Sarga 77

Verse 1

ततो दशाहेऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः ।द्वादशेऽहनि सम्प्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत् ॥१॥

তাৰ পাছত দহ দিন অতিবাহিত হোৱাত, শৌচবিধি সম্পন্ন কৰি নৃপপুত্ৰই, দ্বাদশ দিন উপস্থিত হ’লে শ্ৰাদ্ধকৰ্মসমূহ কৰোৱালে।

Verse 2

ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम् ।वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च ॥२॥

শ্ৰাদ্ধক্ৰিয়াৰ সময়ত ভৰতই ব্ৰাহ্মণসকলক ৰত্ন, ধন আৰু প্ৰচুৰ অন্ন-ধান্য দান কৰিলে; লগতে অতি মূল্যবান বস্ত্ৰ আৰু নানাবিধ মণিৰত্নো অৰ্পণ কৰিলে।

Verse 3

बास्तिकं बहु शुक्लं च गाश्चापि शतशस्तथा ।दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च ॥३॥ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राज्ञस्तस्यौर्ध्वदैहिकम् ।

ৰাজাৰ ঔৰ্ধ্বদৈহিক কল্যাণ সাধনৰ্থে হোৱা কৰ্মৰ বাবে পুত্ৰই ব্ৰাহ্মণসকলক বহু শ্বেত ছাগলী, শতশঃ গাই, দাসী-দাস, যান আৰু সুবৃহৎ গৃহ দান কৰিলে।

Verses 4-5

ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे ॥४॥विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः ।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः ॥५॥चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः ।

তাৰ পিছত ত্ৰয়োদশ দিনৰ প্ৰভাতসময়ত, শোকে পৰাভূত মহাবাহু ভৰত শোধন-বিধিৰ বাবে আহিল; কান্দোনে কণ্ঠ সংকুচিত হৈ, পিতৃৰ চিতামূলে অতি দুঃখিত হৈ এই বাক্য ক’লে।

Verse 6

तात यस्मिन्निसृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे ॥६॥तस्मिन्वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तोऽस्म्यहं त्वया ।

তাত! যেতিয়া তুমি মোক ভ্ৰাতা ৰাঘৱৰ হাতত সঁপিছিলা, এতিয়া তেওঁ বনলৈ প্ৰব্ৰজিত হোৱাত তুমি মোক শূন্যতাত ত্যাগ কৰি দিলে।

Verse 7

यस्या गतिरनाथायाः पुत्रः प्रवाजितो वनम् ।तामम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्व गतो नृप ॥७॥

তাত, হে নৃপ! যাৰ গতি নাই সেই অনাথা কৌসল্যা মাতৃৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয়—পুত্ৰ—বনলৈ প্ৰবাজিত; তেনে মাতৃক ত্যাগ কৰি তুমি ক’লৈ গ’লা?

Verse 8

दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थि स्थानमण्डलम् ॥८॥पितु श्शरीरनिर्वाणं निष्टनन्विषसाद सः ।

ভস্মে ৰঙা পৰা আৰু দগ্ধ অস্থিৰে ভৰা সেই বৃত্তাকাৰ স্থানমণ্ডল—য’ত পিতৃৰ দেহ নিৰ্বাণ লাভ কৰিছিল—দেখি সি উচ্চস্বৰে কেঁদে আৰু বিষাদত নিমজ্জিত হ’ল।

Verse 9

स तु दृष्ट्वा रुदन् दीनः पपात धरणीतले ॥९॥उत्थाप्यमानश्शक्रस्य यन्त्रध्वज इव च्युतः ।

সেয়া দেখি দীন হৈ কান্দি কান্দি সি ধৰণীতলে পৰি গ’ল—যেন উঠাই তোলাৰ সময়তো শক্ৰৰ যন্ত্ৰধ্বজৰ দণ্ড খসি পৰে।

Verse 10

अभिपेतुस्ततस्सर्वे तस्यामात्याश्शुचिव्रतम् ॥१०॥अन्तकाले निपतितं ययातिमृषयो यथा ।

তাৰ পাছত তেওঁৰ শুচিব্ৰত আমাত্যসকল সকলোৱে তেওঁৰ ওচৰলৈ ধাৱিত হ’ল—যেনেকৈ অন্তকালত পতিত শুদ্ধব্ৰত যয়াতিৰ ওচৰলৈ ঋষিসকল ধাৱিত হয়।

Verse 11

शत्रुघ्न श्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकम् परिप्लुतः ॥११॥विसंज्ञो न्यपतद्भूमौ भूमिपालमनुस्मरन् ।

শত্ৰুঘ্নো ভৰতক দেখি শোকত প্লাৱিত হ’ল; ৰজাক স্মৰণ কৰি তেওঁ অচেতন হৈ মাটিত পৰি গ’ল।

Verse 12

उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः ॥१२॥स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि तानि तथा तथा ।

অতি দুখিত হৈ, উন্মত্তৰ দৰে অস্থিৰচিত্তে তেওঁ বিলাপ কৰিলে; পিতৃৰ বহু গুণক বাৰে বাৰে স্মৰণ কৰিলে।

Verse 13

मन्थराप्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसङ्कुलः ॥१३॥वरदानमयोऽक्षोभ्योऽमञ्जयच्छोकसागरः ।

মন্থৰাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা, কৈকেয়ী নামৰ গ্ৰাহেৰে ভৰপূৰ, অপৰিবর্তনীয় বৰদানৰ ৰূপধাৰী, অক্ষোভ্য শোকসাগৰে আমাক গ্ৰাস কৰিছে।

Verse 14

सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया ॥१४॥क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान् ।

হে তাত! অতি সুকুমাৰ আৰু বাল, সদায় তোমাৰ লালন-পালনত ডাঙৰ হোৱা ভৰতক বিলাপত এৰি তুমি ক’লৈ গ’লা?

Verse 15

ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च ॥१५॥प्रवारयसि नस्सर्वान् तन्नः कोऽन्यः करिष्यति ।

ভোজ্য-পানীয়, বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰত আমাৰ সকলোকে শ্ৰেষ্ঠটো বাছিবলৈ তুমি সদায় দিছিলা নহয়নে? এতিয়া আমাৰ বাবে সেয়া আন কোনে কৰিব?

Verse 16

अवदारणकाले तु पृथिवी नावदीर्यते ॥१६॥या विहीना त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना ।

যেতিয়া পৃথিৱী ফাটি যোৱা উচিত আছিল, তেতিয়াও ই ফাটে নাহে—ধৰ্মজ্ঞ মহাত্মা ৰজা, তোমাৰ অবিহনে ই শূন্য হ’লেও।

Verse 17

पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते ॥१७॥किं मे जीवितसामर्थ्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।

পিতা স্বৰ্গপ্ৰাপ্ত হ’ল আৰু ৰাম অৰণ্য আশ্ৰয় কৰিলে—তেন্তে মোৰ জীৱন ধাৰণৰ শক্তি ক’ত? মই দহি পেলোৱা হুতাশনত প্ৰৱেশ কৰিম।

Verse 18

हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम् ॥१८॥अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम् ।

ভ্ৰাতা আৰু পিতৃ—দুয়োৰে পৰা বঞ্চিত হৈ, ইক্ষ্বাকু-শাসনে পালিত অযোধ্যা এতিয়া শূন্য; মই অযোধ্যাত প্ৰৱেশ নকৰোঁ—মই তপোবনত প্ৰৱেশ কৰিম।

Verse 19

तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत् ॥१९॥भृशमार्ततरा भूयस्सर्वएवानुगामिनः ।

সেই দুয়ো ভ্ৰাতাৰ বিলাপ শুনি আৰু সেই বিপদৰ কথা মনত বিবেচনা কৰি, সকলো অনুগামী পুনৰ অধিক তীব্ৰ শোকত ব্যাকুল হৈ উঠিল।

Verse 20

ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतावुभौ ॥२०॥धरण्यां संव्यवेष्टेतां भग्नशृङ्गाविवर्षभौ ।

তেতিয়া ভৰত আৰু শত্রুঘ্ন—দুয়ো বিষণ্ণ আৰু ক্লান্ত—ধৰণীত গড়াগড়ি খাই পৰিল; যেন ভঙা শিঙ থকা দুটা বৃষভ।

Verse 21

ततः प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः ॥२१॥वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य तमुवाच ह ।

তাৰ পাছত তেওঁলোকৰ পিতাৰ পুৰোহিত, শাস্ত্ৰজ্ঞ আৰু স্থিৰচিত্ত বশিষ্ঠে ভৰতক উঠাই দি তেওঁক এই বাক্য ক’লে।

Verse 22

त्रयोदशोऽयं दिवसः पितुर्वृत्तस्य ते विभो ॥२२॥सावशेषास्थिनिचये किमिह त्वं विलम्भसे ।

হে বিভো! তোমাৰ পিতাৰ দেহত্যাগৰ আজি ত্ৰয়োদশ দিন; অস্থিৰ সঞ্চয় এতিয়াও অৱশিষ্ট থাকোঁতে, তুমি ইয়াত কিয় বিলম্ব কৰিছা?

Verse 23

त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः ॥२३॥तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुमर्हसि ।

সকলো প্ৰাণীৰ মাজত নিৰ্বিশেষে তিনিটা দ্বন্দ্ব চলি থাকে; সেয়া পৰিহাৰ কৰিব নোৱাৰা—সেয়ে তুমি এইদৰে ভাঙি পৰাটো উচিত নহয়।

Verse 24

सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च ॥२४॥श्रावयामास तत्त्वज्ञ स्सर्वभूतभवाभवम् ।

সুমন্ত্ৰও—তত্ত্বজ্ঞ—শত্রুঘ্নক উঠাই সান্ত্বনা দি, সকলো ভূতৰ উদয়-ব্যয়ৰ তত্ত্ব তেওঁক শ্ৰৱণ কৰালে।

Verse 25

उत्थितौ च नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ ॥२५॥वर्षातपपरिक्लिनौ पृथगिन्द्रध्वजाविव ।

সেই দুজন যশস্বী নৰব্যাঘ্ৰ উঠি দাঁড়াতেই দীপ্তিময় হৈ প্ৰকাশ পালে; তথাপি বৰষা আৰু তাপত ক্লান্ত, পৃথকে থিয় হোৱা ইন্দ্ৰধ্বজৰ দৰে দেখা গৈছিল।

Verse 26

अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ ।अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्रियाः ॥२६॥

দুয়ো পুত্ৰে অশ্ৰু মচি আছিল—চকু ৰঙা, বাক্য দীন; তেতিয়া অমাত্যসকলে অৱশিষ্ট অন্ত্যেষ্টি-ক্ৰিয়াসমূহ শীঘ্ৰ সম্পন্ন কৰিবলৈ তেওঁলোকক ত্বৰান্বিত কৰিলে।