Sarga 57
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Sumantra’s Return to Ayodhya and the Palace’s Lament
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত গঙ্গাতীৰত ৰামৰ পৰা বিদায় লৈ সুমন্ত্ৰৰ দৃষ্টিৰে কাহিনী পুনৰ অযোধ্যালৈ ঘূৰি আহে। গুহাই ৰামক দক্ষিণ তীৰলৈ পাৰ কৰি সুমন্ত্ৰৰ সৈতে কিছুদূৰ কথা পাতি, শোকাকুল হৈ নিজৰ ঘৰলৈ উভতি যায়। সুমন্ত্ৰে বন, নদী, হ্ৰদ, গাঁও আৰু নগৰ পাৰ হৈ তৃতীয় দিনৰ সন্ধিয়াত অযোধ্যাত উপস্থিত হয় আৰু নগৰখন নীৰৱ, নিৰানন্দ দেখিবলৈ পায়। লোকসমূহ দৌৰি আহি সুধে—“ৰাম ক’ত?”—আৰু বিলাপ কৰে যে ধৰ্মনিষ্ঠ ৰাজকুমাৰক এতিয়া যজ্ঞ, বিবাহ, সভা আৰু দান-ধৰ্মৰ সমাৱেশত আৰু দেখা নাযাব; তেওঁলোকে ৰামৰ পিতৃসম শাসনধৰ্ম স্মৰণ কৰে। ৰাজপ্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰি সুমন্ত্ৰে ভিৰে ভৰা আঙণ পাৰ হয়; অট্টালিকা আৰু অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকল চকু ভৰি অশ্ৰু লৈ কন্দে, আৰু দশৰথৰ পত্নীসকলৰ মাজত ফুচফুচনি উঠে—কৌশল্যাৰ সৈতে কথা কোৱা কিমান কঠিন হ’ব। শেষত সুমন্ত্ৰে ৰজা দশৰথক সাক্ষাৎ কৰি ৰামৰ বাণী হুবহু জনায়। গভীৰ শোকে দশৰথ মূৰ্ছিত হৈ পৰি যায়; অন্তঃপুৰত হাহাকাৰ উঠে। সুমিত্ৰাৰ সহায়ত কৌশল্যাই পতিত ৰজাক উঠাই, কৈকেয়ী অনুপস্থিত থাকোঁতে ভয় নকৰাকৈ দূতৰ পৰা সুধিবলৈ অনুৰোধ কৰে; তাৰ পিছত কৌশল্যাও ঢলি পৰে, আৰু সমগ্ৰ নগৰত পুনৰ শোকৰ ঢৌ বাঢ়ি উঠে।
Shlokas
Verse 1
कथयित्वा सुदुःखार्तस्सुमन्त्रेण चिरं सह।रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः।।।।
সুমন্ত্ৰৰ সৈতে দীৰ্ঘ সময় কথা কৈ, গভীৰ দুখে পীড়িত গুহ—ৰাম দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত হোৱাৰ পাছত—নিজ গৃহলৈ উভতি গ’ল।
Verse 2
भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सहाऽसनम्।आगिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरुपलक्षितम्।।।।
প্ৰয়াগত ভৰদ্বাজ ঋষিৰ আশ্ৰমলৈ তেওঁলোকৰ আগমন, তাত তেওঁৰ সৈতে সহবাস, আৰু তাৰ পৰা পৰ্বত (চিত্ৰকূট) অভিমুখে তেওঁলোকৰ গমন—সেই ঠাইত থকা লোকসকলে এই সকলো স্পষ্টকৈ চিনাক্ত কৰিলে।
Verse 3
अनुज्ञातस्सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्।अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः।।।।
অনুমতি পাই সুমন্ত্ৰই শ্ৰেষ্ঠ অশ্বসমূহ যোজনা কৰি, গভীৰ দুঃখে ভাৰাক্ৰান্ত হৃদয়ে অযোধ্যা নগৰীৰ পিনে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 4
स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च।।।।
সুগন্ধি বন, নদী আৰু সৰোবৰসমূহ চায় চায়, পথত পৰি অহা গাঁও আৰু নগৰসমূহো নিহাৰি, তেওঁ অতি শীঘ্ৰে আগবাঢ়ি গ’ল।
Verse 5
तत स्सायाह्न समये तृतीयेऽहनि सारथिः।अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह।।।।
তাৰ পাছত তৃতীয় দিনৰ সায়াহ্ন সময়ত সাৰথি অযোধ্যাত উপস্থিত হৈ, আনন্দশূন্য অযোধ্যা নগৰীখন দেখিলে।
Verse 6
स शून्यामिव निश्शब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः।सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः।।।।
নগৰীখনক যেন শূন্য আৰু নিস্তব্ধ দেখি, পৰম বিষণ্ণ সুমন্ত্ৰ শোকৰ বেগে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ গভীৰ চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 7
कच्चिन्न सगजा साऽश्वा सजना सजनाधिपा।रामसन्तापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी।।।।
“ৰামৰ সন্তাপজনিত দুখে জ্বলাই তোলা শোকাগ্নিয়ে—হাতী-ঘোঁৰা, প্ৰজা আৰু প্ৰজাধিপসহ—এই পুৰীখনক ক’তাও দগ্ধ কৰি পেলোৱা নাইতো?”
Verse 8
इति चिन्तापरस्सूतो वाजिभिश्शीघ्रपातिभिः।नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह।।।।
এইদৰে চিন্তাত নিমগ্ন সাৰথি, শীঘ্ৰগামী অশ্বসমূহে বহন কৰি, নগৰদ্বাৰত উপস্থিত হৈ তৎক্ষণাৎ ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 9
सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः।क्व राम इति पृच्छन्तस्सूतमभ्यद्रवन्नराः।।।।
সুমন্ত্ৰ আগবাঢ়ি যেতিয়া গৈ আছিল, তেতিয়া শতশঃ সহস্ৰশঃ মানুহ দৌৰি আহি সাৰথি সূতক ঘেৰিলে আৰু সুধিলে— “ৰাম ক’ত?”
Verse 10
तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम्।अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्माना।।।।
গঙ্গাৰ তীৰত মই ৰাঘৱৰ পৰা বিদায় ল’লোঁ; সেই ধৰ্মিষ্ঠ মহাত্মাই অনুমতি দিয়া বাবে মই উভতি আহিছোঁ—এনেদৰে সি তেওঁলোকক জনালে।
Verse 11
ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः।अहो धिगिति निश्श्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः।।।।
‘তেওঁলোকে পাৰ হৈ গ’ল’ বুলি জানি, অশ্ৰুপূৰ্ণ মুখেৰে জনসাধাৰণে দীঘল নিশ্বাস এৰি চিঞৰি উঠিল— ‘অহো, আমাক ধিক্!’ আৰু ‘হা ৰাম!’
Verse 12
शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम्।हतास्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्।।।।
তেওঁলোকে দলে দলে থিয় হৈ থাকোঁতে তেওঁলোকৰ কথাও তেওঁ শুনিলে— ‘আমি নিশ্চয়েই বিনষ্ট হ’লোঁ; এতিয়াৰ পৰা ইয়াত ৰাঘৱক দেখা নাপাম।’
Verse 13
दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च।न द्रक्ष्यामः पुन र्जातु धार्मिकं राममन्तरा।।।।
দান, যজ্ঞ, বিবাহ আৰু মহান সমাৱেশসমূহতো— ধৰ্মাত্মা ৰাম নাথাকিলে আমি পুনৰ কেতিয়াও তেওঁক আমাৰ মাজত দেখা নাপাম।
Verse 14
किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्।इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम्।।।।
‘এই জনসাধাৰণৰ কি হিতকৰ? কি প্ৰিয়? কি সুখদায়ক?’— এইদৰে সদায় ভাবি, ৰামে পিতৃসদৃশভাৱে নগৰখন পালন কৰিছিল।
Verse 15
वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम्।रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्।।।।
ৰামশোকত দগ্ধ— জানালাৰ কাষত থকা নাৰীসকলৰ আৰু বজাৰ-গলিত থকা লোকসকলৰ বিলাপ তেওঁ শুনিলে।
Verse 16
स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः।यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम्।।।।
সুমন্ত্ৰই মুখ ঢাকি ৰাজপথৰ মাজেদি ৰথ চলাই, য’ত ৰজা দশৰথ আছিল সেই একে ৰাজভৱনলৈ সোজাকৈ গ’ল।
Verse 17
सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च।कक्ष्या स्सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः।।।।
সি ৰথৰ পৰা সোনকালে নামি ৰাজভৱনত প্ৰৱেশ কৰি, মহাজনৰে গিজগিজাই থকা সাতটা আঙণ-প্ৰকোষ্ঠ অতিক্ৰম কৰিলে।
Verse 18
हर्म्यै र्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम्।हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः।।।।
তাৰ পাছত হৰ্ম্য, বিমানসদৃশ উচ্চ ভৱন আৰু প্ৰাসাদৰ পৰা তললৈ চাই থকা নাৰীসকলে তেওঁৰ আগমন দেখিলে; ৰামদৰ্শনৰ অভাৱত ব্যথিত হৈ তেওঁলোকে হাহাকাৰ কৰি উঠিল।
Verse 19
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।।।
ডাঙৰ নিৰ্মল চকু অশ্ৰুৰ বেগেৰে ভৰি উঠিল; অধিক আৰ্ত নাৰীসকলে নীৰৱে পৰস্পৰক চালে।
Verse 20
ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्य स्तत स्ततः।रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्।।।।
তাৰ পিছত ৰামশোকত দগ্ধ দশৰথৰ পত্নীসকলৰ মন্দ মৃদু বিলাপ ৰাজপ্ৰাসাদৰ নানা দিশৰ পৰা তেওঁ ধীৰে ধীৰে শুনিলে।
Verse 21
सह रामेण निर्यातो विना राम मिहागतः।सूतः किन्नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति।।।।
ৰামৰ সৈতে ওলাই যোৱা সূতজন ইয়ালৈ ৰামবিহীন হৈ উভতি আহিল—শোকাকুল কৌসল্যাৰ আগত তেওঁ কি উত্তৰ দিব পাৰিব?
Verse 22
यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम्।आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति।।।।
মোৰ মতে নিশ্চিত—পুত্ৰক ছিঙি লৈ ওলাই যোৱাৰ পিছত কৌসল্যাৰ বাবে যিকোনো ধৰণে জীয়াই থকাটো অতি দুৰ্জীৱ।
Verse 23
सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञ: स्त्रीणां निशामयन्।प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम्।।।।
ৰাজপত্নীসকলৰ সত্যস্বৰূপ বাক্য শুনি, শোকত জ্বলি উঠা যেন, তেওঁ হঠাৎ অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 24
स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम्।पुत्रशोकपरिम्लानमपश्यत्पाण्डुरे गृहे।।।।
অষ্টম কক্ষ্যাত প্ৰৱেশ কৰি তেওঁ পাণ্ডুৰ গৃহত ৰজাক দেখিলে—দীন, আতুৰ, আৰু পুত্ৰশোকত পৰিম্লান।
Verse 25
अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रे मभिवाद्य च।सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्।।।।
আসনত বহি থকা নৰেন্দ্ৰৰ ওচৰলৈ গৈ সুমন্ত্ৰে প্ৰণাম জনাই, ৰামে যিদৰে কৈছিল তেনেদৰেই ৰামবচন যথাৱৎ ৰজাক নিবেদন কৰিলে।
Verse 26
स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः।मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः।।।।
সেই বাক্য শুনি ৰজা নীৰৱে থাকিল; চিত্ত বিভ্ৰান্ত হৈ, ৰামশোকত পীড়িত হৈ তেওঁ মূৰ্ছিত হৈ ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 27
ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ।उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतितेक्षितौ।।।।
পৃথিৱীপতি মূৰ্ছিত হৈ পৰাত অন্তঃপুৰত হাহাকাৰ উঠিল; ৰজা ভূমিত পতিত দেখি নাৰীসকলে বাহু উঠাই উচ্চস্বৰে ক্ৰন্দন কৰিলে।
Verse 28
सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्।उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत्।।।।
তেতিয়া সুমিত্ৰাৰ সহায়ত কৌশল্যাই পতিত স্বামীক উঠাই ধৰি এই বাক্য ক’লে।
Verse 29
इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः।वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे।।।।
হে মহাভাগ ৰাজন! দুস্কৰ কৰ্মকাৰী সেই (ৰাম)ৰ পৰা প্ৰেৰিত, বনবাসৰ পৰা উভতি অহা এই দূতক আপুনি কিয় প্ৰশ্ন কৰি কথা নকয়?
Verse 30
अद्यैवमनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव।उत्तिष्ठ सुकृतं तेस्तु शोके नस्या त्सहायता।।।।
হে ৰাঘৱ, এনে অন্যায় কৰি আজি তুমি লজ্জিত হৈছা নে? উঠা; তোমাৰ প্ৰতিজ্ঞা-পালনৰ পুণ্য তোমাৰেই হওক—কিন্তু শোকত কোনো সহায় নাথাকে।
Verse 31
देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम्।नेह तिष्ठिति कैकेयी विस्रब्धं प्रतिभाष्यताम्।।।।
হে দেৱ (মহাৰাজ), যাৰ ভয়ত আপুনি সাৰথিক ৰামৰ বিষয়ে নোসোধে, সেই কৈকেয়ী এতিয়া ইয়াত নাই; নিশ্চিন্তে, নিৰ্ভয়ে মুক্তভাৱে কওক।
Verse 32
सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा।धरण्यां निपपाताऽशु बाष्पविप्लुतभाषिणी।।।।
এইদৰে মহাৰাজক কৈ, শোকত আৱিষ্ট কৌশল্যা—অশ্ৰুতে ভিজা বাক্য উচ্চাৰণ কৰা—তৎক্ষণাৎ ধৰণীত লুটি পৰিল।
Verse 33
एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि।पतिं चावेक्ष्य ता स्सर्वा सुस्वरं रुरुदुः स्त्रियः।।।।
ভূমিত পতিত হৈ বিলাপ কৰা কৌশল্যাক দেখি, আৰু পতি (ৰাজা)ৰ সেই অৱস্থাও চায়, সকলো নাৰী একেলগে উচ্চস্বৰে কান্দি উঠিল।
Verse 34
तत स्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धा स्तरुणाश्च मानवाः।स्त्रियश्च सर्वा रुरुदु स्समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव सङ्कुलम्।।।।
তাৰ পাছত অন্তঃপুৰৰ পৰা উঠা সেই ক্ৰন্দন-নাদ দেখি, বৃদ্ধ-তৰুণ সকলো মানুহ আৰু সকলো নাৰী চাৰিওফালে বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে; দুখাকুলভাৱে গোট খোৱা লোকৰ ভিৰে নগৰখন পুনৰ সঙ্কুল হৈ উঠিল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the transmission of Rāma’s message to Daśaratha: Sumantra must report faithfully while the court confronts the ethical consequences of exile—public duty and private grief colliding in the king’s incapacity.
The sarga frames grief as a social force: when dharma is upheld through painful renunciation, the community’s emotional response becomes a measure of moral legitimacy, and leadership is shown vulnerable to attachment and separation.
Key landmarks include the Gaṅgā riverbank (leave-taking), Prayāga and Bharadvāja’s āśrama (observed waypoint), and the implied route toward Citrakūṭa; culturally, the text highlights assemblies, sacrifices, weddings, charitable venues, marketplaces, and palace architecture as markers of civic life disrupted by exile.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.