Sarga 3
यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम् (Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja)
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত প্ৰজাসকলে অঞ্জলি বদ্ধ কৰি দাশৰথক ৰামৰ যুৱৰাজ্যাভিষেক কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে; ৰজাই প্ৰিয় আৰু হিতকৰ বাক্যৰে তেওঁলোকক সন্মান জনায়। তাৰ পাছত দাশৰথে ব্ৰাহ্মণসমক্ষে বশিষ্ঠ আৰু বামদেৱক বিধি-ব্যৱস্থা সাজিবলৈ নিযুক্ত কৰে আৰু চৈত্ৰমাসৰ পুণ্যতা উল্লেখ কৰি আদেশ দিয়ে—“ৰামৰ যুৱৰাজ্যৰ বাবে সকলো প্ৰস্তুতি সম্পন্ন হওক।” বশিষ্ঠে অমাত্যসকলক নিৰ্দেশ দিয়ে যে অগ্ন্যাগাৰস্থলীত সোণ, ৰত্ন, ঔষধি, শ্বেত মালা, লাজা, মধু, ঘৃত, বস্ত্ৰ, ৰথ-আয়ুধ, চতুৰঙ্গ বাল, শুভলক্ষণ গজ, চামৰ-ধ্বজ-ছত্ৰ, শত শাতকুম্ভ কুম্ভ, হিৰণ্যশৃঙ্গ ঋষভ, ব্যাঘ্ৰচৰ্ম আদি সকলো সামগ্ৰী সাজি থ’ব লাগে। নগৰদ্বাৰ চন্দনমালা আৰু ধূপেৰে অলংকৃত কৰা, দ্বিজভোজন-দান-দক্ষিণাৰ ব্যৱস্থা, স্বস্তিবাচন, নিমন্ত্ৰণ আৰু আসন-প্ৰস্তুতি, ৰাজমাৰ্গ সিঞ্চন, পতাকা বাঁধনি, নৃত্য-তাল আৰু পৰিচাৰক-গণিকা আদি, দেৱালয়-চৈত্যত পৃথক উপস্থাপন, আৰু যোদ্ধাসকলৰ সন্নদ্ধ প্ৰৱেশ—এইদৰে অভিষেকৰ ধৰ্মীয়-সাৰ্বজনীন-প্ৰশাসনিক সমন্বয় প্ৰকাশ পায়। কাৰ্য সমাপ্ত হ’লে বশিষ্ঠ-বামদেৱে ৰজাক “কৃতম্” বুলি নিবেদন কৰে। তাৰ পাছত সুমন্ত্ৰে ৰামক আনে; বিভিন্ন দেশৰ ভূমিপালসকলে দাশৰথক ইন্দ্ৰৰ দৰে উপাসনা কৰে। ৰামৰ আগমন ৰূপ-গুণৰ বিস্তৃত বৰ্ণনাৰে দেখুওৱা হয়; দাশৰথে পুত্ৰক আলিঙ্গন কৰি আসন দিয়ে আৰু পুষ্যযোগত যুৱৰাজ্য লাভৰ কথা কৈ ৰাজোপদেশ দিয়ে—ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ, কাম-ক্রোধ ত্যাগ, অমাত্য আৰু প্ৰজাক সন্তুষ্ট ৰখা, কোষ্ঠাগাৰ-আয়ুধাগাৰৰ সঞ্চয়, মিত্ৰসন্তোষ আদি। শেষত ৰামৰ মিত্ৰসকলে কৌশল্যাক জনায়; তেওঁ দূতসকলক দানেৰে সৎকাৰ কৰে; ৰামে ৰজাক নমস্কাৰ কৰি নিজ গৃহলৈ যায় আৰু নগৰবাসীয়ে দেৱপূজা কৰে।
Shlokas
Verse 1
तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः।प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः।।।।
তেওঁলোকৰ ভক্তিভাৱে উঠাই ধৰা অঞ্জলি-পদ্ম সদৃশ হাতসমূহ গ্ৰহণ কৰি, ৰজাই তেওঁলোকক প্ৰিয় আৰু হিতকৰ বাক্য ক’লে।
Verse 2
अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम।यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ।।।।
আহা! মই পৰম প্ৰীতিত পৰিপূৰ্ণ; মোৰ প্ৰভাৱো অতুল—কাৰণ তোমালোকে মোৰ প্ৰিয় জ্যেষ্ঠ পুত্ৰক যুবৰাজ পদত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচাৰিছা।
Verse 3
इति प्रत्यर्च्य तान्राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत्।वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम्।।।।
এইদৰে সেই ব্ৰাহ্মণসকলক যথোচিত প্ৰতিপূজা কৰি ৰজাই এই বাক্য ক’লে—আনসকলে শুনি থাকোঁতে বশিষ্ঠ আৰু বামদেৱক সম্বোধন কৰি।
Verse 4
चैत्रश्श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः।यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम्।।।।राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत्।
“শ্ৰীমান চৈত্ৰমাস পুণ্যময়; পুষ্পিত কাননে শোভিত। ৰামৰ যৌৱৰাজ্যাভিষেকৰ বাবে সকলো ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণকৈ সাজু কৰা হওক।” ৰজাৰ বাক্য শেষ হোৱামাত্ৰ জনসমূহৰ পৰা মহা জয়ঘোষ উঠিল।
Verse 5
शनैस्तस्मिन्प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः।।।।वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत्।
যেতিয়া জনতাৰ ঘোঁষা ধীৰে ধীৰে প্ৰশান্ত হ’ল, তেতিয়া প্ৰজাধিপতি ৰজাই মুনিশাৰ্দূল বশিষ্ঠক এই বচন ক’লে।
Verse 6
अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम्।।।।तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितु मर्हसि।
হে ভগৱন! ৰামৰ অভিষেকৰ বাবে পৰিচ্ছদসহ যি সকলো কৰ্ম-সামগ্ৰী প্ৰয়োজন, সেই সকলো বিষয়ে আজি আজ্ঞা দান কৰিবলৈ অনুগ্ৰহ কৰক।
Verse 7
तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः।।।।आदिदेशाग्रतो राज्ञ स्स्थितान्युक्तान् कृताञ्जलीन्।
ৰাজাৰ বাক্য শুনি, দ্বিজসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বশিষ্ঠে ৰজাৰ সন্মুখত কৃতাঞ্জলি হৈ থিয় থকা নিযুক্ত কৰ্মচাৰীসকলক নিৰ্দেশ দিলে।
Verse 8
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।।।शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।।।चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।।।शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।।।उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
হে মহীপতে! কাইলৈ প্ৰাতঃ ৰজাৰ অগ্ন্যাগাৰত—সুৱৰ্ণাদি ৰত্ন, বলি আৰু সৰ্ব ঔষধি; শ্বেত মালা, লাজ আৰু মধু-সৰ্পিষ পৃথক পৃথক; নতুন অহত বস্ত্ৰ, ৰথ আৰু সকলো প্ৰকাৰৰ আয়ুধ; চতুৰঙ্গ বল আৰু শুভলক্ষণযুক্ত গজ; শ্বেত চামৰ-ব্যজন, ধ্বজ আৰু পাণ্ডুৰ ছত্ৰ; অগ্নিবৰ্চসী শাতকুম্ভৰ শত কুম্ভ; হিৰণ্যশৃঙ্গ ঋষভ আৰু সমগ্ৰ ব্যাঘ্ৰচৰ্ম—এই সকলো উপস্থাপন কৰা।
Verse 9
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
হে মহীপতে! কাইলৈ প্ৰাতঃ ৰজাৰ অগ্ন্যাগাৰত—সুৱৰ্ণাদি ৰত্ন, বলি আৰু সৰ্ব ঔষধি; শ্বেত মালা, লাজ আৰু মধু-সৰ্পিষ পৃথক পৃথক; নতুন অহত বস্ত্ৰ, ৰথ আৰু সকলো প্ৰকাৰৰ আয়ুধ; চতুৰঙ্গ বল আৰু শুভলক্ষণযুক্ত গজ; শ্বেত চামৰ-ব্যজন, ধ্বজ আৰু পাণ্ডুৰ ছত্ৰ; অগ্নিবৰ্চসী শাতকুম্ভৰ শত কুম্ভ; হিৰণ্যশৃঙ্গ ঋষভ আৰু সমগ্ৰ ব্যাঘ্ৰচৰ্ম—এই সকলো উপস্থাপন কৰা।
Verse 10
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
প্ৰাতঃকালে মহীপতিৰ অগ্ন্যাগাৰত উপস্থাপন কৰা হওক—সুৱৰ্ণ আদি ধাতু, ৰত্ন, বলিদ্ৰব্য আৰু সকলো ঔষধি; শ্বেত মালা আৰু লাজ; মধু আৰু সৰ্পিষ পৃথক পৃথক; নতুন বস্ত্ৰ, ৰথ আৰু সকলো প্ৰকাৰৰ আয়ুধ; চতুৰঙ্গ বল আৰু শুভলক্ষণযুক্ত গজ; শ্বেত চামৰ-ব্যজন, ধ্বজ আৰু পাণ্ডুৰ ছত্ৰ; অগ্নিবৰ্চস সদৃশ দীপ্তিমান শাতকুম্ভৰ শত কুম্ভ; সুৱৰ্ণশৃংগযুক্ত সমগ্ৰ বৃষভ আৰু ব্যাঘ্ৰচৰ্মো।
Verse 11
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।।शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।।चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।।शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।।उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
প্ৰাতঃকালে মহীপতিৰ অগ্ন্যাগাৰত উপস্থাপন কৰা হওক—সুৱৰ্ণ আদি ধাতু, ৰত্ন, বলিদ্ৰব্য আৰু সকলো ঔষধি; শ্বেত মালা আৰু লাজ; মধু আৰু সৰ্পিষ পৃথক পৃথক; নতুন বস্ত্ৰ, ৰথ আৰু সকলো প্ৰকাৰৰ আয়ুধ; চতুৰঙ্গ বল আৰু শুভলক্ষণযুক্ত গজ; শ্বেত চামৰ-ব্যজন, ধ্বজ আৰু পাণ্ডুৰ ছত্ৰ; অগ্নিবৰ্চস সদৃশ দীপ্তিমান শাতকুম্ভৰ শত কুম্ভ; সুৱৰ্ণশৃংগযুক্ত সমগ্ৰ বৃষভ আৰু ব্যাঘ্ৰচৰ্মো।
Verse 12
यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।।।अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः।।।।
আৰু যি কোনো আন বস্তু, সৰু হ’লেও, প্ৰয়োজনীয়, সেয়া সকলো সঠিকভাৱে সাজু কৰা হওক। অন্তঃপুৰ আৰু সমগ্ৰ নগৰৰ দুৱাৰসমূহ চন্দন-স্ৰগেৰে অৰ্চনা কৰা হওক আৰু মনোহৰ সুগন্ধি ধূপেৰে সুগন্ধিত কৰা হওক।
Verse 13
यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।2.3.12।।अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः।।2.3.13।।
আৰু যি কোনো আন বস্তু, সৰু হ’লেও, প্ৰয়োজনীয়, সেয়া সকলো সঠিকভাৱে সাজু কৰা হওক। অন্তঃপুৰ আৰু সমগ্ৰ নগৰৰ দুৱাৰসমূহ চন্দন-স্ৰগেৰে অৰ্চনা কৰা হওক আৰু মনোহৰ সুগন্ধি ধূপেৰে সুগন্ধিত কৰা হওক।
Verse 14
प्रशस्तमन्नं गुणवद्दधिक्षीरोपसेचनम्।द्विजानां शतसाहस्रे यत्प्रकाममलं भवेत्।।।।
প্ৰশস্ত অন্ন প্ৰস্তুত কৰা হওক—দধি আৰু ক্ষীৰে সমৃদ্ধ শুভ্ৰ ভাত আদি—যেন লক্ষ দ্বিজ ব্ৰাহ্মণে মনোমত নিৰ্মল ভোজন কৰি পৰিতৃপ্ত হয়।
Verse 15
सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वःप्रभाते प्रदीयताम्।घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः।।।।
দ্বিজমুখ্যসকলক সৎকাৰ কৰি সন্মান জনাই, কাইলৈ প্ৰভাতে তেওঁলোকক ঘৃত, দধি, লাজা (ভাজা ধান্য) আৰু প্ৰচুৰ দক্ষিণা প্ৰদান কৰা হওক।
Verse 16
सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम्।ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च।।।।
কাইলৈ সূৰ্য মাত্ৰ উদিত হোৱাৰ লগে লগে স্বস্তিবাচন (মঙ্গল পাঠ) সম্পন্ন হওক; আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক নিমন্ত্ৰণ কৰি তেওঁলোকৰ বাবে আসন সাজি থোৱা হওক।
Verse 17
आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिंच्यताम्।सर्वे च तालावचरा गणिकाश्च स्वलङ्कृताः।।।।कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः।
পতাকা-ধ্বজ বাঁধা হওক আৰু ৰাজমাৰ্গত জল ছিটাই সিঞ্চন কৰা হওক। সকলো তালাৱচৰ (বাদ্য-নৃত্য শিল্পী) আৰু গণিকাসকল সুসজ্জিত অলংকাৰ পিন্ধি নৃপবেশ্মৰ দ্বিতীয় কক্ষলৈ গৈ তাত অৱস্থিত থাকক।
Verse 18
देवायतनचैत्येषुसान्नभक्षा स्सदक्षिणाः।।।।उपस्थापयितव्या स्स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक्।
দেৱালয় আৰু চৈত্যস্থানসমূহত, অন্ন-ভক্ষ্য আৰু দক্ষিণাসহ সেৱকসকলক পৃথক পৃথকভাৱে নিযুক্ত কৰা হওক—যেন তেওঁলোকে পূজাৰ্থী আৰু অতিথিসকলৰ বাবে মাল্য অৰ্পণ কৰিবলৈ যোগ্য হয়।
Verse 19
दीर्घासिबद्धा योधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः।।।।महाराजाङ्गणं सर्वे प्रविशन्तु महोदयम्।
দীৰ্ঘ খড়্গ বাঁধি, সম্পূৰ্ণ সন্নদ্ধ আৰু শুচি-নৱ বস্ত্ৰধাৰী সকলো যোদ্ধাই মহাৰাজৰ মহিমাময় অঙ্গণত প্ৰৱেশ কৰক।
Verse 20
एवं व्यादिश्य विप्रौ तौ क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ।।।।चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च।
এইদৰে তাত ক্ৰিয়াবিধিৰ বিষয়ে নিৰ্দেশ দি, সু-নিষ্ঠিত সেই দুজন বিপ্ৰই অৱশিষ্ট কাৰ্যসমূহো সম্পন্ন কৰি, তাৰপিছত ৰজাক নিবেদন কৰিলে।
Verse 21
कृतमित्येव चाब्रूतां अभिगम्य जगत्पतिम्।।।।यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ।
জগত্পতি সদৃশ ভূপতিক ওচৰলৈ গৈ, যথোক্ত আজ্ঞা অনুসাৰে, প্ৰীতি আৰু হর্ষে পৰিপূৰ্ণ সেই দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ দুজনে ক’লে—“কৃতম্”, অৰ্থাৎ কাৰ্য সম্পন্ন।
Verse 22
ततस्सुमन्त्रं द्युतिमान्राजा वचनमब्रवीत्।रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति।।।।
তাৰপিছত দ্যুতিমান ৰজাই সুমন্ত্ৰক ক’লে—“ভৱতা কৃতাত্মা ৰামক শীঘ্ৰে ইয়ালৈ আনক।”
Verse 23
स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात्।।।।रामं तत्रानयाञ्चक्रे रथेन रथिनां वरम्।
“তথেতি” বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰি, ৰজাৰ শাসন অনুসাৰে, ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সুমন্ত্ৰই ৰথেৰে ৰামক তাত আনিলে।
Verse 24
अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।।।प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः।।।।उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्।
তাত উপবিষ্ট নৃপ দশৰথক পূৰ্ব, উত্তৰ, পশ্চিম আৰু দক্ষিণ দিশাৰ ভূপালসকল—ম্লেচ্ছ আৰু আৰ্য শাসকসকল, লগতে বন আৰু পৰ্বতসীমান্তবাসী আন আন লোকসকল—সকলোৱে দেৱতাই যেনে ৱাসৱ ইন্দ্ৰক উপাসনা কৰে, তেনেদৰে ভক্তিভাৱে নমস্কাৰ কৰি সেবা কৰিলে।
Verse 25
अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।2.3.24।।प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः।।2.3.25।।उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्।
তেওঁলোকৰ মাজতে সেই ৰাজৰ্ষি—মৰুতসকলৰ মাজত ইন্দ্ৰৰ দৰে—প্ৰাসাদত থিয় হৈ, ৰথত আৰূঢ় হৈ আহি থকা নিজৰ পুত্ৰক দেখিলে।
Verse 26
तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः।।।।प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तमात्मजम्।
তেওঁলোকৰ মাজতে সেই ৰাজৰ্ষি—মৰুতসকলৰ মাজত ইন্দ্ৰৰ দৰে—প্ৰাসাদত থিয় হৈ, ৰথত আৰূঢ় হৈ আহি থকা নিজৰ পুত্ৰক দেখিলে।
Verse 27
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
ৰাম গন্ধৰ্বৰাজৰ প্ৰতিমাৰ দৰে, লোকত পৰাক্ৰমে বিখ্যাত—দীৰ্ঘবাহু, মহাসত্ত্ববান, মত্ত হাতীৰ গম্ভীৰ গতিৰে গমনকাৰী; চন্দ্ৰকান্তিৰ দৰে মুখমণ্ডল আৰু অতি প্ৰিয়দৰ্শন। ৰূপ‑ঔদাৰ্য‑গুণে পুৰুষসকলৰ দৃষ্টি আৰু চিত্ত হৰণ কৰা; ঘৰ্মত তপ্ত প্ৰজাক বৰষুণে যেনে শীতল আনন্দ দিয়ে, তেনেদৰে তেওঁ জনতাক হ্লাদিত কৰিছিল। তেওঁ সমীপলৈ আহি থকা দেখি নৰাধিপ দশৰথৰ মন‑চকু তৃপ্ত নহ’ল।
Verse 28
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
ৰাঘৱ—নৰপুঙ্গৱ—কৈলাস শিখৰৰ দৰে উচ্চ সেই প্ৰাসাদত, সূতৰ সৈতে, নৃপক দৰ্শন কৰিবলৈ আৰোহণ কৰিলে।
Verse 29
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
এইদৰে সেই ব্ৰাহ্মণসকলক যথোচিত প্ৰতিপূজা কৰি ৰজাই এই বাক্য ক’লে—আনসকলে শুনি থাকোঁতে বশিষ্ঠ আৰু বামদেৱক সম্বোধন কৰি।
Verse 30
अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात्।।।।पितुस्समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात्।
সুমন্ত্ৰই সেই ৰাঘৱক উত্তম ৰথৰ পৰা নামাই দিলে; ৰাম পিতৃৰ সমীপলৈ যেতিয়া আগবাঢ়িল, তেতিয়া তেওঁ প্ৰাঞ্জলি হৈ পিছফালে অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 31
स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुङ्गवः।।।।आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः।
ৰাঘৱ—নৰপুঙ্গৱ—কৈলাস শিখৰৰ দৰে উচ্চ সেই প্ৰাসাদত, সূতৰ সৈতে, নৃপক দৰ্শন কৰিবলৈ আৰোহণ কৰিলে।
Verse 32
स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके।।।।नाम स्वं श्रावयन्रामो ववन्दे चरणौ पितुः।
ৰাম হাত জোৰি আগবাঢ়ি পিতৃসন্নিধিত দীনভাৱে প্ৰণাম কৰিলে; বিনয়ে নিজৰ নাম উচ্চাৰি পিতাৰ চৰণত ভক্তিভাৱে বন্দনা কৰিলে।
Verse 33
तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः।।।।गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम्।
কাষতে হাত জোৰি প্ৰণত হৈ থকা প্ৰিয় পুত্ৰক দেখি ৰজাই তাৰ জোৰা হাত ধৰি ওচৰলৈ টানি স্নেহে আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 34
तस्मै चाभ्युदितं दिव्यं मणिकाञ्चनभूषितम्।।।।दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम्।
তাৰ পাছত ৰজাই ৰামৰ বাবে ৰত্ন আৰু সোণাৰে ভূষিত, দিৱ্য আৰু উচ্চ, অতি মনোহৰ পৰমাসন সাজিবলৈ আদেশ দিলে।
Verse 35
तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः।।।।स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः।
সেই শ্ৰেষ্ঠ আসনত উপবিষ্ট হৈ ৰাঘৱ তেজে দীপ্তিমান হ’ল—যেন উদয়কালৰ নিৰ্মল সূৰ্যই নিজৰেই কিৰণেৰে মেৰু পৰ্বতক আলোকিত কৰে।
Verse 36
तेन विभ्राजता तत्र सा सभाऽभिव्यरोचत।।।।विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना।
তেওঁ তাত দীপ্তিমান হৈ উঠাত, সেই সভাও অধিক শোভিত হ’ল—যেন নিৰ্মল গ্ৰহ-নক্ষত্ৰে ভৰা শৰৎ-আকাশ চন্দ্ৰৰ জ্যোতিত উজ্জ্বল হয়।
Verse 37
तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम्।।।।अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम्।
প্ৰিয় আত্মজক দেখি নৃপতি গভীৰ আনন্দত তৃপ্ত হ’ল—যেন দৰ্পণৰ তলত নিজৰ অলংকৃত ৰূপেই দেখা পাইছে।
Verse 38
स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः।।।।उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव काश्यपः।
সস্মিতভাৱে পুত্ৰক সম্বোধন কৰি, পুত্ৰৱানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সেই ৰজাই এই বাক্য ক’লে—যেন কাশ্যপে দেৱেন্দ্ৰক কোৱা দৰে।
Verse 39
ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशस्सुतः।।।।उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः।
হে ৰাম! মোৰ জ্যেষ্ঠা পত্নীত—যি নিজেই সদৃশা, যোগ্যা—তুমি জন্মিলা; তুমি যোগ্য পুত্ৰ, গুণত শ্ৰেষ্ঠ, আৰু মোৰ অতি প্ৰিয় আত্মজ।
Verse 40
यतस्त्वया प्रजाश्चेमा स्स्वगुणैरनुरञ्जिताः।।।।तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि।
যিহেতু তোমাৰ নিজ সৎগুণে এই প্ৰজাসকলৰ হৃদয় অনুৰঞ্জিত কৰিছে; সেয়ে পুষ্য নক্ষত্ৰ-যোগত, চন্দ্ৰ পুষ্যত যুক্ত হ’লে, তুমি যুবৰাজ্য—যুবৰাজ পদ—অৱাপ্নু হওক।
Verse 41
कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि।।।।गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम्।
তোমাৰ স্বভাৱেই তুমি বিনীত আৰু গুণৱান; তথাপি, পুত্ৰ, স্নেহবশে তোমাৰ হিতৰ কথা মই তোমাক ক’ম।
Verse 42
भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः।।।।कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च।
আৰু অধিক বিনয় আশ্ৰয় কৰি সদায় ইন্দ্ৰিয়জয়ী হোৱা; কাম-ক্রোধৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা দোষ আৰু ব্যসনসমূহ ত্যাগ কৰা।
Verse 43
परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा।।।।अमात्यप्रभृतीस्सर्वाःप्रकृतीश्चानुरञ्जय।
তোমাৰ আচৰণেৰে—তেওঁলোক পৰোক্ষত থাকিলেও, প্ৰত্যক্ষত থাকিলেও—অমাত্য আদি কৰি সকলো বৰ্গৰ লোক আৰু প্ৰজাসকলক অনুৰঞ্জিত কৰি সন্তুষ্ট ৰাখা।
Verse 44
कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।।।तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः।।।।तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर।
যি ৰজা ধান-ভঁৰাল আৰু অস্ত্ৰাগাৰত বহু সঞ্চয় গঢ়ি, প্ৰজাক সন্তুষ্ট আৰু অনুৰক্ত কৰি পৃথিৱী পালন কৰে—তাঁৰ মিত্ৰসকল অমৃত লাভ কৰা দেৱতাসকলৰ দৰে আনন্দিত হয়। সেয়ে তুমিও আত্মসংযম কৰি এইদৰে আচৰণ কৰা।
Verse 45
कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।2.3.44।।तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः।।2.3.45।।तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर।
যি ৰজা ধান-ভঁৰাল আৰু অস্ত্ৰাগাৰত বহু সঞ্চয় গঢ়ি, প্ৰজাক সন্তুষ্ট আৰু অনুৰক্ত কৰি পৃথিৱী পালন কৰে—তাঁৰ মিত্ৰসকল অমৃত লাভ কৰা দেৱতাসকলৰ দৰে আনন্দিত হয়। সেয়ে তুমিও আত্মসংযম কৰি এইদৰে আচৰণ কৰা।
Verse 46
तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः।।।।त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन्।
এই কথা শুনি, ৰামৰ হিতৈষী আৰু প্ৰিয়কাৰী সুহৃদসকল তৎক্ষণাৎ ত্বৰিত হৈ আহি কৌসল্যাৰ ওচৰত সংবাদ জনালে।
Verse 47
सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च।।।।व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा।
তেতিয়া নাৰীমধ্যত শ্ৰেষ্ঠা কৌসল্যাই প্ৰিয় সংবাদ আনোঁতা দূতসকলক সোণ, গৰু আৰু নানা প্ৰকাৰৰ ৰত্ন দিবলৈ আদেশ দিলে।
Verse 48
अथाऽभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः।।।।ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः।
তাৰ পাছত ৰাঘৱে ৰজাক অভিবাদন কৰি ৰথত আৰোহণ কৰিলে আৰু জনসমূহৰ প্ৰতিপূজাৰে সন্মানিত হৈ নিজৰ দীপ্তিমান গৃহলৈ গ’ল।
Verse 49
ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्तच्छृत्वा तथा लाभमिवेष्टमाशु।नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वादेवान्समानर्चुरतिप्रहृष्टाः।।।।
পৌৰবাসীসকলেও ৰজাৰ সেই বচন শুনি তাক ইষ্টলাভৰ দৰে মানি তৎক্ষণাৎ আনন্দিত হ’ল। নৰেন্দ্ৰক বিদায় জনাই ঘৰলৈ গৈ, অতিশয় প্ৰহৃষ্ট হৈ দেৱতাসকলক পূজা কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the state’s move from public petition to legally-ritually validated succession: Dasaratha converts civic enthusiasm into a dharmically regulated abhisheka plan, ensuring legitimacy through brahmin-led procedure, public order, and accountable provisioning.
Dasaratha’s upadesha frames rulership as disciplined stewardship: conquer the senses, abandon vices born of desire and anger, keep ministers and subjects satisfied by transparent conduct, maintain strategic reserves (granaries and arsenals), and thereby secure alliances and social stability.
Culturally salient sites include the agnyagara (royal sacred-fire space), devayatana and caitya (temples and shrines), the rajamarga (royal highway), and the antahpura gates—mapping how ritual, urban space, and governance are integrated in Ayodhya’s coronation ecology.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.