Sarga 97
भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival (Chitrakuta Encampment)
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৯৭ত চিত্ৰকূটৰ ওচৰত আগবাঢ়ি অহা বাহিনী দেখি লক্ষ্মণ ক্ৰোধ আৰু সন্দেহত আচ্ছন্ন হয়। ৰাম ধীৰভাৱে তেওঁক শান্ত কৰে আৰু নীতিধৰ্মৰ যুক্তিৰে বুজাই দিয়ে যে ভৰত স্বভাৱতে ভ্ৰাতৃ-স্নেহী, প্ৰাণতকৈও প্ৰিয়; সেয়ে তেওঁ বৈৰভাৱে নহয়, বনবাসৰ সংবাদ শুনি কুলধৰ্ম আৰু শোকবশতহে আহিছে। ৰাম কয় যে আত্মীয়ৰ ওপৰত হিংসা কৰি লাভ কৰা ৰাজ্য ধৰ্মদূষিত—বিষমিশ্ৰিত আহাৰৰ দৰে—সেয়া গ্ৰহণযোগ্য নহয়। তেওঁ লক্ষ্মণক ভৰতৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ বাক্য ক’বলৈ নিষেধ কৰে, কিয়নো তেনে বাক্য প্ৰকৃততে ৰামকেই আঘাত কৰে। ভ্ৰাতৃহত্যা আৰু পিতৃহত্যা বিপদতো অকল্পনীয় বুলি তেওঁ দৃঢ় কৰে; আৰু যদি লক্ষ্মণৰ চিন্তা ৰাজ্য হয়, তেন্তে ৰাম ভৰতক ক’ব যে ৰাজ্য লক্ষ্মণক দিয়া হওক—ভৰত নিশ্চয় সন্মতি দিব। লক্ষ্মণ লজ্জিত হৈ নিজৰ অনুমান সলায় আৰু ক্ষণিকৰ বাবে ভাবে যেন দাশৰথেই আহিছে। ঘোঁৰা, শত্ৰুঞ্জয় হাতী আৰু ৰাজছত্ৰৰ অনুপস্থিতিৰ দৰে লক্ষণে কাহিনীত দ্বিধা সৃষ্টি কৰে। শেষত ভৰত ভিৰ নকৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু বাহিনীয়ে শৃঙ্খলাৰে পৰ্বতৰ চাৰিওফালে শিবিৰ স্থাপন কৰে, যাৰ দ্বাৰা ৰাজ্যশাসনত নম্ৰতা আৰু ধৰ্মৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम्।रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत्।।।।
সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণ ক্ৰোধত মূৰ্ছিত হৈ অতি উগ্ৰ হৈছিল; তেতিয়া শ্ৰীৰামে তেওঁক সান্ত্বনা দি এই বচন ক’লে।
Verse 2
किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा।महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते।।।।
মহেষ্বাস আৰু মহাপ্ৰাজ্ঞ ভৰত স্বয়ং ইয়ালৈ আহোঁতে, ইয়াত ধনু, তৰোৱাল বা ঢালৰ কি প্ৰয়োজন?
Verse 3
पितुस्सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्।किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण।।।।
হে লক্ষ্মণ, পিতাৰ সত্য ৰক্ষা কৰিম বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিলেও, ইয়ালৈ অহা ভৰতক হত্যা কৰি অপবাদে কলুষিত ৰাজ্য মোৰ কি কাম?
Verse 4
यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।नाहं तत्प्रतिगृह्णीयां भक्षान्विषकृतानिव।।।।
বান্ধৱ বা মিত্ৰৰ বিনাশৰ পৰা যি ধন আহে, মই সেয়া কেতিয়াও গ্ৰহণ নকৰোঁ—বিষ মিশ্ৰিত আহাৰৰ দৰে।
Verse 5
धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते।।।।
হে লক্ষ্মণ, তোমালোকৰ হিতৰ বাবে মই ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু পৃথিৱীৰ অধিপত্যো ইচ্ছা কৰোঁ; এই কথা মই তোমাক গম্ভীৰভাৱে প্ৰতিজ্ঞাসহ ক’লোঁ।
Verse 6
भ्रात्रूणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनाऽयुधमालभे।।।।
হে লক্ষ্মণ, ভ্ৰাতৃসকলৰ একতা ৰক্ষা আৰু তেওঁলোকৰ সুখৰ বাবে মই ৰাজ্যও গ্ৰহণ কৰিম; সত্যৰ শপথ কৰি, অস্ত্ৰক সাক্ষী কৰি এই কথা কওঁ।
Verse 7
नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा।न हीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण।।।।
হে সৌম্য লক্ষ্মণ, সাগৰেৰে বেষ্টিত এই পৃথিৱী মোৰ বাবে লাভ কৰা দুৰ্লভ নহয়; কিন্তু অধৰ্মৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰত্বও মই কামনা নকৰোঁ, লক্ষ্মণ।
Verse 8
यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद।भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी।।।।
হে মানদ, ভৰত বিনা, তুমি বিনা আৰু শত্রুঘ্ন বিনা যদি মোৰ কোনো সুখ সম্ভৱ হয়, তেন্তে অগ্নিয়ে সেই সুখ ভস্ম কৰি দিওক।
Verse 9
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।।।
হে বীৰ, পুৰুষৰ্ষভ, মোৰ মনে হয় ভ্ৰাতৃৱৎসল ভৰত—মোৰ প্ৰাণতকৈও প্ৰিয়—কুলধৰ্ম স্মৰণ কৰি অযোধ্যাৰ পৰা আহিছে। মই জটা আৰু বল্কল ধৰি, জানকীৰ সৈতে আৰু তোমাৰ সৈতে বনবাসলৈ প্ৰব্ৰাজিত হোৱা বুলি শুনি, স্নেহে আৱৃত হৃদয় আৰু শোকে ব্যাকুল ইন্দ্ৰিয় লৈ সি মোক দেখা কৰিবলৈ আহিছে; অন্য কোনো উদ্দেশ্যে সি অহা নাই।
Verse 10
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।
মোৰ মনে হয়—ভ্ৰাতৃৱৎসল ভৰত অযোধ্যালৈ আহিছে; সি মোৰ প্ৰাণতকৈও অধিক প্ৰিয় আৰু কুলধৰ্ম স্মৰণ কৰা। হে বীৰ, হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, তুমি আৰু জানকীৰ সৈতে মই জটা-ৱল্কল ধৰি বনবাসলৈ প্ৰব্ৰাজিত হোৱা বুলি শুনি, স্নেহে হৃদয় আৱৃত আৰু শোকে ইন্দ্ৰিয় ব্যাকুল হৈ, ভৰত কেৱল মোক দেখা পাবলৈহে ইয়ালৈ আহিছে; অন্য কোনো উদ্দেশ্যে নহয়।
Verse 11
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।
স্নেহে তেওঁৰ হৃদয় আৱৃত, শোকে ইন্দ্ৰিয় ব্যাকুল; ভৰত সঁচাকৈ কেৱল মোক দেখা পাবলৈহে আহিছে—অন্য কোনো উদ্দেশ্যে নহয়।
Verse 12
अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्।प्रसाद्य पितरं श्रीमार्नाज्यं मे दातुमागतः।।।।
মাতৃ কেকেয়ীৰ ওপৰত ৰোষ কৰি, কঠোৰ আৰু অপ্ৰিয় বচন কৈ, পিতৃক প্ৰসন্ন কৰি, শ্ৰীমন্ত ভৰত ৰাজ্য মোক অৰ্পণ কৰিবলৈ আহিছে।
Verse 13
प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति।अस्मासु मनसाऽप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत्।।।।
এই সময়ত ভৰত আমাৰক দেখা পাবলৈ ইচ্ছা কৰা যথাযথ; মনতেও তেওঁ আমাৰ প্ৰতি একো অপ্রিয় বা ক্ষতিকৰ কাম নকৰে।
Verse 14
विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्।ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे।।।।
ভৰত কেতিয়াও তোমাৰ প্ৰতি কোনো অপ্রিয় কাম কৰিছে নেকি? তেন্তে আজি ইয়াত ভৰতক লৈ তোমাৰ এনে কিহৰ ভয় যে তুমি সন্দেহ কৰিছা?
Verse 15
न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः।अहं ह्यप्रियमुक्त स्स्यां भरतस्याप्रिये कृते।।।।
ভৰতৰ বিষয়ে কঠোৰ বা অপ্রিয় বাক্য ক’ব নালাগে; কিয়নো ভৰতৰ প্ৰতি অপ্রিয় কথা ক’লে সেয়া যেন মোৰ বিৰুদ্ধে কোৱা হ’ব।
Verse 16
कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिदापदि।भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः।।।।
হে সৌমিত্ৰে, যিকোনো বিপদত পুত্ৰসকলে পিতাক কেনেকৈ হত্যা কৰিব পাৰে? অথবা ভায়ে নিজৰ প্ৰাণসম প্ৰিয় ভায়েক কেনেকৈ হত্যা কৰিব?
Verse 17
यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे।वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम्।।।।
যদি তুমি ৰাজ্যৰ হেতু এই বাক্য ক’ছা, তেন্তে মই ভৰতক দেখি ক’ম: ‘ৰাজ্য তেওঁক অৰ্পণ কৰা হওক।’
Verse 18
उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः।राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।
হে লক্ষ্মণ! মই ভৰতক সেই বাক্য ক’লোঁ যে ‘ৰাজ্য তেওঁক অৰ্পণ কৰা’, তথাপি ভৰত নিশ্চয় ‘বাঢম্—তেনে হোৱক’ বুলিয়েই ক’ব।
Verse 19
तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः।लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया।।।।
ধৰ্মশীল আৰু তাৰ হিতত ৰত ভ্ৰাতাই এনেদৰে কোৱাত, লক্ষ্মণ লজ্জাত আৱৃত হৈ যেন নিজৰেই অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ ভিতৰলৈ সিমটি গ’ল।
Verse 20
तद्वाक्यं लक्ष्मण श्श्रुत्वा व्रीलितः प्रत्युवाच ह।त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथ स्स्वयम्।।।।
সেই বাক্য শুনি লজ্জিত লক্ষ্মণে উত্তৰ দিলে: ‘মোৰ মনে হয়, পিতা দশৰথ স্বয়ং আপোনাক দৰ্শন কৰিবলৈ ইয়ালৈ আহিছে।’
Verse 21
व्रीलितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह।एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः।।।।
লক্ষ্মণৰ লজ্জা দেখি ৰাঘৱে উত্তৰ দিলে: ‘মোৰ মনে হয়, সেই মহাবাহু ইয়ালৈ আমাক দৰ্শন কৰিবলৈ আহিছে।’
Verse 22
अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान स्सुखोचितौ।वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति।।।।
নচেৎ—মই নিশ্চিতভাৱে ভাবোঁ—আমাৰ বনবাস স্মৰণ কৰি, আমাক সুখৰ উপযুক্ত বুলি মানি, তেওঁ আমাক গৃহলৈ পুনৰ লৈ যাবলৈ আহিছে।
Verse 23
इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्।पिता मे राघव श्श्रीमान्वनादादाय यास्यति।।।।
নচেৎ, হে ৰাঘৱ! অতি সুখে পোষিত বৈদেহীক মোৰ শ্ৰীমান পিতা বনৰ পৰা লৈ গৈ উভতি যাব।
Verse 24
एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ।वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ।।।।
হে বীৰ! চোৱা—সেই দুটা উত্তম তুৰগ প্ৰকাশিত হৈছে; উচ্চ গোত্ৰবন্ত, মনোৰম, দ্ৰুত, বায়ুৰ বেগৰ সমান।
Verse 25
स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे।नागश्शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः।।।।
বাহিনীৰ অগ্ৰভাগত সেই সুমহাকায় গজ কঁপি কঁপি আগবাঢ়িছে; ‘শত্ৰুঞ্জয়’ নামৰ বৃদ্ধ, আমাৰ ধীমন্ত পিতাৰ।
Verse 26
न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डुरं लोकसत्कृतम् |पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे।।।।
কিন্তু, হে মহাবাহো! লোকসত্কৃত পিতাৰ সেই দিব্য পাণ্ডুৰ ছত্ৰ মই নেদেখোঁ; সেয়ে ইয়াত মোৰ মনত সন্দেহ জাগিছে।
Verse 27
वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः।इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह।।।।
“গছৰ আগৰ পৰা তই তললৈ নামি আহ, লক্ষ্মণ, মোৰ বাক্য পালন কৰ।” এইদৰে ধৰ্মাত্মা ৰামে সৌমিত্ৰিক ক’লে।
Verse 28
अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः।लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः।।।।
তেতিয়া সমৰত বিজয়ী লক্ষ্মণ সেই শাল গছৰ শীৰ্ষৰ পৰা নামি, অঞ্জলি বঁধি শ্ৰীৰামৰ কাষতে থিয় হ’ল।
Verse 29
भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति।समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत्।।।।
ভৰতেও “ভিৰ নোহোৱাকৈ থাকক” বুলি নিৰ্দেশ দিলে; সেয়ে সেনাই সেই পৰ্বতৰ চাৰিওফালে শিবিৰ পাতি বাসৰ ব্যৱস্থা কৰিলে।
Verse 30
अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा।पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला।।।।
হাতী, ঘোঁৰা আৰু ৰথেৰে ভৰপূৰ ইক্ষ্বাকু সেনা যোজন আৰু অৰ্ধযোজনতকৈও অধিক বিস্তৃত হৈ, পৰ্বতৰ পাৰ্শ্ব ঘেৰি তাৰ কাষতে শিবিৰ পাতিলে।
Verse 31
सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्।प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता।।।।
চিত্ৰকূটত ভৰতৰ নেতৃত্বত সেই সেনাই ধৰ্মক অগ্ৰস্থান দি, দৰ্প ত্যাগ কৰি, নীতিবান নেতাৰ পথপ্ৰদৰ্শনত ৰঘুনন্দন শ্ৰীৰামৰ প্ৰসাদ লাভৰ উদ্দেশ্যে দীপ্তিময় ৰূপে বিরাজ কৰিছিল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to interpret Bharata’s approach as a political threat warranting armed resistance. Rāma rejects preemptive violence, arguing that harming a brother for sovereignty would produce illegitimate, slander-bearing rule and violate dharma.
Ethical judgment should be guided by character-knowledge, prior conduct, and dharmic principles rather than fear. Restraint in speech and action preserves legitimacy; power pursued through kin-harm is treated as intrinsically polluted.
Citrakūṭa and its surrounding mountain terrain are foregrounded, along with the sāla tree vantage point used for reconnaissance. Cultural markers of kingship and military order—royal canopy, cavalry, elephants, and regulated encampment—serve as narrative signals of intent and protocol.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.