ আছিল; সকলো বিধি অনুসাৰে সুসজ্জিত কৰি অৰ্চিত কৰা হৈছিল; আৰু সেই সকলোয়ে সৎগুণ আৰু মঙ্গললক্ষ্মীৰে যুত অভিহাৰ ৰূপে শোভা পাইছিল।
Verse 11
तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम्।तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम्।।।।
তেতিয়া সকলো পৰিচাৰক সম্পূৰ্ণ সাজু আৰু উৎকণ্ঠিত হৈ সূৰ্যোদয়লৈকে অপেক্ষা কৰি থাকিল; কিন্তু ৰজা এতিয়াও নাহিল দেখি ‘কিবা অশুভ ঘটিল নেকি?’ বুলি সন্দেহ কৰিলে।
Verse 12
अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः।ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन्।।।।
তাৰ পাছত কোসলেন্দ্ৰৰ শয়নকক্ষলৈ নিৰ্বিঘ্নে প্ৰৱেশ কৰিব পৰা স্ত্ৰীসকল ওচৰলৈ আহি নিজৰ স্বামী ৰজাক জগাবলৈ ধৰিলে।
Verse 13
तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च।नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे।।।।
তথাপি তেওঁলোকে উচিত আচৰণ বজাই, বিনয় আৰু শিষ্টাচাৰেৰে থাকিল; ৰজাৰ শয়ন স্পৰ্শ কৰিলেও কোনো লক্ষণ একো নাপালে।
Verse 14
ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषुता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः।प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे।।।।
চেষ্টা-চলন আদি লক্ষণৰ পৰা নিদ্ৰাৰ চিহ্ন চিনাক্ত কৰাত নিপুণ সেই স্ত্ৰীসকল ভয়ত কঁপি উঠিল; ৰজাৰ প্ৰাণৰ বিষয়ে শঙ্কিত হৈ, প্ৰতি-স্ৰোতত থিয় হৈ থকা তৃণাগ্ৰৰ দৰে থৰথৰকৈ কঁপিবলৈ ধৰিলে।
Verse 15
अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम्।यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः।।।।
তাৰ পাছত সন্দেহত দোলায়মান স্ত্ৰীসকলে ৰজাক নিকটৰ পৰা চাই; তেওঁলোকে যি ভয়ংকৰ অশুভৰ আশঙ্কা কৰিছিল, সেয়াই এতিয়া নিশ্চিত সিদ্ধান্ত হৈ দৃঢ় হ’ল।
Verse 16
कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते।प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते।।।।
কৌসল্যা আৰু সুমিত্ৰা পুত্ৰশোকত পৰাভূত হৈ গভীৰ নিদ্ৰাত পৰি আছিল; যেন কালে ধৰি লৈছে, তেনেকৈ তেওঁলোকে জাগি উঠিল নাছিল।
Verse 17
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता।न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता।।।।
শোকত নিষ্প্ৰভ আৰু বিবৰ্ণ হৈ, দুখত ডুবি দেহে শিথিল হোৱা কৌসল্যা উজ্জ্বল নাছিল—অন্ধকাৰত আৱৃত তৰা যেন।
Verse 18
कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम्।न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना।।।।
ৰাজাৰ কাষতে সুমিত্ৰা শুই আছিল, আৰু তাৰ কাষতে কৌসল্যা; শোকৰ অশ্ৰুত ভিজা আৰু নত মুখধাৰী সেই দেৱী ৰাণী আগৰ তেজেৰে আৰু উজ্জ্বল নাছিল।
Verse 19
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम्।सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत।।।।
সেইদৰে শুই থকা দুজনী শুভ দেৱীক আৰু নিদ্ৰাৰত যেন দেখা গ’লেও—কিন্তু প্ৰাণ উৰি যোৱা—ৰাজাক দেখি অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকলে বুজিলে যে তেওঁ নিদ্ৰাতেই দেহত্যাগ কৰিছে।
Verse 20
ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः।करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः।।।।
তেতিয়া সেই শ্ৰেষ্ঠা নাৰীসকল দীন হৈ উচ্চ স্বৰে কান্দিবলৈ ধৰিলে; যেন অৰণ্যত স্থানচ্যুত যূথপতিক লৈ কৰেণুবোৰে বিলাপ কৰে তেনেদৰে।
Verse 21
तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने।कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः।।।।
তেওঁলোকৰ আক্ৰন্দনৰ শব্দত হঠাৎ চেতনা জাগি উঠিল; কৌসল্যা আৰু সুমিত্ৰা নিদ্ৰা ত্যাগ কৰি সজাগ হ’ল।
Verse 22
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्प़ृष्ट्वा च पार्थिवम्।हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले।।।।
কৌসল্যা আৰু সুমিত্ৰাই ৰজাক দেখি স্পৰ্শ কৰি ‘হা নাথ!’ বুলি ক্ৰন্দন কৰি ধৰণীতলে পৰি গ’ল।
Verse 23
सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले।न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता।।।।
কোসলেন্দ্ৰৰ দুহিতা কৌসল্যা ধৰণীতলে বাগৰি থাকিল; ধূলিত ঢাক খাই তাই আর দীপ্তিময় নাছিল—যেন আকাশৰ পৰা খসা তৰা।
Verse 24
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि।अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव।।।।
শান্তগুণী নৃপ নিস্তব্ধ হৈ পৰি থাকোঁতে, সকলো নাৰীয়ে ভুমিত পতিত কৌসল্যাক দেখিলে—যেন নিহত নাগবধূ।
Verse 25
ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः।।।।
তেতিয়া কৈকেয়ীপ্ৰমুখ নৰেন্দ্ৰৰ সকলো ৰাণী শোকত দগ্ধ হৈ কান্দি কান্দি চেতনা হেৰুৱাই মাটিত লুটি পৰিল।
Verse 26
ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः।येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ।। ।।
তেওঁলোকৰ কৰুণ ক্ৰন্দনৰ পিছত এক প্ৰবল নাদ উঠিল; সি অধিক অধিক বৃদ্ধি পাই পুনঃ পুনঃ ৰাজপ্ৰাসাদখন গুঞ্জাই তুলিলে।
Verse 27
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्।।।।सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम्।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः।।।।
দেৱতুল্য নৰদেৱে দিষ্টান্ত প্ৰাপ্ত হোৱাত সেই ৰাজপ্ৰাসাদ তৎক্ষণাৎ আনন্দহীন হ’ল—ভীত-সম্ভ্ৰান্ত, উৎকণ্ঠিত জনতাৰে ভৰি; চাৰিওফালে তুমুল ক্ৰন্দনত গুঞ্জিত আৰু পৰিতাপত আৰ্ত বান্ধৱেৰে আৱৃত; দীন আৰু বিকল দৃশ্যৰূপে অতি কৰুণ দেখা গ’ল।
Verse 28
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्।।2.65.27।।सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम्।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः।।2.65.28।।
ৰাজাৰ দেহাৱসানত ৰাজপ্ৰাসাদ তৎক্ষণাৎ সকলো আনন্দ হেৰুৱালে—উৎকণ্ঠিত আৰু ভীত লোকৰে ভৰি; চাৰিওফালে তুমুল ক্ৰন্দনত গুঞ্জিত আৰু শোকত তপিত বান্ধৱেৰে পৰিপূৰ্ণ; সি অতি দীন আৰু ভগ্ন দৃশ্য হৈ পৰিল।
Verse 29
अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः।भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत्।।।।
যশস্বী পাৰ্থিৱবৃষভ অতিক্ৰম কৰিলে বুলি জানি পত্নীসকলে তেওঁক ঘেৰি ধৰিলে; অতি দুখত কৰুণভাবে কান্দি, বাহু উঠাই, অনাথৰ দৰে বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the court’s continuation of prescribed morning rites and praise—performed in good faith—colliding with the hidden reality of the king’s death, forcing an immediate shift from ceremonial duty to truthful recognition and mourning.
The sarga underscores anityatā (the instability of worldly status) and shows how social order (vidhi, protocol, praise) cannot prevent loss; it also models communal response—grief acknowledged openly—when authority suddenly disappears.
The cultural focus is the Ayodhyā palace ecosystem—antaḥpura (inner apartments), royal service roles (vandinaḥ, sūtāḥ, attendants), and bathing-rite material culture (golden vessels, sandal-scented water, unguents, vīṇā music) that frame courtly life.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.