Sarga 41

Verse 1

तस्मिन्स्तु पुरुषव्याघ्रे विनिर्याति कृताञ्जलौ ।आर्तशब्दोऽहि सञ्जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे महान् ॥१॥

সেই পুৰুষব্যাঘ্ৰ কৃতাঞ্জলি হৈ প্ৰস্থান কৰোঁতে, অন্তঃপুৰৰ স্ত্ৰীসকলৰ মাজত মহা আৰ্তনাদ উঠিল।

Verse 2

अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः ।यो गतिश्शरणं चासीत्स नाथः क्व नु गच्छति ॥२॥

এই অনাথ, দুৰ্বল আৰু পীড়িত জনতাৰ বাবে যিজন গতি আৰু শৰণ আছিল, সেই নাথ-ৰক্ষক এতিয়া ক’লৈ গৈছে?

Verse 3

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् समदुःखः क्व गज्छति ॥३॥

যিজনে গালি-শাপ পেলেও ক্ৰোধ নকৰে, ক্ৰোধজনক কৰ্ম ত্যাগ কৰে, ক্ৰুদ্ধ সকলক শান্ত কৰে আৰু পৰৰ দুঃখত সমদুঃখী হয়—সেইজন এতিয়া ক’লৈ গ’ল?

Verse 4

कौशल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते ।तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति ॥४॥

কৌশল্যা মাতাৰ প্ৰতি যিদৰে সেই মহাতেজস্বী মহাত্মা আচৰণ কৰিছিল, তেনেদৰে আমাৰ প্ৰতিও আচৰণ কৰিছিল—সেইজন এতিয়া ক’লৈ গ’ল?

Verse 5

कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा सञ्चोदितो वनम् ।परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति ॥५॥

কৈকেয়ীৰ চাপে ক্লিষ্ট হোৱা ৰজাই তেওঁক বনলৈ যাবলৈ আদেশ দিলে; এই প্ৰজাৰ, এই সমগ্ৰ জগতৰ পৰিত্ৰাতা—সেইজন এতিয়া ক’লৈ গৈ আছে?

Verse 6

अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य सम्प्रियम् ।धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति ॥६॥

হায়! ৰজা যেন নিস্চেতন; সৰ্বজীৱলোকৰ অতি প্ৰিয়, ধৰ্মময় আচৰণেৰে শোভিত আৰু সত্যব্ৰতত অচল শ্ৰীৰামক তেওঁ বনবাসলৈ পঠাইছে।

Verse 7

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः ॥७॥

এইদৰে সকলো মহিষী দুখে ব্যাকুল হৈ, বাছুৰহীন ধেনুৰ দৰে, কান্দি উঠিল আৰু উচ্চ স্বৰে বিলাপ কৰিলে।

Verse 8

स तमन्तः पुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा चासीत्सुदुःखितः ॥८॥

অন্তঃপুৰৰ ভিতৰত উঠা সেই ভয়ংকৰ আৰ্তশব্দ শুনি, পুত্ৰশোকেৰে আগতেই দগ্ধ মহীপতি আৰু অধিক দুখিত হ’ল।

Verse 9

नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन् गृहमेधिनः ।अकुर्वन्न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत ॥९॥

অগ্নিহোত্ৰ আহ্বান কৰা নহ’ল; গৃহস্থসকলে ৰান্ধনি নকৰিলে; প্ৰজাই দৈনন্দিন কৰ্তব্যত মন নলগালে—আৰু সূৰ্যও অস্ত গৈ দৃষ্টিৰ পৰা অন্তৰ্ধান হ’ল।

Verse 10

व्यसृजन् कबलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन् ।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥१०॥

হাতীবোৰে মুখত ধৰা কৱল পেলাই দিলে; গাইবোৰে বাছুৰক গাখীৰ খুৱাবলৈ নেদিলে; প্ৰথম পুত্ৰ লাভ কৰিও জননীসকলে আনন্দ নকৰিলে—এনেকুৱা গম্ভীৰ আছিল সেই মুহূৰ্তৰ শোক।

Verse 11

त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि ।दारुणा स्सोममभ्येत्य ग्रहास्सर्वे व्यवस्थिताः ॥११॥

ত্ৰিশঙ্কু, লোহিতাঙ্গ (মঙ্গল), আৰু বৃহস্পতিও বুধো—সকলো গ্ৰহ চন্দ্ৰৰ ওচৰলৈ আহোঁতে ভয়ংকৰ সংযোগত স্থিৰ হৈ ৰ’ল।

Verse 12

नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः ।विशाखास्तु सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे ॥१२॥

নক্ষত্ৰসমূহে নিজৰ কান্তি হেৰুৱালে, গ্ৰহসমূহৰ তেজো ক্ষীণ হ’ল; বিশাখা নক্ষত্ৰ ধোঁৱাৰে আৱৃত যেন আকাশত প্ৰকাশ পালে।

Verse 13

कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः ।रामे वनं प्रव्रजिते नगरं प्रचचाल तत् ॥१३॥

ক’লা ধুমুহাৰ বেগেৰে উঠা মহাসাগৰৰ দৰে—ৰাম বনবাসলৈ প্ৰস্থান কৰোঁতেই অযোধ্যা নগৰ কঁপি উঠিল।

Verse 14

दिशः पर्याकुलास्सर्वा स्तिमिरेणेव संवृताः ।न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे नकिञ्चन ॥१४॥

সকলো দিশা ব্যাকুল যেন, অন্ধকাৰৰ আৱৰণে ঢাকি ধৰাৰ দৰে; ন গ্ৰহ, ন নক্ষত্ৰ—একমাত্ৰো কিবা প্ৰকাশ নাপালে।

Verse 15

अकस्मान्नागरस्सर्वो जनो दैन्यमुपागमत् ।आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः ॥१५॥

হঠাৎ নগৰৰ সকলো লোক দীনতা-দুঃখত নিমজ্জিত হ’ল; আহাৰ হওক বা বিহাৰ—কাৰো মন একোতে নালাগিল।

Verse 16

शोकपर्यायसन्तप्त स्सततं दीर्घमुच्छवसन् ।अयोध्यायां जनस्सर्व श्शुशोच जगतीपतिम् ॥१६॥

অযোধ্যাত সকলো জন শোকৰ ঢৌত দগ্ধ হৈ, সদায় দীঘল নিশ্বাস এৰি, জগতপতি নিজৰ ৰজাৰ বাবে বিলাপ কৰিছিল।

Verse 17

बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः ।न हृष्टो लक्ष्यते कश्चित्सर्व श्शोकपरायणः ॥१७॥

ৰাজমাৰ্গে যোৱা জনতাৰ মুখ অশ্ৰুৰে ব্যাকুল আছিল; কোনোও আনন্দিত দেখা নাছিল—সকলো শোকতেই নিমগ্ন আছিল।

Verse 18

न वाति पवन श्शीतो न शशी सौम्यदर्शनः ।न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत् ॥१८॥

শীতল বতাহ নাবহিল, চন্দ্ৰও সৌম্য দৰ্শন নালাগিল; সূৰ্যও লোকক তাপ নাদিলে—সমগ্ৰ জগত ব্যাকুল যেন লাগিল।

Verse 19

अनर्थिनस्सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा ।सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन् ॥१९॥

স্ত্ৰীসকলৰ পুত্ৰই মাতৃৰ কথা নাভাবিলে, স্বামীয়ে পত্নীৰ কথা নাভাবিলে, ভাতৃসকলেও পৰস্পৰক নাভাবিলে; সকলোৱে সকলো ত্যাগ কৰি কেৱল ৰামকেই স্মৰণ কৰিছিল।

Verse 20

ये तु रामस्य सुहृद स्सर्वे ते मूढचेतसः ।शोकभारेण चाक्रान्ता श्शयनं न जहुस्तदा ॥२०॥

ৰামৰ সকলো সুহৃদ মূঢ়চিত্ত হৈ শোকৰ ভাৰে আক্রান্ত হৈছিল; সেই সময়ত তেওঁলোকে শয্যা ত্যাগ কৰি উঠিল নাছিল।

Verse 21

ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मना पुरन्दरेणेव मही सपर्वता ।चचाल घोरं भयशोकपीडिता सनागयोधाश्वगणा ननाद च ॥२१॥

তাৰ পাছত মহাত্মা ৰামবিহীন অযোধ্যা, পৰ্বতসহ ধৰণী যেন ইন্দ্ৰবিহীন হয় তেনে লাগিল; ভয়-শোকে পীড়িত হৈ সি ভয়ংকৰভাবে কঁপিল আৰু হাতী-ঘোঁৰা-যোদ্ধাদলৰ নাদেৰে গুঞ্জৰি উঠিল।